وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

بازخوانی کلاسیک ایبسن در یک شب معاصر فیلم «هدا» به‌کارگردانی نیا داکوستا، بازآفرینی‌ای از نمایشنامهٔ «هدا گابلر» هنریک ایبسن است؛ اثری که از دل جامعهٔ بورژوایی سدهٔ نوزدهم، زنی را به مرکز صحنه می‌آورد که میل به آزادی را با ناتوانی از یافتن راهی برای تحقق آن درهم می‌آمیزد. داکوستا این کشمکش را به انگلستان اوایل قرن بیستم می‌برد و آن را در شبی واحد، میان مهمانی‌ای پرزرق‌وبرق و خانه‌ای که آرام‌آرام به میدان بازی قدرت بدل می‌شود، فشرده می‌کند.

حاصل، فیلمی است که از همان ابتدا به جذابیت نمایش‌گونه و تنش عاطفی‌اش تکیه دارد؛ اما در گذر از ایده به اجرا، گاهی میان شور و آشفتگی معلق می‌ماند. هدا؛ زنی در جست‌وجوی اختیار هدا با بازی تسا تامپسون، نه صرفاً زنی ناخشنود از ازدواج یا دل‌زده از جایگاه اجتماعی خود، بلکه شخصیتی است که میل به اثرگذاری بر دیگران را جایگزین اختیار بر زندگی خویش کرده است.

او می‌کوشد محیط اطرافش را با شوخ‌طبعی، جذابیت و محاسبه به حرکت درآورد؛ گویی اگر نتواند مسیر زندگی خود را آزادانه برگزیند، دست‌کم می‌تواند مسیر دیگران را منحرف کند. در این کشاکش، بازی‌گری اجتماعی هدا به سلاحی دوگانه تبدیل می‌شود: هم پوششی برای آسیب‌پذیری اوست و هم ابزاری برای اعمال نفوذ.

روایت و ریتم؛ جریان داستان

تامپسون این تناقض را با حضوری گیرا و کنترل‌شده به نمایش می‌گذارد. در نگاه و مکث‌هایش، فاصله‌ای محسوس میان آنچه هدا نشان می‌دهد و آنچه از درون می‌طلبد شکل می‌گیرد. او می‌تواند در جمع بدرخشد و هم‌زمان احساس کند در همان جمع گرفتار است. بااین‌حال، فیلم بیش از آن‌که به عمق روانی این تناقض نفوذ کند، بر گیرایی و رمزآلودگی هدا تکیه می‌زند.

شخصیت به‌روشنی جذاب است، اما انگیزه‌های پیچیده‌اش گاه به جای آن‌که گشوده شوند، در هاله‌ای از ابهام باقی می‌مانند. مهمانی به‌مثابه میدان قدرت ساختار یک‌شبهٔ فیلم به آن نیروی نمایشی می‌بخشد. مهمانی هدا ابتدا مجلسی برای پیشبرد موقعیت اجتماعی همسرش، جورج، به نظر می‌رسد؛ اما به‌تدریج به فضایی بدل می‌شود که در آن هر گفت‌وگو می‌تواند پوششی برای هدفی دیگر باشد.

ورود آیلین، عشق پیشین هدا، و همراهی او با تئا، تعادل این جمع را برهم می‌زند و گذشته‌ای را به میان می‌آورد که هدا ظاهراً از آن عبور کرده، اما در واقع هنوز درگیر آن است. فشار اجتماعی و میل شخصی، در فضایی بسته و پررفت‌وآمد، پیوسته بر هم اثر می‌گذارند. این تمرکز زمانی، انتخابی مؤثر است؛ زیرا به فیلم اجازه می‌دهد تنش را بدون وقفه افزایش دهد و تماشاگر را در دل مناسبات متغیر مهمانی نگه دارد.

« تامپسون این تناقض را با حضوری گیرا و کنترل‌شده به نمایش می‌گذارد. »

شخصیت‌ها و اجرا

در عین حال، همین فشردگی گاه مجال نفس‌کشیدن از روایت می‌گیرد. بعضی تغییرهای عاطفی سریع‌تر از آن رخ می‌دهند که زمینهٔ روان‌شناختی‌شان به‌قدر کافی ساخته شده باشد. شب پرآشوب فیلم از نظر طرح، واجد کشش است، اما در برخی لحظه‌ها شتاب روایی جای رشد تدریجی روابط را می‌گیرد. بازآفرینی و معنای معاصر اثر یکی از مهم‌ترین تصمیم‌های داکوستا، جابه‌جایی و بازتعریف بخشی از مناسبات شخصیت‌هاست؛ از جمله تغییر جنسیت آیلین نسبت به متن اصلی ایبسن و برجسته‌کردن پیوند عاشقانهٔ او با هدا.

این انتخاب صرفاً تغییری ظاهری نیست: به فیلم امکان می‌دهد دربارهٔ میل، هنجارهای اجتماعی و محدودیت‌های انتخاب در بستری تازه سخن بگوید. بااین‌همه، ارزش چنین بازخوانی‌ای در آن است که تغییرات تازه به پرسش‌های بنیادی نمایشنامه جان بدهند، نه آن‌که فقط نشانه‌ای از معاصرشدن باشند. فیلم در بهترین لحظاتش میان متن کلاسیک و حساسیت‌های امروز گفت‌وگویی زنده برقرار می‌کند.

احساسات سرکوب‌شده و نظارت اجتماعی بر رفتار زنان، همچنان با جهان هدا پیوند دارند و به اثر طنین معاصر می‌بخشند. اما در برخی بخش‌ها، بازتعریف روابط بیش از آن‌که به کاوشی کامل در تجربهٔ شخصیت‌ها منجر شود، به چارچوبی برای تنش و فریب تبدیل می‌شود. فیلم به ظرفیت ایده‌هایش نزدیک می‌شود، بی‌آن‌که همیشه فرصت کافی برای بسط آن‌ها بیابد.

« در عین حال، همین فشردگی گاه مجال نفس‌کشیدن از روایت می‌گیرد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

بازی‌ها و شخصیت‌های پیرامونی در کنار تامپسون، نینا هوس در نقش آیلین و ایموجن پوتس در نقش تئا به فیلم نیروی عاطفی می‌بخشند. حضور آیلین گذشتهٔ هدا را از خاطره‌ای دور به نیرویی فعال در زمان حال تبدیل می‌کند و تئا، با پیوندی که با آیلین دارد، در برابر بازی‌های هدا جایگاهی مهم می‌یابد.

این دو بازیگر، در صحنه‌هایی که خواسته‌ها و وفاداری‌ها با یکدیگر اصطکاک پیدا می‌کنند، به رابطه‌ها وزن و حساسیت می‌بخشند. در مقابل، شماری از شخصیت‌های فرعی بیشتر در خدمت پیش‌برد نقشه‌ها و کشمکش‌های هدا قرار می‌گیرند تا آن‌که زندگی مستقلی پیدا کنند. جورج و چند چهرهٔ حاضر در مهمانی، گاهی بیش از آن‌که افرادی با تضادهای درونی باشند، نقش‌هایی در بازی اجتماعی هدا به نظر می‌رسند.

این عدم توازن، جهان فیلم را محدود می‌کند: هدا مرکز توجه می‌ماند، اما روابط پیرامونی او همیشه به اندازهٔ کافی پیچیده نمی‌شوند تا فشار روانی داستان را از چند جهت گسترش دهند. تصویر، میزانسن و موسیقی فضای بصری مهمانی از نقاط قوت فیلم است. لباس‌ها، دکور و حضور جمعی مهمانان، جلوه‌ای پرزرق‌وبرق به جهان داستان می‌دهد؛ جلوه‌ای که با خفقان زیرپوستی آن تضاد دارد.

« تصویر، میزانسن و موسیقی فضای بصری مهمانی از نقاط قوت فیلم است. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

خانه، با اتاق‌ها و راهروهایش، هم محل نمایش منزلت اجتماعی است و هم فضایی که شخصیت‌ها را در معرض نگاه یکدیگر قرار می‌دهد. این تقابل میان سطح آراسته و باطن ناآرام، با مضمون فیلم هم‌خوانی دارد. بااین‌حال، قاب‌بندی‌ها و تدوین همواره به این فضا کمک نمی‌کنند. زاویه‌های نامتعارف، فاصله‌های ناگهانی و برش‌هایی که پیوستگی لحظات را تضعیف می‌کنند، گاه حس بی‌قراری می‌سازند، اما در مواردی دیگر توجه را از بازی‌ها و روابط منحرف می‌کنند.

تدوین به‌جای آن‌که ریتم مهمانی را روان و موج‌دار پیش ببرد، گاهی صحنه‌ها را به ضرباهنگی ناهماهنگ می‌رساند. موسیقی هیلدور گودنادوتیر نیز در بخش‌هایی بیش از اندازه احساس را برجسته می‌کند؛ به‌جای آن‌که زیر پوست صحنه جریان یابد، گاه معنای عاطفی لحظه را از پیش برای تماشاگر تعیین می‌کند.

کشمکش میان جاه‌طلبی و اجرا «هدا» فیلمی جاه‌طلب است، اما جاه‌طلبی‌اش همیشه به انسجام تبدیل نمی‌شود. از یک سو می‌خواهد بازخوانی‌ای تازه از اثری کلاسیک عرضه کند، از سوی دیگر بر جذابیت بصری مهمانی و نمایش قدرت بازیگر اصلی تکیه دارد. این عناصر گاهی در کنار هم به فیلم انرژی می‌دهند و گاهی با یکدیگر رقابت می‌کنند.

« این تقابل میان سطح آراسته و باطن ناآرام، با مضمون فیلم هم‌خوانی دارد. »

جمع‌بندی

در نتیجه، لحظاتی که باید از نظر عاطفی یا فکری فرود بیایند، ممکن است زیر فشار موسیقی، تدوین یا تأکیدهای سبکی پراکنده شوند. این نابرابری، به معنای بی‌اثر بودن فیلم نیست. برعکس، اثر در خلق فضا و حفظ توجه تماشاگر تواناست و هدا به‌واسطهٔ حضور تامپسون به شخصیتی ماندگار تبدیل می‌شود. اما اگر فیلم در کاوش روان‌شناختی او مکث بیشتری می‌کرد و به شخصیت‌های پیرامونی عمق بیشتری می‌داد، کشمکش‌هایش می‌توانستند از سطح بازی‌های اجتماعی فراتر بروند و به تراژدی‌ای پیچیده‌تر بدل شوند.

جمع‌بندی «هدا» بازآفرینی‌ای پرجاذبه از نمایشنامهٔ ایبسن است که مهم‌ترین دستاوردش را در بازی قدرتمند تسا تامپسون و فضای متشنج یک شب اجتماعی می‌یابد. فیلم با تغییر در مناسبات شخصیت‌ها می‌کوشد پرسش‌های کلاسیک دربارهٔ میل، محدودیت و قدرت را به زمینه‌ای معاصر منتقل کند؛ تلاشی که در لحظات موفق، هم زنده و هم تماشایی است.

اما تدوین ناهماهنگ، موسیقی گاه تحمیل‌گر و شخصیت‌پردازی کم‌عمق برخی نقش‌های فرعی، مانع می‌شوند که این ظرفیت در تمام طول اثر به‌طور کامل شکوفا شود. نتیجه فیلمی است که بیش از آن‌که در همهٔ اجزایش یکپارچه باشد، به‌واسطهٔ حضور مرکزی هدا و انرژی پرآشوب مهمانی در ذهن می‌ماند.

« این نابرابری، به معنای بی‌اثر بودن فیلم نیست. »