نقد و بررسی
نقد یک و نیم متر فاصله 2019 (Five Feet Apart) | 2019
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
میان فاصله و میل فیلم «پنج قدم فاصله» ساختهٔ جاستین بالدونی، در ظاهر بر مدار یک عاشقانهٔ نوجوانانه می‌چرخد: استلا و ویل، دو نوجوان مبتلا به فیبروز کیستیک، در بیمارستان با یکدیگر آشنا می‌شوند و به هم دل می‌بندند، اما خطر عفونت متقاطع آنان را ناچار می‌کند فاصله‌ای ایمن را رعایت کنند.
این تمهید ساده و در عین حال ملموس، به فیلم استعاره‌ای مرکزی می‌دهد: نزدیکی عاطفی همیشه به معنای امکان تماس جسمانی نیست و گاهی فاصله، نه نشانهٔ بی‌مهری، بلکه شکلی از مراقبت است. فیلم از همین تضاد نیرو می‌گیرد. شخصیت‌ها در محیطی زندگی می‌کنند که محدودیت‌هایش پیوسته به آنان یادآوری می‌کند بدنشان از قواعد معمول نوجوانی پیروی نمی‌کند.
در برابر این نظم پزشکی، میل به لمس، تجربه‌کردن و انتخاب‌کردن قد می‌کشد. «پنج قدم فاصله» می‌کوشد این کشمکش را به قصه‌ای دربارهٔ عشق و آزادی بدل کند؛ قصه‌ای که در آن هر نزدیک‌شدن، هم لذت‌بخش است و هم خطرناک. بیمارستان؛ خانه‌ای با قواعد سخت یکی از انتخاب‌های مؤثر فیلم، تبدیل بیمارستان به فضای اصلی روایت است.
بیمارستان در اینجا صرفاً پس‌زمینه‌ای برای بیماری نیست؛ جهانی کوچک با نظم، عادت‌ها و روابط خاص خود است. برنامه‌های درمانی، مراقبت‌های روزانه و نظارت کارکنان، زمان شخصیت‌ها را شکل می‌دهد و تجربهٔ آنان از زندگی را محدود می‌کند. برای استلا، این نظم تا حدی پناهگاه است: با پایبندی به درمان و سامان‌دادن امور، می‌کوشد بر بخشی از زندگی خود مسلط بماند.
« در برابر این نظم پزشکی، میل به لمس، تجربه‌کردن و انتخاب‌کردن قد می‌کشد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
ویل، در مقابل، نسبت به قواعد و امیدهای رسمی نگاه سرکشانه‌تری دارد. این تفاوت، ظرفیت دراماتیک خوبی فراهم می‌کند. استلا نظم را راهی برای ادامه‌دادن می‌بیند؛ ویل گاه آن را یادآور محدودیت‌هایی می‌داند که گریزی از آن‌ها ندارد. بااین‌حال، فیلم همیشه به پیچیدگی این دو نگرش وفادار نمی‌ماند.
گاهی تقابل شخصیت‌ها بیش از آن‌که از تجربه‌ای یگانه و تدریجی برخاسته باشد، به الگوی آشنای «دختر مسئولیت‌پذیر و پسر قانون‌گریز» نزدیک می‌شود. نتیجه در بخش‌هایی از فیلم، قابل پیش‌بینی است؛ اما محیط بیمارستان و جزئیات زندگی روزمره، به داستان قوامی فراتر از یک عاشقانهٔ معمولی می‌دهند.
شخصیت‌پردازی و شکل‌گیری رابطه استلا و ویل به‌سرعت در کانون توجه قرار می‌گیرند و رابطه‌شان موتور اصلی فیلم است. استلا شخصیتی دقیق و پیگیر دارد؛ او از راه نظم، برنامه و مسئولیت‌پذیری با نااطمینانی کنار می‌آید. ویل در آغاز فاصله‌ای میان خود و دیگران نگه می‌دارد و با شوخ‌طبعی تلخ و بی‌اعتنایی ظاهری از آسیب‌پذیری‌اش محافظت می‌کند.
تفاوت این دو، زمینهٔ کششی عاطفی را فراهم می‌آورد و به هرکدام امکان می‌دهد چیزی را در دیگری ببیند که در خود کم‌رنگ شده است. بازی هیلی لو ریچاردسن در نقش استلا، از نقاط قوت روشن فیلم است. او احساسات شخصیت را با تغییرهای ظریف در نگاه و حالت چهره منتقل می‌کند و در لحظه‌های آرام، بیش از دیالوگ‌ها سخن می‌گوید.
« ویل، در مقابل، نسبت به قواعد و امیدهای رسمی نگاه سرکشانه‌تری دارد. »
شخصیت‌ها و اجرا
کول اسپراوس نیز برای ویل نوعی جذابیت و خشکیِ تدافعی می‌سازد، هرچند شخصیت او در برخی لحظات بیش از اندازه بر جذابیت ظاهری و سرکشی تکیه می‌کند. رابطهٔ آن دو در لحظه‌هایی صمیمانه و تأثیرگذار است؛ بااین‌حال، سرعت شکل‌گیری دلبستگی و بعضی تصمیم‌هایشان ممکن است برای تماشاگرانی که به تحول تدریجی شخصیت‌ها اهمیت می‌دهند، کاملاً باورپذیر نباشد.
حضور پو، دوست استلا، به جهان فیلم بُعدی فراتر از رابطهٔ عاشقانه می‌دهد. دوستی او با استلا یادآور این نکته است که زندگی بیمارستانی فقط میدان عشق و رنج نیست؛ پیوندهای دوستانه، شوخی‌ها و همراهی‌های روزانه نیز در آن حضور دارند. این رابطه در برابر تمرکز پررنگ فیلم بر زوج اصلی، گاه کوتاه می‌ماند، اما به داستان گرما و تنوع می‌بخشد.
احساسات؛ میان صداقت و اغراق «پنج قدم فاصله» بی‌پرده در پی برانگیختن احساسات تماشاگر است. بیماری، خطر و محدودیت، مصالحی هستند که به‌خودی‌خود بار عاطفی دارند؛ فیلم نیز از آن‌ها برای ساختن لحظه‌های تلخ‌وشیرین بهره می‌گیرد. در بهترین لحظه‌ها، این عاطفه تصنعی به نظر نمی‌رسد. شخصیت‌ها در دل شرایط دشوار، شوخی می‌کنند، از لحظه‌های کوچک لذت می‌برند و برای حفظ امید راه‌هایی می‌یابند.
همین آمیزهٔ اندوه و سرزندگی مانع می‌شود فیلم از ابتدا تا انتها در یک لحن یکنواخت و سوگوارانه باقی بماند. اما مرز میان تأثر و احساسات‌گرایی در این فیلم باریک است. بعضی دیالوگ‌ها چنان مستقیم و توضیحی‌اند که فرصت تفسیر را از تماشاگر می‌گیرند. در چنین لحظه‌هایی، شخصیت‌ها به‌جای آن‌که احساس را از راه رفتار و سکوت منتقل کنند، آن را با جمله‌هایی پرآرایه بیان می‌کنند.
« حضور پو، دوست استلا، به جهان فیلم بُعدی فراتر از رابطهٔ عاشقانه می‌دهد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
این شیوه شاید برای مخاطبی که با ملودرام عاشقانه ارتباط می‌گیرد مؤثر باشد، اما گاهی از ظرافت فیلم می‌کاهد. اثر هرگاه به تصویر، مکث و واکنش‌های کوچک اعتماد می‌کند، تأثیر بیشتری می‌گذارد تا زمانی که عاطفه را با تأکید کلامی پیش می‌برد. موسیقی و زبان بصری موسیقی فیلم نقش مهمی در شکل‌دادن به حال‌وهوای عاطفی آن دارد.
قطعه‌ها به فضای داستان نزدیک‌اند و در لحظه‌های صمیمیت یا اندوه، به احساسات شخصیت‌ها عمق می‌دهند. موسیقی گاه احساس را تقویت می‌کند بی‌آن‌که آن را کاملاً جایگزین بازی و تصویر کند؛ هرچند در صحنه‌هایی که از پیش بار عاطفی فراوانی دارند، ممکن است تأکید صوتی بیش از اندازه به نظر برسد. فضای بیمارستان نیز با تضادهای ساده اما مؤثر ساخته شده است: محیطی که در ظاهر سرد و تابع قواعد است، با حضور نوجوانانی که می‌خواهند زندگی را تجربه کنند، رنگ دیگری می‌گیرد.
این تقابل به فیلم کمک می‌کند محدودیت را نه فقط در دیالوگ، بلکه در معماری و موقعیت‌های روزمره نشان دهد. ایدهٔ فاصله، هم یک ضرورت عملی در جهان داستان است و هم تصویری مکرر از مرز میان خواستن و توانستن. نام فیلم نیز همین دوگانگی را فشرده می‌کند: فاصله‌ای اندازه‌پذیر که برای شخصیت‌ها معنایی عاطفی و اخلاقی پیدا می‌کند.
کلیشه‌ها و محدودیت‌های روایت ضعف اصلی فیلم، تازگی محدود داستان آن است. عاشقانه‌ای میان دو نوجوان بیمار، با مانعی جسمانی و عاطفی، در قلمرو درام‌های نوجوانانهٔ غم‌محور پیشینه‌ای آشنا دارد. «پنج قدم فاصله» گاه از این شباهت‌ها فراتر می‌رود و تجربهٔ روزمرهٔ بیماران را وارد مرکز روایت می‌کند، اما در بسیاری از نقاط به همان مسیرهای شناخته‌شده بازمی‌گردد: تقابل دو شخصیت متفاوت، شدت‌گرفتن کشش، آزمودن محدودیت‌ها و بهره‌گیری از موقعیت‌های اندوه‌بار برای افزایش تنش.
« این شیوه شاید برای مخاطبی که با ملودرام عاشقانه ارتباط می‌گیرد مؤثر باشد، اما گاهی از ظرافت فیلم می‌کاهد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
این آشنایی لزوماً فیلم را بی‌اثر نمی‌کند؛ مهم آن است که اجرا بتواند به مصالح آشنا جان تازه ببخشد. بازی ریچاردسن و لحظه‌های صادقانهٔ رابطه، تا اندازه‌ای این وظیفه را انجام می‌دهند. بااین‌حال، بعضی رفتارها و تصمیم‌ها چنان در خدمت پیش‌بردن ملودرام قرار می‌گیرند که پیوندشان با منطق شخصیت‌ها سست می‌شود.
همچنین فیلم گاهی بیماری را بیش از آن‌که مجموعه‌ای از تجربه‌های پیچیده و روزمره نشان دهد، به مانعی روایی در مسیر عشق تبدیل می‌کند. توجه به جزئیات زندگی درمانی این خطر را کاهش می‌دهد، اما به‌کلی از میان نمی‌برد. جمع‌بندی «پنج قدم فاصله» فیلمی است که بیش از هر چیز بر نیروی بازی‌های اصلی، موسیقی هم‌خوان با فضا و کشش عاطفی رابطهٔ استلا و ویل تکیه دارد.
اثر در نمایش لحظه‌های کوچک زندگی در بیمارستان و در تصویرکردن میل به نزدیکی در دل محدودیت، به‌ویژه زمانی که از اغراق کلامی فاصله می‌گیرد، تأثیرگذار است. در مقابل، طرح آشنا، برخی دیالوگ‌های بیش از اندازه احساساتی و تحول‌هایی که همیشه به‌قدر کافی زمینه‌چینی نمی‌شوند، مانع از آن‌اند که فیلم به اثری کاملاً تازه یا از نظر روایی بی‌نقص بدل شود.
بااین‌همه، فیلم در تلخی و لطافت خود تعادلی نسبی پیدا می‌کند. شوخی‌ها و لحظه‌های گرم، غم داستان را انسانی‌تر می‌کنند و پایان‌بندی، بی‌آن‌که نیاز به افشای جزئیاتش باشد، حسی از ماندگاری و تأمل بر جای می‌گذارد. این اثر بیش از آن‌که به سبب نوآوری در روایت در خاطر بماند، به خاطر عاطفهٔ مستقیم و پرسشی ساده اما نیرومند ماندگار می‌شود: وقتی زندگی با محدودیت‌های سخت تعریف شده است، چگونه می‌توان از لحظه‌های ممکن بهره برد؟
« این آشنایی لزوماً فیلم را بی‌اثر نمی‌کند؛ مهم آن است که اجرا بتواند به مصالح آشنا جان تازه ببخشد. »
ثبت دیدگاه