نقد و بررسی
نقد وقفة رجالة (A Stand Worthy of Men) | 2021
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
دوستی در مقام نیروی محرّک «A Stand Worthy of Men» فیلمی مصری به کارگردانی Ahmed al-Gendy و نویسندگی Haitham Dabbour است که هستهٔ داستانش را رابطهٔ چند دوست قدیمی می‌سازد. آنان برای بیرون کشیدن یکی از جمع از گرفتاری‌ای جدی دوباره کنار هم قرار می‌گیرند؛ اما پیچیده‌تر شدن ماجرا، جمع را به سفری ناخواسته به شهری ساحلی می‌کشاند.
فیلم از همین الگوی آشنا، کمدی‌ای دربارهٔ رفاقت، میان‌سالی و گریز موقت از روزمرگی می‌سازد؛ روایتی که بیش از آنکه بر معمای گرفتاری تکیه کند، به حضور و واکنش‌های متقابل دوستان دل بسته است. این انتخاب، هم سرچشمهٔ گرمای اثر است و هم نخستین محدودیت آن. پیوند میان شخصیت‌ها به داستان نوعی صمیمیت می‌بخشد که تماشاگر می‌تواند حتی پیش از آنکه همهٔ شوخی‌ها برایش کارگر بیفتند، آن را احساس کند.
در مقابل، چون حرکت روایت بیش از هر چیز تابع همین جمع است، داستان گاه به جای آنکه از کشمکش درونی شخصیت‌ها نیرو بگیرد، با کنار هم قرار دادن موقعیت‌های پیاپی پیش می‌رود. کمدی برآمده از جمع فیلم می‌داند که بخش مهمی از خنده در کمدی‌های گروهی از تضاد خلق‌وخوها و از آشنایی دیرپای شخصیت‌ها می‌آید.
« این انتخاب، هم سرچشمهٔ گرمای اثر است و هم نخستین محدودیت آن. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
شوخی‌ها فقط در خودِ موقعیت نیستند؛ در مکث‌ها، کل‌کل‌ها و واکنش‌هایی هم شکل می‌گیرند که حاکی از سابقهٔ مشترک دوستان است. این حسِ آشنایی به جمعیتی که روی پرده می‌بینیم انسجام می‌دهد و باعث می‌شود تماشاگر برای لحظه‌هایی خود را نه ناظر چند غریبه، بلکه مهمان جمعی دیرپا تصور کند. بازی‌های گروهی، پرانرژی و هماهنگ‌اند و همین هماهنگی به لحظات طنز جان می‌دهد.
بازیگران برای گرفتن توجه، هرکدام مسیر جداگانه‌ای را دنبال نمی‌کنند؛ انرژی فیلم از رفت‌وآمد میان آنان و از تفاوت واکنش‌هایشان پدید می‌آید. این کیفیت برای فیلمی که بر رفاقت تکیه دارد ضروری است، زیرا اگر هم‌نشینی گروه باورپذیر نباشد، حتی بهترین شوخی‌ها هم پراکنده و تصنعی به نظر می‌رسند.
بااین‌حال، هماهنگی جمع همیشه نمی‌تواند ضعف شوخی منفرد را جبران کند: بعضی لحظات بیش از آنکه از شخصیت‌ها بجوشند، آشکارا برای رسیدن به خنده طراحی شده‌اند. سفر ساحلی و جابه‌جایی فضا سفر به شهر ساحلی، کارکردی فراتر از تغییر پس‌زمینه دارد. جابه‌جایی، دوستان را از محیط آشنای خود بیرون می‌آورد و امکان می‌دهد رابطه‌هایشان در موقعیت‌هایی تازه آزموده شود.
« بازی‌های گروهی، پرانرژی و هماهنگ‌اند و همین هماهنگی به لحظات طنز جان می‌دهد. »
شخصیت‌ها و اجرا
فضای ساحلی، در قیاس با گرفتاری آغازین، حال‌وهوایی سبک‌تر و مفرح‌تر می‌سازد و تنوعی بصری و روایی به فیلم می‌دهد. راه، مقصد و برخوردهای تازه، به قصه امکان می‌دهند برای مدتی از شکل یک مسئلهٔ محدود فاصله بگیرد و به ماجراجویی‌ای جمعی بدل شود. اما این تغییر فضا به‌تنهایی به معنای گسترش عمیق روایت نیست.
سفر زمانی می‌تواند موتور درام باشد که هر ایستگاه، چیزی تازه دربارهٔ شخصیت‌ها آشکار کند یا پیامد مهمی بر رابطه‌هایشان بگذارد. در این فیلم، بخشی از موقعیت‌ها بیشتر نقش چاشنی دارند: لحظاتی برای سرگرم‌کردن و تازه‌کردن ریتم، نه حلقه‌هایی ضروری در زنجیره‌ای پرکشش. از همین‌رو، سفر ساحلی گاهی بیش از آنکه داستان را به سوی مقصدی دراماتیک سوق دهد، وسیله‌ای برای تداوم لحن سبک اثر به نظر می‌رسد.
وفاداری، عاطفه و تلخی پنهان زیر سطح شوخی‌ها، فیلم به ارزشی ساده اما مؤثر توجه دارد: حضور دوستان در وقت دشواری. کمک‌کردن به یکی از جمع، بهانهٔ روایی فیلم است، اما معنای عاطفی آن در همراهی و وفاداری‌ای نهفته که میان شخصیت‌ها شکل گرفته است. رفاقت در اینجا نه آرمانی بی‌نقص، بلکه پیوندی همراه با اختلاف، سرزنش و شوخی است؛ نزدیکی‌ای که ضرورتاً به گفتارهای بزرگ و احساساتی نیاز ندارد و گاه در ماندن کنار دیگری خود را نشان می‌دهد.
« اما این تغییر فضا به‌تنهایی به معنای گسترش عمیق روایت نیست. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
این وجه انسانی، برای فیلم اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند، زیرا شخصیت‌ها در مرحله‌ای از زندگی قرار دارند که مسئلهٔ سن و تغییرات زندگی در بافت کلی داستان حضور پیدا می‌کند. کمدی از فاصلهٔ میان تصویری که آدم‌ها از خود دارند و واقعیتی که در آن به سر می‌برند نیرو می‌گیرد. گاه همین شکاف، طنزی مهربانانه می‌سازد؛ گاه نیز شوخی به تمسخر نزدیک می‌شود و حساسیت عاطفی صحنه را کم‌رنگ می‌کند.
فیلم در این مرز همیشه به یک اندازه موفق نیست. شوخی‌های فرسوده و نگاه جنسیت‌زده از محدودیت‌های برجستهٔ اثر، اتکای بخشی از طنز به کلیشه‌هایی دربارهٔ زنان و رابطهٔ زناشویی است. چنین شوخی‌هایی ممکن است برای مخاطبی که با قراردادهای کمدی عامه‌پسند آشناست، آشنا و آسان‌فهم باشند؛ اما آشنایی همیشه به معنای تازگی یا دقت نیست.
وقتی خنده از تقلیل زنان به موضوعی برای گله‌مندی مردان یا از بازتولید تصورهای جنسیت‌زده برمی‌آید، فیلم به جای گسترش شخصیت‌ها، از میان‌بری کم‌هزینه استفاده می‌کند. این مسئله صرفاً به حساسیت امروزی مخاطب مربوط نیست؛ از نظر خودِ کمدی هم اهمیت دارد. کلیشه، چون نتیجه‌اش از پیش قابل حدس است، دامنهٔ غافلگیری را محدود می‌کند.
« کمدی از فاصلهٔ میان تصویری که آدم‌ها از خود دارند و واقعیتی که در آن به سر می‌برند نیرو می‌گیرد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
فیلم هرگاه طنزش را به تضاد رفتار دوستان، آسیب‌پذیری و غرورشان یا درماندگی‌شان در برابر موقعیتی پیش‌بینی‌نشده پیوند می‌زند، ظرفیت بیشتری برای ایجاد خنده پیدا می‌کند. هرگاه به شوخی‌های فرسوده بازمی‌گردد، اثر به کمدی‌ای مطمئن اما کم‌خطر بدل می‌شود. ریتم و پرداخت داستان روایت از ایده‌ای روشن و قابل‌فهم آغاز می‌شود، اما پرداخت آن همیشه از همان وضوح پیروی نمی‌کند.
گرفتاری اولیه، دوستان را گرد هم می‌آورد و سفر ساحلی مسیر حرکت را فراهم می‌کند؛ بااین‌حال، میان این نقاط عطف، بعضی بخش‌ها کشش کافی ندارند. موقعیت‌ها گاه پشت سر هم می‌آیند، بی‌آنکه هرکدام به‌قدر لازم پیامد بعدی را بسازند. در نتیجه، فیلم ممکن است برای تماشاگرانی که انتظار پیشروی داستانی منسجم دارند، در بخش‌هایی کم‌جان جلوه کند.
شخصیت‌پردازی نیز بیش از آنکه از تحول فردی هر عضو جمع نیرو بگیرد، بر جاذبهٔ گروهی تکیه دارد. این تصمیم با ماهیت جمع‌محور فیلم سازگار است، اما هزینه‌ای هم دارد: برخی شخصیت‌ها بیشتر به کارکردی کمیک یا واکنشی در گروه نزدیک می‌شوند تا افرادی با لایه‌های مستقل و مسیر تحول روشن. تفاوت سلیقه‌ها در خنده‌پذیری موقعیت‌ها نیز از همین‌جا می‌آید؛ بخشی از جذابیت فیلم وابسته به میزان همراهی مخاطب با این جمع و با نوع شوخی‌های آنان است.
« هرگاه به شوخی‌های فرسوده بازمی‌گردد، اثر به کمدی‌ای مطمئن اما کم‌خطر بدل می‌شود. »
جمع‌بندی
جمع‌بندی «A Stand Worthy of Men» کمدی‌ای گرم و جمع‌محور است که نیروی اصلی‌اش را از هم‌نشینی بازیگران، حس وفاداری میان دوستان و تغییر فضا در سفر ساحلی می‌گیرد. فیلم در لحظاتی که به صمیمیت گروه و تناقض‌های انسانی شخصیت‌ها تکیه می‌کند، از شوخی‌هایش عاطفه‌ای دلنشین می‌سازد؛ اما روایت کم‌فرازونشیب، پرداخت نه‌چندان پرکشش و برخی شوخی‌های جنسیت‌زده مانع از آن می‌شوند که این ظرفیت به اثری یکدست تبدیل شود.
ارزش فیلم در نهایت به انتظاری بستگی دارد که از آن داریم: اگر مقصود، تماشای کمدی‌ای سبک دربارهٔ جمعی دوست‌داشتنی و همراهی در روزگار دشوار باشد، اثر لحظات مفرح و گرم خود را دارد. اگر جست‌وجوی شخصیت‌پردازی عمیق، طنزی تازه و روایتی پیوسته و دقیق در میان باشد، کاستی‌هایش آشکارتر می‌شوند.
حاصل، فیلمی با قلبی گرم و دستاوردی نابرابر است؛ اثری که بهترین لحظاتش را نه در پیچیدگی ماجرا، بلکه در حضور دوستان برای یکدیگر پیدا می‌کند.
« اگر جست‌وجوی شخصیت‌پردازی عمیق، طنزی تازه و روایتی پیوسته و دقیق در میان باشد، کاستی‌هایش آشکارتر می‌شوند. »
ثبت دیدگاه