وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

افسونِ آشنای یک قصهٔ خانوادگی «Spellbound» به کارگردانی Vicky Jenson، ماجرای الیان، شاهدخت نوجوان سرزمین لومبریا را دنبال می‌کند؛ دختری که پدر و مادرش بر اثر طلسم به هیولاهایی غول‌پیکر بدل شده‌اند و باید راهی برای نجات آنان و پادشاهی بیابد. این طرح، در نگاه نخست، وعدهٔ ماجرایی پرجنب‌وجوش در جهانی جادویی را می‌دهد؛ اما زیر پوستهٔ افسانه‌ای‌اش، پرسشی خانوادگی نهفته است: وقتی ساختار خانه از هم می‌پاشد، فرزند چگونه با ترس، خشم و تنهایی خود کنار می‌آید؟

فیلم از همین نقطه ظرفیت عاطفی‌اش را پیدا می‌کند و می‌کوشد داستانی دربارهٔ جدایی و دگرگونی روابط خانوادگی را در قالب یک ماجراجویی موزیکال بیان کند. لومبریا؛ جهانِ رنگ و حرکت یکی از دلپذیرترین دستاوردهای فیلم، ساختن جهانی است که از همان ابتدا با رنگ‌های زنده و شکل‌های خیال‌انگیز، تماشاگر را به خود می‌خواند.

جنگل‌ها، چشم‌اندازهای جادویی و موجودات نامتعارف، فضایی می‌سازند که به‌ویژه برای مخاطب کم‌سن‌وسال جذاب است. طراحی بصری به دنبال واقع‌گرایی نیست؛ برعکس، با اغراق در اندازه‌ها، رنگ‌ها و حرکات، می‌خواهد حس قصه‌گویی افسانه‌ای را زنده نگه دارد. هیولا شدن پادشاه و ملکه نیز تنها یک دگرگونی ظاهری نیست؛ تصویر بیرونیِ آشفتگی‌ای است که در قلب خانواده رخ داده است.

با این همه، چشم‌نوازی جهان فیلم همیشه به معنای تازگی آن نیست. بسیاری از عناصر تصویری یادآور نمونه‌های آشنای انیمیشن‌های فانتزی‌اند و فیلم کمتر به سبکی می‌رسد که بتوان آن را بی‌درنگ متعلق به خودش دانست. طراحی‌ها خوش‌ساخت و پرتحرک‌اند، اما گاهی بیشتر به مجموعه‌ای از انتخاب‌های مطمئن شباهت دارند تا کشفی تازه.

« جنگل‌ها، چشم‌اندازهای جادویی و موجودات نامتعارف، فضایی می‌سازند که به‌ویژه برای مخاطب کم‌سن‌وسال جذاب است. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

جلوهٔ دیداری، تماشای فیلم را دلنشین می‌کند، ولی به‌تنهایی نمی‌تواند جای خلاقیت روایی یا شخصیت‌پردازی عمیق‌تر را بگیرد. الیان و بارِ زودرسِ بزرگ‌شدن مرکز عاطفی داستان، الیان است؛ نوجوانی که ناگهان ناچار می‌شود نقشی فراتر از سن خود بر عهده بگیرد. او باید هم از پدر و مادرش مراقبت کند و هم در برابر بحرانی بایستد که آیندهٔ سرزمینش را تهدید می‌کند.

این مسئولیت سنگین، تضادی مؤثر می‌آفریند: الیان هنوز به والدینی نیاز دارد که راهنمایش باشند، اما اکنون خود باید راه را برای آنان پیدا کند. همین وارونگی جایگاه‌ها، فیلم را از یک ماجرای سادهٔ نجات به داستانی دربارهٔ تنهایی و بلوغ نزدیک می‌کند. با وجود این ظرفیت، پرداخت شخصیت در همهٔ لحظات به یک اندازه ظریف نیست.

الیان گاه بیش از آنکه فردی با تناقض‌ها و واکنش‌های پیچیده باشد، قهرمانی است که قصه برای پیش‌بردن ماجرا به او احتیاج دارد. در نتیجه، بعضی از احساساتش با شتاب ظاهر می‌شوند یا به‌سرعت از صحنه کنار می‌روند. فیلم هنگامی اثرگذارتر است که به او اجازه می‌دهد خسته، دلخور یا درمانده باشد؛ هنگامی که این حالت‌ها تنها پله‌هایی برای رسیدن به حرکت بعدی‌اند، پیوند عاطفی با او اندکی سست می‌شود.

خانواده‌ای ازهم‌گسیخته، نه افسانه‌ای بی‌نقص مهم‌ترین ایدهٔ فیلم، نگاهش به خانواده است. در قصه‌های پریان، خانواده اغلب پناهگاهی آرمانی است که کافی است طلسمی شکسته شود تا همه‌چیز به نظم پیشین بازگردد. «Spellbound» دست‌کم می‌کوشد این تصور را پیچیده‌تر کند و نشان دهد که رابطهٔ والدین و فرزند ممکن است با رنج، فاصله و سوءتفاهم همراه باشد.

« او باید هم از پدر و مادرش مراقبت کند و هم در برابر بحرانی بایستد که آیندهٔ سرزمینش را تهدید می‌کند. »

شخصیت‌ها و اجرا

جدایی پدر و مادر، حتی وقتی مستقیماً و با زبانی واقع‌گرایانه بازنمایی نمی‌شود، در محور عاطفی روایت حضور دارد: الیان با فقدانی روبه‌روست که نمی‌تواند به‌سادگی درباره‌اش حرف بزند و در عین حال، از او انتظار می‌رود همه‌چیز را سامان دهد. این تم برای تماشاگرانی که تجربه‌ای مشابه داشته‌اند، می‌تواند بسیار نزدیک و شخصی باشد.

تنهایی الیان صرفاً نتیجهٔ یک بحران جادویی نیست؛ بازتاب حالتی است که در آن فرزند احساس می‌کند باید خانواده را کنار هم نگه دارد، حتی اگر اختیار یا توان انجامش را نداشته باشد. با این حال، فیلم گاهی پیام عاطفی خود را بیش از اندازه آشکار می‌کند. به جای آنکه همیشه اجازه دهد تصویر و رفتار شخصیت‌ها معنا را منتقل کنند، بعضی لحظه‌ها مضمون را مستقیم و توضیحی پیش می‌برند.

در چنین مواقعی، احساس واقعی اثر جای خود را به تأکید بر احساس می‌دهد. روایت آشنا و ریتمی نابرابر بزرگ‌ترین مانع فیلم، اتکای آن به الگوی روایی آشناست. سفر قهرمان، یاری گرفتن از راهنمایان عجیب، مواجهه با خطرها و امید به بازگرداندن وضع پیشین، اجزایی‌اند که بارها در آثار فانتزی دیده‌ایم.

«Spellbound» گاه می‌کوشد با زمینهٔ خانوادگی‌اش به این الگو معنای تازه‌ای بدهد، اما در بخش‌هایی از روایت، همان مسیر قابل‌پیش‌بینی را دنبال می‌کند. از این رو، ممکن است تماشاگر پیش از آنکه قصه به مقصد برسد، حدس بزند که صحنهٔ بعدی چه کارکردی خواهد داشت. ریتم نیز یکدست نیست. ماجراهایی که باید حس کشف و خطر را زنده نگه دارند، گاه کش‌دار می‌شوند و فیلم در میانهٔ راه از انرژی می‌افتد.

« این تم برای تماشاگرانی که تجربه‌ای مشابه داشته‌اند، می‌تواند بسیار نزدیک و شخصی باشد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

این کندی برای مخاطبی که انتظار کمدی پرشتاب یا ماجرایی پیوسته دارد، می‌تواند خسته‌کننده باشد؛ به‌ویژه آنکه شوخی‌ها هم همیشه به اندازه‌ای مؤثر نیستند که مکث‌های روایی را جبران کنند. در مقابل، لحظه‌های عاطفی و برخی برخوردهای بامزه میان شخصیت‌ها، گهگاه جان تازه‌ای به فیلم می‌دهند. مشکل اصلی کمبود ایده نیست، بلکه نوسان میان بخش‌های سرگرم‌کننده و قسمت‌هایی است که بیش از حد به طول می‌انجامند.

موسیقی و صدا؛ نیرویی برای گرم‌کردن فضا موسیقی در این فیلم نقش مهمی در شکل دادن به لحن آن دارد. ترانه‌ها می‌کوشند هم حال‌وهوای قصهٔ پریان را حفظ کنند و هم احساسات شخصیت‌ها را آشکار سازند. اجرای Rachel Zegler به شخصیت الیان انرژی و صمیمیت می‌بخشد و به بخش‌های موزیکال نیرویی می‌دهد که گاهی از خود روایت پررنگ‌تر است.

آهنگ‌ها خوش‌ساخت و گوش‌نوازند، هرچند همیشه از مرز آشنایی‌های ژانر عبور نمی‌کنند؛ بعضی از آن‌ها بیشتر کارکرد توضیحی دارند و مضمون صحنه را دوباره به زبان موسیقی بیان می‌کنند. گروه بازیگران صدا نیز ترکیبی از چهره‌های شناخته‌شده است. Javier Bardem و Nicole Kidman در نقش پادشاه و ملکه حضور دارند و John Lithgow، Nathan Lane و Tituss Burgess به شخصیت‌های پیرامونی رنگی کمیک می‌بخشند.

با این حال، حضور نام‌های مطرح به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که همهٔ شخصیت‌ها فرصت کافی برای ماندگار شدن داشته باشند. برخی نقش‌های فرعی بیشتر برای ایجاد شوخی یا پیش‌بردن داستان ساخته شده‌اند و به همین دلیل، پس از پایان تماشا کمتر در ذهن می‌مانند. فیلمی برای چه تماشاگرانی؟ «Spellbound» بیش از همه برای تماشاگرانی مناسب است که از جهان‌های رنگارنگ، ماجراهای خانوادگی و آمیزه‌ای از شوخی و احساس لذت می‌برند.

« در مقابل، لحظه‌های عاطفی و برخی برخوردهای بامزه میان شخصیت‌ها، گهگاه جان تازه‌ای به فیلم می‌دهند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

کودکان می‌توانند با هیولاهای عجیب، سفر پرحادثه و فضای افسانه‌ای فیلم همراه شوند؛ بزرگسالان نیز شاید بیش از آن‌ها با مضمون جدایی و دشواری پذیرفتن تغییر ارتباط برقرار کنند. فیلم برای جمع خانوادگی ظرفیت سرگرم‌کننده‌ای دارد، اما ریتم آرام و تکرار الگوهای آشنا ممکن است برای کسانی که انیمیشنی پرشتاب و غافلگیرکننده می‌خواهند، مانع ارتباط کامل شود.

جمع‌بندی «Spellbound» اثری خوش‌سیما و صمیمی است که در بهترین لحظاتش به تنهاییِ فرزندی می‌رسد که می‌کوشد خانواده‌اش را دوباره بفهمد، نه فقط به شکل پیشین بازگرداند. جهان جادویی، ترانه‌ها و چند لحظهٔ عاطفیِ مؤثر، تماشایش را شیرین می‌کنند؛ اما روایت آشنا، شخصیت‌پردازی نه‌چندان ژرف و ریتم نابرابر اجازه نمی‌دهند فیلم از محدودهٔ یک قصهٔ فانتزی خوش‌ساخت فراتر برود.

ارزش اصلی آن در طرح ساده اما انسانی‌اش نهفته است: گاهی آنچه باید نجات یابد، صرفاً ظاهر خانواده نیست، بلکه راهی است برای دیدن دوبارهٔ یکدیگر.