نقد و بررسی
نقد خانواده کوچک (Family Is Family) | 2018
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
بازگشتِ ناخواسته به ریشه‌ها «Family Is Family» کمدی فرانسوی دنی بون است؛ فیلمی دربارهٔ والنتین دوکن، معمار و طراح موفقی که از گذشتهٔ خانوادگی و خاستگاه کارگری‌اش فاصله گرفته و برای پنهان‌کردن آن، خود را یتیم معرفی می‌کند. ورود خانواده‌اش به زندگی آراسته و حساب‌شدهٔ او، نظم ظاهری‌اش را برهم می‌زند و شکاف میان تصویری که از خود ساخته و واقعیتی که پشت سر گذاشته، آشکار می‌شود.
این اثر در سال ۲۰۱۸ ساخته شده و دنی بون افزون بر کارگردانی، نقش اصلی را نیز ایفا می‌کند. هستهٔ کمدی فیلم از برخورد دو جهان شکل می‌گیرد: فضای شیک و کنترل‌شدهٔ پاریسی، در برابر صمیمیت پر سر و صدا و بی‌پیرایهٔ خانواده‌ای که از شمال فرانسه آمده‌اند. این تضاد، زمینهٔ بسیاری از موقعیت‌های خنده‌آور را فراهم می‌کند؛ اما فیلم از همان ابتدا روشن می‌سازد که تقابل اصلی نه صرفاً میان دو طبقه یا دو سبک زندگی، بلکه درون خود والنتین است.
او می‌خواهد در نگاه دیگران پذیرفتنی باشد، اما بهای این پذیرفته‌شدن را با انکار بخش مهمی از هویت خود پرداخته است. آراستگی بیرونی و آشفتگی درونی والنتین شخصیتی است که موفقیت حرفه‌ای‌اش با نوعی ناامنی عمیق همراه شده است. او در محیطی که برای خود ساخته، می‌کوشد گذشته را نه به‌عنوان تجربه‌ای شکل‌دهنده، بلکه چون نقصی پنهان‌کردنی ببیند.
« این اثر در سال ۲۰۱۸ ساخته شده و دنی بون افزون بر کارگردانی، نقش اصلی را نیز ایفا می‌کند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
به همین دلیل، دروغ او فقط یک تمهید داستانی برای آغاز کمدی نیست؛ نشانهٔ فاصله‌ای است که میان خودِ واقعی و خودِ مطلوبش ایجاد کرده است. فیلم از این موقعیت برای طرح پرسشی ساده اما مؤثر بهره می‌گیرد: اگر آدمی برای پذیرفته‌شدن، ریشه‌هایش را انکار کند، در نهایت کدام بخش از وجودش را حفظ کرده است؟
این پرسش ظرفیت یک درام خانوادگی جدی را دارد، اما دنی بون آن را عمدتاً در قالب کمدی سبک و عامه‌پسند پیش می‌برد. فیلم به‌جای مکث طولانی بر شرم طبقاتی، سازوکار انکار یا فشارهای اجتماعی‌ای که چنین شرمی را پدید می‌آورند، بیشتر به آشفتگی ناشی از حضور خانواده و واکنش‌های والنتین تکیه می‌کند.
این انتخاب، روایت را روان و تماشایی نگه می‌دارد، اما به بُعد انتقادی مضمون نیز حدی مشخص تحمیل می‌کند. کمدیِ برخوردها بخش قابل‌توجهی از شوخی‌ها از تفاوت رفتارها، آداب و انتظارات اعضای خانواده با محیطی می‌آید که والنتین برای خود ساخته است. ورود ناگهانی خویشاوندان به جهانی که او می‌خواهد مرتب و بی‌حاشیه نگه دارد، موقعیت‌هایی می‌آفریند که در آن‌ها هر سوءتفاهم می‌تواند به واکنشی زنجیره‌ای منجر شود.
« این پرسش ظرفیت یک درام خانوادگی جدی را دارد، اما دنی بون آن را عمدتاً در قالب کمدی سبک و عامه‌پسند پیش می‌برد. »
شخصیت‌ها و اجرا
فیلم در این لحظات به کمدی موقعیت متکی است: شخصیت‌ها نه فقط با یکدیگر، بلکه با قواعد نانوشتهٔ دو جهان متفاوت برخورد می‌کنند. این شیوه در لحظه‌هایی خوش‌ریتم و سرگرم‌کننده است، به‌خصوص وقتی شوخی از تفاوت شخصیت‌ها و روابط خانوادگی سرچشمه می‌گیرد. بااین‌حال، فیلم گاهی به‌جای آنکه موقعیت طنز را از دل رفتار و گفت‌وگوی شخصیت‌ها بپروراند، به اغراق و واکنش‌های پر سر و صدا متوسل می‌شود.
نتیجه آن است که بعضی شوخی‌ها اثر خود را زود از دست می‌دهند و در مواردی، لودگی یا شوخی‌های فیزیکی ریتم روایت را از مسیر اصلی منحرف می‌کنند. هرگاه فیلم بر تضادهای انسانی تمرکز می‌کند، کمدی‌اش زنده‌تر از زمانی است که صرفاً بر شدت آشوب می‌افزاید. بازی‌ها و گرمای جمعی دنی بون در نقش والنتین، شخصیتی را ارائه می‌دهد که هم می‌خواهد بر موقعیت مسلط باشد و هم پیوسته از کنترل آن می‌گریزد.
وجه کمیک بازی او از همین تناقض می‌آید: ظاهر آرام و موفق والنتین با هراس پنهانی‌اش از روبه‌روشدن با خانواده و گذشته سازگار نیست. بازی بون انرژی لازم برای پیشبرد کمدی را دارد، هرچند شخصیت در بخش‌هایی بیش از آنکه به فردی پیچیده بدل شود، به محور واکنش‌های طنزآمیز فیلم محدود می‌ماند. بازیگران نقش‌های خانوادگی نیز به فیلم گرما می‌بخشند.
« هرگاه فیلم بر تضادهای انسانی تمرکز می‌کند، کمدی‌اش زنده‌تر از زمانی است که صرفاً بر شدت آشوب می‌افزاید. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
حضور گروهی آنان، حسِ یک خانوادهٔ واقعی را تقویت می‌کند؛ خانواده‌ای که ممکن است آشفته، پرحرف و گاه طاقت‌فرسا باشد، اما پیوندهایش را نمی‌توان به‌آسانی کنار گذاشت. فیلم از هماهنگی گروه بازیگران سود می‌برد و بسیاری از لحظات دلنشینش از همین حسِ جمعی برمی‌آیند. بااین‌حال، چند شخصیت فرعی بیشتر کارکردی کمدی دارند تا مسیر عاطفی مستقل؛ آن‌ها برای ایجاد موقعیت یا بازتاب تضاد اصلی به کار می‌آیند، اما فرصت چندانی برای گسترش پیدا نمی‌کنند.
خانواده، طبقه و احساس تعلق مضمون محوری فیلم پذیرش خانواده و آشتی با گذشته است، اما این آشتی با کشمکشی اجتماعی نیز گره خورده است. والنتین تنها از اعضای خانواده‌اش فاصله نگرفته؛ او از تصویری که ریشه‌هایش در ذهنش ساخته‌اند نیز گریزان است. فیلم در این زمینه به برخورد میان منزلت حرفه‌ای، سلیقهٔ شهری و خاستگاه طبقاتی اشاره می‌کند و نشان می‌دهد که ارتقای جایگاه اجتماعی الزاماً به معنای رهایی از گذشته نیست.
با وجود این، پرداخت فیلم به این مسئله بیشتر عاطفی است تا تحلیلی. خانواده در مرکز روایت، بیش از آنکه نمایندهٔ پیچیدگی‌های یک طبقهٔ اجتماعی باشد، نیرویی برای بازگرداندن والنتین به پیوندهای انسانی اوست. از این‌رو، فیلم به‌جای وارسی دقیق سازوکار شرم و فاصلهٔ طبقاتی، بر این ایده تکیه می‌کند که آدمی باید ریشه‌هایش را بپذیرد.
« فیلم از هماهنگی گروه بازیگران سود می‌برد و بسیاری از لحظات دلنشینش از همین حسِ جمعی برمی‌آیند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
پیام روشن و صمیمانه است، اما گاه آن‌قدر سریع بیان می‌شود که فرصت نمی‌یابد به تناقض‌هایش نزدیک شود. ریتم، پیش‌بینی‌پذیری و محدودیت‌ها ساختار روایی فیلم از الگوی آشنای کمدی خانوادگی پیروی می‌کند: شخصیتی که از خانواده فاصله گرفته، با ورود دوبارهٔ آنان ناچار به مواجهه با گذشته می‌شود و مسیرش به سوی بازنگری در ارزش‌های خود می‌چرخد.
این آشنایی، به روایت وضوح و دسترس‌پذیری می‌دهد؛ تماشاگر به‌سرعت درمی‌یابد که نیروی دراماتیک اثر در کدام جهت حرکت می‌کند. اما همین وضوح، بخشی از کشش داستانی را نیز کاهش می‌دهد. بسیاری از تحول‌ها و واکنش‌ها، پیش از وقوع، قابل حدس‌اند. افزون بر این، شخصیت‌پردازی در حدی نمی‌ماند که همهٔ اعضای خانواده از قالب‌های آشنا فراتر بروند.
برخی از آنان بیش از آنکه تاریخچه، نیاز و تناقض‌های شخصی داشته باشند، نمایندهٔ شور و صراحت خانوادگی‌اند؛ والنتین نیز با آنکه محور داستان است، همیشه مجال نمی‌یابد تا انگیزه‌هایش عمیق‌تر از شرم و میل به پذیرفته‌شدن بررسی شوند. این کاستی‌ها به معنای بی‌اثر بودن فیلم نیست، اما فاصله‌ای میان ظرفیت ایدهٔ مرکزی و عمق نهایی اجرای آن ایجاد می‌کند.
« پیام روشن و صمیمانه است، اما گاه آن‌قدر سریع بیان می‌شود که فرصت نمی‌یابد به تناقض‌هایش نزدیک شود. »
جمع‌بندی
جمع‌بندی «Family Is Family» کمدی‌ای گرم و خوش‌نیت دربارهٔ دشواری انکار گذشته و اهمیت پیوندهای خانوادگی است. تقابل میان جهان آراستهٔ والنتین و خانوادهٔ پرجنب‌وجوشش، موقعیت‌هایی سرگرم‌کننده می‌سازد و بازی گروهی به اثر صمیمیت می‌بخشد. در بهترین لحظات، فیلم طنز را از دل تفاوت شخصیت‌ها و برخورد دو شیوهٔ زندگی بیرون می‌کشد؛ در لحظات ضعیف‌تر، به اغراق و شوخی‌های تکراری تکیه می‌کند.
محدودیت اصلی فیلم در پیش‌بینی‌پذیری و پرداخت کم‌عمق برخی شخصیت‌هاست. بااین‌حال، لحن مهربان، انرژی اجراها و مضمون آشتی با خاستگاه، آن را به اثری خوش‌تماشا بدل می‌کنند؛ فیلمی که بیش از آنکه بخواهد تصویر پیچیده‌ای از طبقه و هویت ارائه دهد، می‌کوشد یادآوری کند که کامیابی بیرونی لزوماً جای تعلق را نمی‌گیرد.
« جمع‌بندی «Family Is Family» کمدی‌ای گرم و خوش‌نیت دربارهٔ دشواری انکار گذشته و اهمیت پیوندهای خانوادگی است. »
ثبت دیدگاه