نقد و بررسی
نقد ایپکس: مسابقه مخفی در سراسر آمریکا (APEX: The Secret Race Across America) | 2019
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
مقدمه: جاده به‌مثابه صحنهٔ رقابت «ایپکس: مسابقهٔ مخفی در سراسر آمریکا» مستندی دربارهٔ نوعی مسابقه است که در آن، فاصلهٔ میان نیویورک و لس‌آنجلس نه سفری طولانی، بلکه مسئله‌ای برای سنجش سرعت، برنامه‌ریزی و توان تحمل انسان و ماشین تلقی می‌شود. فیلم، تاریخچهٔ مسابقه‌های زیرزمینی و غیرقانونی میان دو سوی آمریکا را به تلاش‌های بعدی برای شکستن رکوردهای جاده‌ای پیوند می‌زند؛ اما جذابیتش تنها از خودروهای تندرو یا اعداد و زمان‌ها نمی‌آید.
هستهٔ اصلی اثر، برخورد میان میل به عبور از محدودیت و واقعیتی است که جاده را فضایی عمومی و مشترک می‌سازد، نه پیستی اختصاصی برای ماجراجویان. فیلم از همان آغاز ضرباهنگ خود را اعلام می‌کند: اینجا با روایتی آرام و فاصله‌گذار روبه‌رو نیستیم، بلکه با مستندی مواجهیم که می‌خواهد تماشاگر را در شتاب ماجرا شریک کند.
حاصل، تجربه‌ای پرکشش است؛ هرچند همین انتخاب، پرسش‌هایی دربارهٔ شیوهٔ بازنمایی خطر و مسئولیت اخلاقی فیلم برمی‌انگیزد. روایت: تاریخ در کنار هیجان ساختار مستند بر رفت‌وآمد میان گذشتهٔ مسابقات و تلاش‌های جدیدتر بنا شده است. روایت، شکل‌گیری سنت مسابقه‌های سرتاسری، دگرگونی آن‌ها و افسانهٔ رکوردهایی را دنبال می‌کند که سال‌ها دست‌نخورده به نظر می‌رسیدند.
در کنار این لایهٔ تاریخی، فیلم به ماجرای رانندگانی می‌پردازد که قصد دارند آن رکوردها را به چالش بکشند. این رفت‌وبرگشت زمانی، صرفاً اطلاعات را ردیف نمی‌کند؛ گذشته را به نیرویی زنده بدل می‌سازد که هنوز بر تصمیم‌ها و خیال‌پردازی‌های شرکت‌کنندگان سایه انداخته است. روایت در توضیح مسیرها، آماده‌سازی خودروها و دشواری‌های سفر، جزئیات را به‌تدریج عرضه می‌کند.
« روایت: تاریخ در کنار هیجان ساختار مستند بر رفت‌وآمد میان گذشتهٔ مسابقات و تلاش‌های جدیدتر بنا شده است. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
به همین سبب، مسابقه فقط رشته‌ای از لحظه‌های تند و پرتنش نیست؛ تماشاگر درمی‌یابد که پشت هر حرکت، محاسبه و پیش‌بینی قرار دارد. این وجهِ برنامه‌ریزی، یکی از امتیازهای اصلی فیلم است. بااین‌حال، تدوین پرشتاب گاه مجال مکث و تأمل را از مخاطب می‌گیرد. اطلاعات مهم به‌سرعت از راه می‌رسند و پس از آن، فیلم بی‌درنگ به سوی موقعیتی تازه حرکت می‌کند؛ گویی خود مستند نیز از ایستادن درنگ دارد.
تعلیق و طراحی سینمایی تماشایی‌ترین بخش «ایپکس» توانایی آن در تبدیل یک سفر طولانی به تجربه‌ای فشرده و پرتعلیق است. تصاویر آرشیوی، نماهای داخل خودرو، گفت‌وگوها و روایت‌های دست‌اول، لایه‌هایی متفاوت از تجربه را کنار هم می‌گذارند. فیلم از این مصالح برای ساختن حس حرکت استفاده می‌کند: جاده در برابر تماشاگر امتداد می‌یابد و زمان، به دشمنی تبدیل می‌شود که باید از آن پیش افتاد.
حتی برای مخاطبی که علاقهٔ ویژه‌ای به خودرو ندارد، این صورت‌بندی می‌تواند جذاب باشد؛ زیرا مسابقه بیش از آنکه نمایش ماشین‌های گران‌قیمت باشد، به آزمونی برای تمرکز و تصمیم‌گیری بدل می‌شود. تصاویر آرشیوی نیز صرفاً نقش تزئینی ندارند. آن‌ها به دنیای پنهانی که فیلم درباره‌اش حرف می‌زند، بافتی تاریخی می‌بخشند و فاصلهٔ میان روایت‌های امروزی و تجربهٔ نسل‌های پیشین را کم می‌کنند.
با این همه، غلبهٔ لحن هیجان‌ساز گاهی سبب می‌شود که مواد تصویری بیش از آنکه در خدمت بررسی انتقادی باشند، به شکوه افسانهٔ سرعت کمک کنند. فیلم در ساختن تعلیق موفق است، اما در تبدیل آن تعلیق به پرسشی عمیق‌تر دربارهٔ معنای خطر، همیشه به همان اندازه پیگیر نیست. جزئیات فنی و جذابیت برنامه‌ریزی یکی از نکته‌های غیرمنتظرهٔ مستند این است که مسابقه را به «گاز دادن» فرو نمی‌کاهد.
« این وجهِ برنامه‌ریزی، یکی از امتیازهای اصلی فیلم است. »
شخصیت‌ها و اجرا
مسیر طولانی، شرایط متغیر جاده، هماهنگی میان افراد و شیوهٔ آماده‌سازی خودرو، همگی بخشی از داستان‌اند. تماشاگر می‌بیند که سرعت، در این جهان، تنها یک ویژگی مکانیکی نیست؛ حاصل مجموعه‌ای از تصمیم‌هاست که باید با دقت و پیوستگی گرفته شوند. از همین رو، جزئیات عملیاتی فیلم برای مخاطب علاقه‌مند به خودروها بسیار گیراست و برای دیگران نیز پنجره‌ای به فرهنگی کم‌تر شناخته‌شده می‌گشاید.
اما این دقت، دو لبه دارد. هرچه فیلم بیشتر به مهارت و برنامه‌ریزی شرکت‌کنندگان می‌پردازد، آسان‌تر می‌تواند رفتار آنان را همچون نوعی هنر یا تخصص جلوه دهد. وقتی خطر در قالب مسئله‌ای برای حل‌کردن عرضه شود، امکان دارد پیامدهای انسانی آن به حاشیه برود. این تنش در سراسر اثر حضور دارد: فیلم از یک سو پیچیدگی و جسارت را تحسین می‌کند و از سوی دیگر، ناخواسته نشان می‌دهد که چنین مسابقه‌ای بر جاده‌هایی رخ می‌دهد که دیگران نیز از آن استفاده می‌کنند.
شخصیت‌ها و صدای راوی گفت‌وگوها به فیلم انرژی و تنوع می‌بخشند. شرکت‌کنندگان، برگزارکنندگان و شاهدان، هرکدام از زاویه‌ای متفاوت به این فرهنگ می‌نگرند؛ بعضی با شور و افتخار، بعضی با حسرت و بعضی با فاصله‌ای تأملی‌تر. حضور شخصیت‌هایی با پیشینه‌های گوناگون نیز به شکستن تصور ساده‌انگارانه از «رانندهٔ مسابقه» کمک می‌کند.
فیلم در این میان یادآور می‌شود که این ماجرا برای برخی صرفاً سرگرمی نیست، بلکه به بخشی از هویت و خاطرهٔ شخصی آنان تبدیل شده است. روایت آیس‌تی انتخابی برجسته و در عین حال بحث‌برانگیز است. صدای او به فیلم هویتی آشنا و لحنی قاطع می‌دهد و با جهان خودرو و فرهنگ عامه پیوند برقرار می‌کند.
« مسیر طولانی، شرایط متغیر جاده، هماهنگی میان افراد و شیوهٔ آماده‌سازی خودرو، همگی بخشی از داستان‌اند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
اما شیوهٔ اجرا برای هر مخاطبی هم‌خوان نیست. در بعضی لحظه‌ها، لحن نمایشی راوی با جدیت تاریخی یا پیچیدگی عاطفی موضوع فاصله پیدا می‌کند و توجه را از خود ماجرا به اجرای روایت می‌کشاند. این مسئله لزوماً از ارزش اطلاعاتی فیلم نمی‌کاهد، اما بر تجربهٔ تماشای آن اثر می‌گذارد. اخلاقِ سرعت و غیبتِ نقد کافی مهم‌ترین کاستی مستند در نحوهٔ مواجهه‌اش با خطر آشکار می‌شود.
مسابقه‌های غیرقانونی در جاده‌های عمومی، حتی اگر با مهارت و محاسبه همراه باشند، بالقوه جان راننده‌ها و افراد دیگر را تهدید می‌کنند. بااین‌حال، فیلم بیشتر مجذوب منطق رقابت و جذابیت رکورد است تا پیامدهای اجتماعی و اخلاقی آن. خطر به‌روشنی در پس‌زمینه حضور دارد، اما به موضوعی تبدیل نمی‌شود که مستند آن را با همان دقتِ صرف‌شده برای برنامه‌ریزی مسیر بررسی کند.
این عدم توازن، اثر را به تبلیغی ساده برای رانندگی خطرناک بدل نمی‌کند؛ بااین‌همه، لحن تحسین‌آمیز و تأکید بر جسارت و مهارت می‌تواند فاصله‌ای میان تماشاگر و پیامدهای واقعی بسازد. فیلم می‌توانست صدای منتقدان، نگاه قانون‌گذاران یا تجربهٔ کسانی را که بیرون از حلقهٔ شرکت‌کنندگان قرار دارند، پررنگ‌تر کند.
در چنین صورتی، تنش میان هیجان و مسئولیت نه فقط در ذهن مخاطب باقی می‌ماند، بلکه به پرسشی محوری در ساختار اثر بدل می‌شد. تکرارها و مخاطب اثر برای تماشاگر تازه‌وارد به این موضوع، «ایپکس» احتمالاً دریچه‌ای جذاب به جهانی ناشناخته است. فیلم با ترکیب تاریخ، شهادت‌ها و تصاویر آرشیوی، کنجکاوی می‌سازد و نشان می‌دهد که پشت افسانهٔ مسابقه‌های بین‌شهری، شبکه‌ای از خاطره‌ها و روایت‌های شخصی نهفته است.
« اما شیوهٔ اجرا برای هر مخاطبی هم‌خوان نیست. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
علاقه‌مندان خودرو نیز از جزئیات فنی و شیوهٔ برنامه‌ریزی لذت خواهند برد؛ به‌ویژه آنجا که فیلم نشان می‌دهد رقابت، پیش از آغاز حرکت، در ذهن و نقشه‌ها شکل می‌گیرد. بااین‌حال، برخی از بخش‌های اثر با موضوعاتی هم‌پوشانی دارند که در فیلم پیشین کارگردان نیز بررسی شده‌اند. برای مخاطبی که آن اثر یا روایت‌های مشابه را می‌شناسد، بخشی از اطلاعات ممکن است تازگی کمتری داشته باشد.
«ایپکس» در این لحظه‌ها بیشتر بر بازگویی و گسترش افسانه تکیه می‌کند تا بازنگری بنیادین در آن. از این رو، تازگی تجربه تا اندازه‌ای به میزان آشنایی پیشین بیننده با تاریخ این مسابقه‌ها وابسته است. جمع‌بندی «ایپکس: مسابقهٔ مخفی در سراسر آمریکا» مستندی پرتحرک و خوش‌ساخت است که موضوعی حاشیه‌ای را به روایتی دربارهٔ رقابت، وسواس، فناوری و میل انسان به آزمودن مرزها تبدیل می‌کند.
تصاویر آرشیوی، گفت‌وگوهای زنده و توجه به جزئیات مسیر و آماده‌سازی، به فیلم نیرویی ماندگار می‌بخشند؛ درحالی‌که روایت آیس‌تی، هرچند برای برخی تماشاگران نامتناسب خواهد بود، به اثر شخصیت شنیداری مشخصی می‌دهد. نقطهٔ ضعف اصلی، کم‌توجهی به پیامدهای انسانی و اخلاقی سرعت در جاده‌های عمومی است.
فیلم چنان مجذوب مهارت و هیجان مسابقه می‌شود که گاه فرصت تحلیل انتقادی آن را از دست می‌دهد. با وجود این کاستی، اثر برای مخاطبی که خواهان آشنایی با تاریخچهٔ این فرهنگ پنهان است، تجربه‌ای جذاب و پرکشش فراهم می‌کند؛ تجربه‌ای که پس از پایان، پرسشی مهم باقی می‌گذارد: آیا مهارت در مهار خطر، می‌تواند خودِ خطر را توجیه کند؟
« بااین‌حال، برخی از بخش‌های اثر با موضوعاتی هم‌پوشانی دارند که در فیلم پیشین کارگردان نیز بررسی شده‌اند. »
ثبت دیدگاه