نقد و بررسی
نقد لینچ/اُز (Lynch/Oz) | 2023
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
از اُز تا جهان لینچ «Lynch/Oz» مستندی جستارنویسانه از Alexandre O. Philippe است که پیوند میان «جادوگر شهر اُز» ساختهٔ ویکتور فلمینگ و جهان سینمایی دیوید لینچ را می‌کاود. فیلم از این فرض آغاز می‌کند که اُز برای لینچ صرفاً خاطره‌ای محبوب یا ارجاعی گذرا نیست؛ بلکه نوعی نقشهٔ خیال است که می‌توان با آن بار دیگر به سراغ تصویرها، شخصیت‌ها و دلبستگی‌های تکرارشوندهٔ آثار او رفت.
مستند در شش بخش پیش می‌رود و به‌جای روایت خطیِ زندگی یا کارنامهٔ لینچ، چند جستار مستقل را کنار هم می‌چیند؛ هر جستار از زاویه‌ای جداگانه به نسبت این دو جهان نگاه می‌کند. این انتخاب از همان ابتدا هم امتیاز فیلم است و هم محدودیتش. «Lynch/Oz» نمی‌خواهد پاسخ قطعی بدهد که فلان تصویر لینچی دقیقاً از کدام صحنهٔ اُز سرچشمه گرفته است.
بیشتر می‌کوشد تماشاگر را به تماشای دوباره و مقایسه‌کردن دعوت کند: شاید رنگ، پرده، کفش یا گذار ناگهانی از واقعیت روزمره به قلمروی کابوس‌وار، چیزی بیش از شباهتی تصادفی در خود داشته باشد. حاصل، فیلمی است که بیش از آن‌که دربارهٔ یک اثر حرف بزند، دربارهٔ خودِ عملِ تفسیرکردن است. شش جستار و یک ایدهٔ مرکزی ساختار شش‌پارهٔ مستند به آن اجازه می‌دهد یک موضوع را از منظرهای متفاوت بسنجد.
هر بخش به دست یک فیلم‌ساز یا منتقد شکل گرفته و لحن و مسیر فکری خودش را دارد. این تنوع مانع می‌شود که فیلم به سخنرانی واحد و یکنواختی تبدیل شود؛ در عوض، تماشاگر با مجموعه‌ای از برداشت‌ها روبه‌رو است که گاه یکدیگر را تقویت می‌کنند و گاه از هم فاصله می‌گیرند. در مرکز این مجموعه، پرسشی جذاب قرار دارد: آیا می‌توان اُز را نه فقط یکی از منابع الهام لینچ، بلکه الگویی برای فهم جهان‌های دوگانه و لغزان او دانست؟
« از اُز تا جهان لینچ «Lynch/Oz» مستندی جستارنویسانه از Alexandre O. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
دستاورد مستند، ارائهٔ یک حکم نهایی نیست؛ بلکه ساختن فضای گفت‌وگوست. برخی پیوندها درخشان و بلافاصله قابل‌درک‌اند، برخی دیگر بیشتر به تداعی‌های شخصی سخنرانان شباهت دارند. فیلم در بهترین لحظه‌هایش از این تفاوت نمی‌ترسد و اجازه می‌دهد تماشاگر میان مشاهدهٔ مستند و تفسیر خودش فاصله بگذارد.
بااین‌حال، هنگامی که هر تصویر کوچک به نشانه‌ای کلیدی بدل می‌شود، جستارها گاهی از کشف معنا به جست‌وجوی اجباریِ معنا نزدیک می‌شوند. تصویر، رنگ و خاطرهٔ سینمایی یکی از جذاب‌ترین وجوه فیلم، شیوهٔ تدوین و کنارهم‌گذاشتن تصاویر است. «Lynch/Oz» نماهایی از فیلم‌های لینچ را با لحظه‌هایی از «جادوگر شهر اُز» و آثار دیگر پیوند می‌زند؛ پرده‌ها، چهره‌های دوگانه، رنگ‌ها و نشانه‌هایی که از جهانی به جهان دیگر سفر می‌کنند.
این مونتاژها صرفاً شاهدی برای گفته‌های راویان نیستند؛ خودشان به صورت استدلالی بصری عمل می‌کنند. گاهی یک برش یا هم‌نشینی، بیش از چند دقیقه توضیح روشن می‌کند که چرا یک شباهت برای فیلم‌ساز اهمیت دارد. در این‌جا مستند موفق می‌شود حسِ بازگشت به حافظهٔ سینمایی را زنده کند. «جادوگر شهر اُز» برای بسیاری از بینندگان چیزی بیش از یک فیلم قدیمی است: تجربه‌ای شکل‌دهنده از تماشای سینما و ورود به جهانی خیال‌انگیز.
مستند از همین خاطرهٔ مشترک بهره می‌گیرد و آن را به مسئله‌ای دربارهٔ تأثیر هنر بدل می‌کند؛ اینکه تصویرهایی که در کودکی دیده‌ایم چگونه بعدها، آگاهانه یا ناخودآگاه، در نگاه و کار هنرمند رسوب می‌کنند. این ایده از جذاب‌ترین لایه‌های فیلم است، هرچند برخی از مونتاژهای طولانی‌اش همان نکته را بیش از نیاز تکرار می‌کنند.
« دستاورد مستند، ارائهٔ یک حکم نهایی نیست؛ بلکه ساختن فضای گفت‌وگوست. »
شخصیت‌ها و اجرا
جان واترز؛ حضورِ گرما و شوخ‌طبعی حضور جان واترز از دلپذیرترین بخش‌های «Lynch/Oz» است. او با شور و طنزی شخصی دربارهٔ لینچ و سینما حرف می‌زند و فضای رسمی‌تر جستارها را می‌شکند. جذابیت او فقط در خاطره‌گویی یا شوخی نیست؛ نگاهش به فیلم‌ها از تجربهٔ زیسته و حس کنجکاوی می‌آید. در نتیجه، گفتارش به‌جای آن‌که صرفاً مجموعه‌ای از فرضیه‌های نظری باشد، حال‌وهوای گفت‌وگویی زنده پیدا می‌کند.
او یادآوری می‌کند که تأثیر یک فیلم همیشه از مسیر استدلال منظم و قابل‌اثبات منتقل نمی‌شود؛ گاهی از راه دلبستگی، تکرار تماشا و شکل‌گیری یک تخیل شخصی است. این بخش همچنین به فیلم کمک می‌کند تعادل خود را بازیابد. در جاهایی که تحلیل‌ها بیش از حد انتزاعی می‌شوند، واترز با شخصیت پررنگ و بیان سرزنده‌اش دوباره توجه را به لذتِ تماشای فیلم‌ها برمی‌گرداند.
او به‌نوعی نمایندهٔ تماشاگر مشتاقی است که می‌خواهد دربارهٔ آثار محبوبش حرف بزند، بی‌آن‌که وانمود کند هر شباهتی را می‌توان به یک نظریهٔ قطعی تبدیل کرد. وقتی تفسیر از موضوع پیشی می‌گیرد ضعف اصلی فیلم از همان نقطه‌ای سر برمی‌آورد که نیروی محرکش است: میل به کشف ارتباط. تفسیر هنری، به‌ویژه دربارهٔ فیلم‌های رازآلود لینچ، وسوسه‌ای طبیعی است؛ اما هرچه مستند جلوتر می‌رود، گاهی پیوندهای پیشنهادی آن از شواهد تصویری فاصله می‌گیرند و به تداعی‌های دوردست متکی می‌شوند.
در چنین لحظاتی، مخاطب ممکن است احساس کند که تحلیل‌گر بیش از آن‌که چیزی را در اثر کشف کند، دارد موضوع را به سوی ایدهٔ ازپیش‌ساختهٔ خود می‌کشاند. این مسئله به‌تنهایی ایراد بزرگی نیست؛ جستار سینمایی حق دارد جسور، شخصی و حتی خطاپذیر باشد. مشکل زمانی پدید می‌آید که فیلم فرصت کافی برای سنجیدن یا تعدیل ادعاهایش فراهم نمی‌کند.
« جان واترز؛ حضورِ گرما و شوخ‌طبعی حضور جان واترز از دلپذیرترین بخش‌های «Lynch/Oz» است. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
چون چند سخنران از مسیرهای جداگانه به موضوع نزدیک می‌شوند، بعضی ایده‌ها دوباره بازمی‌گردند، اما الزاماً روشن‌تر یا عمیق‌تر نمی‌شوند. نتیجه برای علاقه‌مندان به رمزگشایی هنری می‌تواند تحریک‌کننده باشد، ولی برای تماشاگرانی که انتظار استدلال فشرده و مستند دارند، گاه پراکنده و بیش‌ازحد تفسیری به نظر می‌رسد.
ریتمی که گاهی از نفس می‌افتد فیلم حدود ۱۰۸ دقیقه زمان دارد؛ مدتی که برای یک مجموعه‌جستار سینمایی، اگر هر بخش مسیر مشخصی داشته باشد، می‌تواند کاملاً موجه باشد. اما «Lynch/Oz» همیشه از این زمان به‌خوبی بهره نمی‌برد. بخش‌هایی که ایده‌ای روشن و تصاویر پشتیبان مؤثر دارند، با ریتمی گیرا پیش می‌روند؛ در مقابل، بعضی بحث‌ها دور خود می‌چرخند و همان پیوندها را با صورت‌بندی‌های متفاوت بازمی‌گویند.
این تکرار فقط مسئلهٔ تدوین نیست؛ با ماهیت خودِ فیلم هم گره خورده است. مستند می‌خواهد تجربهٔ تداعی و تأمل را بازسازی کند، و تداعی‌ها لزوماً خطی یا فشرده نیستند. اما آنچه برای یک سخنران کشف شخصی به شمار می‌آید، ممکن است برای تماشاگر پس از چند بار تکرار، دیگر تازگی نداشته باشد. از همین رو، فیلم برای تماشای متمرکز و علاقه‌مندان جدی سینما مناسب‌تر است تا برای کسی که انتظار روایتی پرحادثه یا مستندی سریع و سرراست دارد.
مخاطبِ مناسب این مستند «Lynch/Oz» بیش از آن‌که راهنمایی برای آشنایی با لینچ باشد، گفت‌وگویی با کسانی است که آثار او را دیده‌اند و از تفسیرهای چندلایه لذت می‌برند. آشنایی با «جادوگر شهر اُز» نیز تجربهٔ فیلم را پربارتر می‌کند، زیرا بخش مهمی از لذت آن در شناختن تصویرها و دیدن دگرگونی‌شان میان دو جهان سینمایی نهفته است.
« اما «Lynch/Oz» همیشه از این زمان به‌خوبی بهره نمی‌برد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
تماشاگر کم‌حوصله احتمالاً با مکث‌ها، گفتارهای نظری و بازگشت مکرر به نشانه‌های مشابه ارتباط چندانی نمی‌گیرد؛ اما دوستدار جستارهای سینمایی ممکن است همین پرسه‌زنی ذهنی را نقطهٔ قوت فیلم بداند. مستند همچنین پرسشی فراتر از لینچ و اُز پیش می‌کشد: هنرمند چگونه از فیلم‌هایی که دوست داشته اثر می‌پذیرد، و تماشاگر تا چه اندازه می‌تواند این تأثیر را در آثار بعدی تشخیص دهد؟
پاسخ فیلم قطعی نیست و نباید هم باشد. ارزش آن بیشتر در گشودن این پرسش و دعوت به بازبینی است؛ هرچند گاه خودِ دعوت را بیش از اندازه تکرار می‌کند. جمع‌بندی «Lynch/Oz» مستندی برای تماشاگرانی است که از دیدن فیلم‌ها و سپس حرف‌زدن دربارهٔ آن‌ها لذت می‌برند. تدوین تصویری هوشمندانه، موضوعی وسوسه‌انگیز و حضور زندهٔ جان واترز، آن را به تجربه‌ای گاه جذاب و گاه سرگرم‌کننده تبدیل می‌کند.
در بهترین لحظه‌ها، فیلم نشان می‌دهد چگونه یک اثر محبوب می‌تواند در ذهن هنرمندی دیگر تغییر شکل دهد و به بخشی از زبان بصری تازه‌ای بدل شود. در لحظه‌های ضعیف‌تر، تفسیرها از شواهد جلو می‌زنند، ایده‌ها تکرار می‌شوند و زمان فیلم کش‌دار احساس می‌شود. بااین‌همه، «Lynch/Oz» را نمی‌توان صرفاً به‌خاطر نتیجه‌گیری‌های نامطمئنش کنار گذاشت.
این فیلم نه کلید نهاییِ فهم لینچ، بلکه دعوتی به تماشای دوباره و جدی‌گرفتن نیروی خاطره و تأثیر است. اگر بتوان با جستارهای شخصی و گاه دورپرواز آن همراه شد، تجربه‌ای فکری و بصری پیش می‌گذارد؛ تجربه‌ای که ارزشش کمتر در پاسخ‌های قطعی و بیشتر در پرسش‌هایی است که پس از پایان تماشا در ذهن باقی می‌مانند.
« ارزش آن بیشتر در گشودن این پرسش و دعوت به بازبینی است؛ هرچند گاه خودِ دعوت را بیش از اندازه تکرار می‌کند. »
ثبت دیدگاه