وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

بازخوانی تاریخی به‌مثابه میدان قدرت «Kubi» ساختهٔ Takeshi Kitano، با زمینهٔ شورش آراکی موراشیگه و کشاکش سرداران اودا نوبوناگا، از همان ابتدا نشان می‌دهد که قرار نیست صرفاً شرحی منظم از یک فصل تاریخ ژاپن باشد. روایت در آستانهٔ حادثهٔ هوننو‌جی و در دل رقابت‌های دورهٔ سنگوکو پیش می‌رود؛ اما تاریخ برای فیلم بیش از آنکه زنجیره‌ای از علت‌ها و نتیجه‌ها باشد، صحنه‌ای است برای نمایش قدرت، فرصت‌طلبی و بازی دائمیِ وفاداری و خیانت.

کیتانو، که فیلم‌نامه را نیز بر پایهٔ رمان خود نوشته، به‌جای آنکه همهٔ مناسبات را برای مخاطب توضیح دهد، او را میان سرداران، دسیسه‌ها و تغییر موازنه‌ها قرار می‌دهد. نوبوناگا در پی یافتن موراشیگه، سردارانش را به تکاپو می‌اندازد و رقابت میان آنان بالا می‌گیرد. هیده‌یوشی و میتسوهیده، هر یک به شیوهٔ خود، از این آشوب برای پیشبرد خواسته‌هایشان بهره می‌برند.

فیلم از همین وضعیت استفاده می‌کند تا نشان دهد در جهانی که قدرت بر پایهٔ زور و ترس حفظ می‌شود، وفاداری به‌ندرت معنایی پاک و بی‌چون‌وچرا دارد. هر پیمان می‌تواند پوششی برای منفعتی تازه باشد و هر فرمان، هم‌زمان نشانی از اقتدار و آشکارکنندهٔ شکنندگی آن. سیاستِ دسیسه، نه درس تاریخ «Kubi» به‌جای آنکه رویدادهای تاریخی را چون روایتی آموزشی و مرحله‌به‌مرحله عرضه کند، به تماشاگر اجازه می‌دهد در شبکه‌ای از روابط و محاسبات گرفتار شود.

در این شبکه، سرداران تنها مهره‌های جنگ نیستند؛ آنان می‌کوشند جایگاه خود را بسنجند، دیگران را به حرکت وادارند و از خطاهای حریف سود ببرند. همین نگاه، سیاست را نه گفت‌وگویی رسمی دربارهٔ کشور و آینده، بلکه فعالیتی روزمره و بی‌رحمانه می‌سازد: گوش‌دادن، پنهان‌کردن، وعده‌دادن و منتظرماندن برای آنکه دیگری نخست دست خود را رو کند.

« نوبوناگا در پی یافتن موراشیگه، سردارانش را به تکاپو می‌اندازد و رقابت میان آنان بالا می‌گیرد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

این انتخاب، هم از امتیازهای فیلم است و هم از دشواری‌های آن. روایت سرشار از کشمکش و امکان‌های دراماتیک است، اما انبوه چهره‌ها و پیوندهای متغیر میان آنان گاه مسیر داستان را مبهم می‌کند. فیلم کمتر از آنچه در یک درام تاریخی متعارف انتظار می‌رود، برای معرفی شخصیت‌ها یا توضیح انگیزه‌ها مکث می‌کند.

از همین رو، مخاطبی که با تاریخ آن دوره آشنایی ندارد ممکن است بخشی از مناسبات را از دست بدهد؛ بااین‌حال، این آشفتگی با جهان فیلم تناسب دارد: نظمی که در آن هیچ رابطه‌ای پایدار و هیچ جایگاهی ایمن نیست. شخصیت‌ها و بازی‌ها؛ قدرت در چهره‌ها یکی از مهم‌ترین تکیه‌گاه‌های فیلم گروه بازیگران آن است.

شخصیت‌ها گاه با توضیح‌های روان‌شناختی طولانی ساخته نمی‌شوند؛ حضورشان، آهنگ سخن، نگاه و واکنش‌هایشان جای بخشی از شرح‌حال را می‌گیرد. Ryō Kase در نقش نوبوناگا فرمانروایی را تصویر می‌کند که اقتدارش با خشونت و بی‌ثباتی درهم‌آمیخته است. او فقط فرمان نمی‌دهد؛ با حضورش فضای اطراف را متشنج می‌کند و دیگران را وامی‌دارد رفتار خود را با خشم و هوس‌های پیش‌بینی‌ناپذیر او تنظیم کنند.

Hidetoshi Nishijima در نقش میتسوهیده، در سوی دیگری از این میدان، خویشتن‌داری و فشار درونی را به شخصیتی می‌بخشد که باید همواره میان ظاهر فرمان‌بردارانه و خواست‌های پنهان خود فاصله‌ای نگه دارد. Takeshi Kitano نیز هیده‌یوشی را با حضوری موجز و حسابگرانه پیش می‌برد؛ شخصیتی که به‌جای نمایش قهرمانانه، بیشتر به مشاهده و سنجیدن دیگران متکی است.

« این انتخاب، هم از امتیازهای فیلم است و هم از دشواری‌های آن. »

شخصیت‌ها و اجرا

ترکیب این بازی‌ها، تنوعی از شیوه‌های حضور در قدرت می‌سازد: خشم آشکار، احتیاط، شوخ‌طبعی و فرصت‌شناسی. در این میان، شمار زیاد شخصیت‌ها گاهی مجال نمی‌دهد همهٔ بازیگران به یک اندازه در ذهن بمانند، اما مجموعهٔ آنان به فیلم بافتی زنده و پرتحرک می‌دهد. لحن؛ طنز تلخ در کنار خشونت یکی از مشخصه‌های «Kubi» رفت‌وآمد آن میان کمدی سیاه، درام تاریخی و خشونت ناگهانی است.

طنز فیلم از بیرون بر وقایع تحمیل نمی‌شود؛ از خود مناسباتی برمی‌آید که در آن آدم‌ها با جدیتی عظیم برای قدرت می‌جنگند، اما رفتارشان می‌تواند مضحک، خودخواهانه یا حتی پوچ به نظر برسد. کیتانو در چنین لحظه‌هایی از فاصلهٔ میان شأن ادعایی سرداران و واقعیت زمخت رفتارشان بهره می‌گیرد. نتیجه، طنزی است که به جای سبک‌کردن فضا، بی‌رحمی آن را برجسته‌تر می‌کند.

بااین‌همه، تغییرهای پی‌درپی لحن همیشه به انسجام نمی‌انجامد. صحنه‌ای ممکن است تماشاگر را به خنده وادارد و لحظه‌ای بعد با خشونتی عریان، او را از همان آسودگی بیرون بکشد. این نوسان در بخش‌هایی نیرویی تازه به فیلم می‌دهد، اما گاهی پیوند عاطفی با موقعیت را سست می‌کند؛ گویی اثر عمداً نمی‌خواهد به یک موضع احساسی ثابت تن بدهد.

این انتخاب را می‌توان بخشی از نگاه کیتانو دانست، هرچند برای همهٔ مخاطبان به تجربه‌ای یکدست بدل نمی‌شود. خشونت، بدن و معنای عنوان خشونت در این فیلم زینتِ صحنه‌های جنگ نیست؛ بخشی از منطق جهانی است که شخصیت‌ها در آن زندگی می‌کنند. بدن‌ها در معرض تهدید دائمی‌اند و مرگ، به‌جای آنکه همیشه با تشریفات قهرمانانه نمایش داده شود، می‌تواند ناگهانی، زمخت و تکان‌دهنده باشد.

« ترکیب این بازی‌ها، تنوعی از شیوه‌های حضور در قدرت می‌سازد: خشم آشکار، احتیاط، شوخ‌طبعی و فرصت‌شناسی. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

عنوان «Kubi» به معنای «سر» است و فیلم نیز بارها توجه را به سرها و ارزش سیاسی و نمادین آن‌ها بازمی‌گرداند. این تصویر، هم خشونت عینی جنگ را به یاد می‌آورد و هم پرسشی دربارهٔ نشانه‌های قدرت پیش می‌کشد: سرِ دشمن چه زمانی غنیمت است و چه زمانی تنها بقایای بی‌فایدهٔ رقابتی پایان‌یافته؟ تصویرپردازی فیلم از همین راه، به فضای آشفتهٔ دوران سامورایی عمق می‌دهد.

چشم‌اندازها، لباس‌ها و فضاهای تاریخی فقط پس‌زمینه‌ای برای حرکت بازیگران نیستند؛ آن‌ها جهان طبقاتی و خشن اثر را ملموس می‌کنند. در برابر این زیبایی بصری، صحنه‌های خون‌بار بی‌پرده می‌ایستند و تضادی می‌سازند که گاه چشم‌نواز و گاه آزارنده است. بنابراین «Kubi» برای تماشاگرانی که با خشونت گرافیکی مشکل دارند، تجربه‌ای دشوار خواهد بود؛ فیلم از شدت این تصاویر برای نرم‌کردن فضای تاریخی خود نمی‌کاهد.

کارگردانی و ریتم روایت کیتانو در این اثر بیش از آنکه به شتاب روایی تکیه کند، به موقعیت‌ها و برخورد شخصیت‌ها مجال می‌دهد. روایت، در بسیاری از لحظه‌ها، از طریق جزئیات و تغییرهای کوچک در رفتار پیش می‌رود، نه با توضیح مستقیم یا گره‌گشایی‌های مرتب. این ریتم سنجیده به تماشاگر فرصت می‌دهد فضای صحنه‌ها را ببیند و تنش پنهان میان افراد را دریابد؛ در عین حال، چون فیلم هم‌زمان شخصیت‌های فراوانی را وارد میدان می‌کند، همین مکث‌ها همیشه برای روشن‌ترشدن داستان کافی نیستند.

نگاه کارگردان به خشونت نیز از هیجان‌انگیزکردن صرف آن فاصله دارد. دوربین گاهی با فاصله‌ای خونسرد به رویدادها می‌نگرد؛ گویی مخاطب را به مشاهده‌گر زنجیره‌ای از تصمیم‌ها و پیامدها تبدیل می‌کند، نه همراهی که با هر شخصیت یکی شود. این فاصله، کیفیتی تأمل‌برانگیز به فیلم می‌دهد، اما می‌تواند از شدت همدلی بکاهد.

« عنوان «Kubi» به معنای «سر» است و فیلم نیز بارها توجه را به سرها و ارزش سیاسی و نمادین آن‌ها بازمی‌گرداند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

«Kubi» به‌جای آنکه همیشه احساسات تماشاگر را هدایت کند، غالباً او را در برابر رفتار آدم‌ها می‌نشاند تا خود دربارهٔ جذابیت و زشتی قدرت داوری کند. جمع‌بندی «Kubi» اثری تاریخیِ متعارف نیست که بخواهد مسیر رویدادها را بی‌ابهام توضیح دهد یا قهرمانانی روشن و آرمانی بسازد. جذابیت آن در تبدیل تاریخ به نمایشی تلخ از جاه‌طلبی، خشونت و بی‌ثباتی وفاداری‌هاست؛ نمایشی که با گروه بازیگری نیرومند، تصویرپردازی چشمگیر و طنزی گزنده جان می‌گیرد.

در برابر این امتیازها، روایت پرشخصیت و تغییرهای تند لحن می‌توانند تمرکز تماشاگر را مختل کنند و خشونت صریح فیلم نیز برای برخی سنگین باشد. بااین‌حال، همین ناآرامی‌ها بخشی از هویت اثرند. فیلم جهانی را ترسیم می‌کند که در آن همه می‌کوشند دیگری را بخوانند و پیش از آنکه خود قربانی شوند، بازی را به سود خویش برگردانند.

«Kubi» بیش از آنکه بازگویی آرام و منظم تاریخ باشد، مواجهه‌ای آگاهانه با پوچی و جذابیت قدرت است؛ فیلمی که پس از پایانش، نه فقط حوادث، بلکه چهره‌ها و منطق تلخ آن جهان را به یاد می‌آورد.

« بااین‌حال، همین ناآرامی‌ها بخشی از هویت اثرند. »