وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

سیاست‌مداران در دل جنگل «Rumours» از موقعیتی ساده اما بارور آغاز می‌شود: رهبران هفت دموکراسی ثروتمند جهان، در مسیر اجلاس سالانهٔ گروه هفت، در جنگل گم می‌شوند؛ همان‌وقت که می‌کوشند دربارهٔ بحرانی جهانی بیانیه‌ای موقت تدوین کنند. این هم‌زمانی، هستهٔ طنز فیلم را می‌سازد: کسانی که در ظاهر برای سامان‌دادن به جهان گرد هم آمده‌اند، حتی در مواجهه با وضعیتی مستقیم و ملموس نیز نمی‌توانند از تشریفات، ملاحظات سیاسی و رقابت‌های شخصی‌شان فاصله بگیرند.

اثر از همین تناقض نیرو می‌گیرد و آن را به کمدی سیاه و هراس‌آلودی بدل می‌کند که نه به واقع‌گرایی سیاسی وفادار است و نه قصد دارد جهان خیالی خود را با منطق معمول توضیح دهد. این فیلم ساختهٔ گای مدین، ایوان جانسون و گالن جانسون است و گروهی از بازیگران شناخته‌شده، از جمله Cate Blanchett و Charles Dance، در آن حضور دارند.

بیانیه‌ای برای جهانی نامعلوم فیلم بحران را بیش از آن‌که به صورت مسئله‌ای دقیق و قابل‌حل طرح کند، همچون خلأیی در مرکز گفت‌وگوهای سیاسی قرار می‌دهد. رهبران باید دربارهٔ وضعیتی اضطراری سخن بگویند، اما زبانشان زیر بار عبارت‌های مصلحت‌آمیز، تعارف‌های دیپلماتیک و نگرانی از پیامدهای هر جمله فرسوده می‌شود.

در این میان، بیانیهٔ مشترک خود به کنش اصلی بدل می‌شود: نوشتن، اصلاح‌کردن و توافق بر سر واژه‌ها جای عمل را می‌گیرد. فیلم این سازوکار را با اغراق و بازیگوشی نشان می‌دهد؛ اما زیر سطح خنده، پرسشی جدی باقی می‌ماند: اگر زبان رسمی از تجربهٔ واقعی بحران جدا شود، چه چیزی از سیاست باقی می‌ماند جز نمایشِ مسئولیت‌پذیری؟

روایت و ریتم؛ جریان داستان

نقطهٔ قوت ایده در این است که تمسخرش را به یک شخص یا جریان سیاسی محدود نمی‌کند. فیلم بیشتر به عادت‌های قدرت نظر دارد: خودبزرگ‌بینی، ناتوانی در شنیدن دیگری، دل‌مشغولی به وجههٔ عمومی و میل به آن‌که هر مسئله در قالبی آشنا و قابل‌کنترل قرار گیرد. بااین‌حال، همین نگاه فراگیر گاه به قیمت دقت تمام می‌شود.

وقتی هدف طنز «نخبگان سیاسی» به‌طور کلی باشد، خطر آن هست که نقد، به تصویری آشنا از بی‌کفایتی و خودشیفتگی فروکاسته شود؛ تصویری که تماشاگر پیش‌تر بارها دیده است. طنزی که از موقعیت نیرو می‌گیرد طنز «Rumours» بیش از آن‌که بر شوخی‌های کلامی متعارف تکیه کند، از برخورد نامحتملِ مقام‌های رسمی با موقعیت‌هایی غریب پدید می‌آید.

تضاد میان زبان اتوکشیدهٔ دیپلماسی و بی‌قاعدگی جهان پیرامون، فضای کمیک فیلم را شکل می‌دهد. شخصیت‌ها حتی هنگامی که با امر نامعمول روبه‌رو می‌شوند، می‌کوشند آن را با همان عادت‌های ذهنی و اداریِ آشنای خود بفهمند. همین واکنش خشک و جدی، در بسیاری از لحظه‌ها خنده‌آورتر از خود اتفاقات است.

اما فیلم در کار با طنز همیشه یکدست نیست. برخی موقعیت‌ها با دقتی حساب‌شده ساخته می‌شوند و از کنار هم قرارگرفتن لحن رسمی و تصویر نامنتظر، معنایی تازه می‌آفرینند؛ برخی دیگر بیشتر به شوخی‌ای مستقل شباهت دارند که صرفاً برای غافل‌گیری در داستان گنجانده شده است. نتیجه، روایتی است که گاهی به‌جای انباشتن تدریجی معنا، از یک تصویر عجیب به تصویری دیگر می‌جهد.

« نقطهٔ قوت ایده در این است که تمسخرش را به یک شخص یا جریان سیاسی محدود نمی‌کند. »

شخصیت‌ها و اجرا

این پراکندگی برای گروهی از تماشاگران بخشی از جذابیت اثر خواهد بود؛ برای گروهی دیگر، نشانهٔ آن است که فیلم ایده‌هایش را به اندازهٔ کافی پرورش نمی‌دهد. بازیگری در مرز جدیت و هزل یکی از دلایل اصلی زنده‌ماندن کمدی فیلم، هماهنگی گروه بازیگران است. بازی‌ها عموماً بر خویشتن‌داری استوارند: شخصیت‌ها به‌ندرت برای خنداندن تماشاگر آشکارا ادا درمی‌آورند، بلکه با جدیتی نزدیک به تشریفات رسمی، در دل وضعیتی مضحک پیش می‌روند.

این فاصله میان رفتار ظاهراً سنجیده و موقعیت آشفته، طنز را مؤثرتر می‌کند. Cate Blanchett در نقش صدراعظم آلمان، حضوری دقیق و کنترل‌شده دارد و توانایی‌اش در ترکیب وقار با رگه‌ای از تصنع، با لحن فیلم سازگار است. Charles Dance نیز با اجرای خشک خود، به شکل‌گیری طنزی متکی بر ظاهر رسمی و رفتارهای حساب‌شده کمک می‌کند.

در فیلمی با چنین گروه بزرگی، شخصیت‌ها فرصت یکسانی برای شکل‌گرفتن ندارند. بعضی از آنان بیش از آن‌که آدم‌هایی کامل باشند، نمایندهٔ تیپ‌ها و خصلت‌های سیاسی‌اند. این انتخاب با جهان کاریکاتوری اثر تناسب دارد، اما گاهی فاصله‌ای عاطفی میان مخاطب و شخصیت‌ها ایجاد می‌کند. بازیگران به‌خوبی از عهدهٔ اجرای این جهان مصنوعی برمی‌آیند، ولی همهٔ نقش‌ها مجال آن را نمی‌یابند که از نشانه‌های اولیه فراتر روند و پیچیدگی مستقلی پیدا کنند.

جنگل؛ صحنه‌ای برای فروپاشی نظم فضای جنگلی فیلم صرفاً پس‌زمینه‌ای برای ماجراجویی نیست؛ در برابر زبان رسمی اجلاس، به نیرویی بی‌اعتنا و پیش‌بینی‌ناپذیر تبدیل می‌شود. مه، تاریکی و حس گم‌گشتگی، مرز میان کمدی و دلهره را ناپایدار می‌کنند. هر بار که شخصیت‌ها می‌کوشند محیط را به نقشه‌ای روشن و قابل‌فهم تبدیل کنند، خودِ فضا از پاسخ‌دادن سر باز می‌زند.

« بازیگری در مرز جدیت و هزل یکی از دلایل اصلی زنده‌ماندن کمدی فیلم، هماهنگی گروه بازیگران است. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

در چنین بستری، اقتدار سیاسی جلوه‌ای شکننده می‌یابد: مقام و عنوان، در برابر طبیعتی که قواعدش معلوم نیست، کارایی چندانی ندارد. فیلم از این تضاد برای ساختن حال‌وهوایی خاص بهره می‌گیرد. لحظه‌ای ممکن است صحنه‌ای به هجو تشریفات سیاسی نزدیک باشد و لحظه‌ای بعد، کیفیتی کابوس‌وار پیدا کند.

این جابه‌جایی ژانری، یکی از وجوه متمایز «Rumours» است؛ بااین‌همه، دلهرهٔ آن بیشتر از راه تصویر و لحن ساخته می‌شود تا تعلیقی پیوسته و فزاینده. بنابراین تماشاگر نباید انتظار داشته باشد که فیلم به‌تدریج در قالب یک داستان معمایی متعارف تثبیت شود. اثر به ابهام و بی‌ثباتی علاقه‌مند است و همین انتخاب، هم سرچشمهٔ جذابیت آن است و هم عاملی برای دورشدن بعضی مخاطبان.

ریتم و ساختار نامتوازن «Rumours» در بخش‌هایی از ریتمی آرام و مکث‌دار بهره می‌برد؛ مکث‌هایی که گاه به شوخی اجازه می‌دهند در سکوت و انتظار شکل بگیرد. اما هر مکثی به معنای تأکید هنری نیست. بعضی صحنه‌ها بیش از اندازه امتداد می‌یابند و نتیجهٔ کمیک یا روایی‌شان پیش از پایان صحنه آشکار می‌شود.

در چنین لحظه‌هایی، زمانِ فیلم به‌جای آن‌که تعلیق بیافریند، احساس کش‌آمدن را تقویت می‌کند. ساختار اپیزودیک اثر نیز دو پیامد دارد. از یک‌سو، اجازه می‌دهد هر مواجهه با امر نامتعارف، به‌تنهایی میدان تازه‌ای برای طنز و تصویرسازی باشد؛ از سوی دیگر، پیوند میان این لحظه‌ها را سست می‌کند.

« فیلم از این تضاد برای ساختن حال‌وهوایی خاص بهره می‌گیرد. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

در نتیجه، فیلم بیشتر شبیه رشته‌ای از وضعیت‌های هجوآمیز و سوررئال است تا روایتی که همهٔ اجزایش با نیروی یک مسیر واحد به هم متصل شده باشند. این تفاوت در برداشت مخاطبان نیز بازتاب می‌یابد: بعضی از واکنش‌های نقادانه، آغاز فیلم را پرانرژی و خلاق می‌دانند، اما از کم‌شدن اثرگذاری شوخی‌ها در ادامه سخن می‌گویند.

دامنه و محدودیت نقد سیاسی فیلم به‌درستی نشان می‌دهد که قدرت سیاسی فقط در تصمیم‌ها خلاصه نمی‌شود؛ در زبان، مناسبات، ژست‌ها و شیوهٔ مدیریت تصویر عمومی نیز حضور دارد. رهبران در این‌جا صرفاً با بحران بیرونی روبه‌رو نیستند، بلکه باید با تصویری که از خود ساخته‌اند نیز دست‌وپنجه نرم کنند.

فاصلهٔ میان مقام رسمی و توان واقعی آنان، سوخت اصلی هجو است. فیلم همچنین با قرار دادن شخصیت‌ها در محیطی خارج از سازوکارهای آشنای اداری، نشان می‌دهد که نظم سیاسی تا چه اندازه به تکرار آیین‌ها و توافق بر سر تعریف موقعیت وابسته است. بااین‌حال، پرسش سیاسی فیلم از آنچه طرح می‌کند فراتر نمی‌رود.

ناتوانی رهبران، مصلحت‌اندیشی و بی‌حاصلی نشست‌های رسمی، موضوعاتی آشنا هستند. «Rumours» آن‌ها را با ترکیبی تازه از کمدی و هراس عرضه می‌کند، اما همیشه به لایه‌ای تازه از علت‌ها یا پیامدهایشان نمی‌رسد. ازاین‌رو، فیلم در مقام تجربه‌ای سینمایی جسورتر و ویژه‌تر است تا در مقام نظریه‌ای سیاسی با استدلالی نو.

« فاصلهٔ میان مقام رسمی و توان واقعی آنان، سوخت اصلی هجو است. »

جمع‌بندی

تصویر و لحنش بیش از نتیجه‌گیری‌هایش در ذهن می‌مانند. جمع‌بندی «Rumours» کمدی سیاهی نامتعارف دربارهٔ رهبران گرفتار در بحران و ناتوانی زبان رسمی در پاسخ‌گویی به جهانی از کنترل خارج‌شده است. ترکیب طنز خشک، بازی‌های مهارشده و فضای وهم‌آلود جنگل، به فیلم هویتی متمایز می‌بخشد؛ هویتی که با روایت‌های سیاسی واقع‌گرا فاصله دارد و به‌جای توضیح همه‌چیز، بر آشفتگی و بی‌ثباتی تأکید می‌کند.

در برابر این امتیازها، ریتم نابرابر، صحنه‌های کش‌دار و نقدی که گاه به کلیشهٔ آشنای بی‌کفایتی نخبگان نزدیک می‌شود، از نیروی اثر می‌کاهند. این فیلم بیش از آن‌که اثری برای جست‌وجوی پاسخ‌های روشن باشد، تجربه‌ای برای تماشای برخورد سیاست با امر نامعقول است. مخاطبی که از طنز سوررئال، بازی‌های ظریف و تغییر پی‌درپی حال‌وهوا استقبال کند، در آن لحظه‌هایی تازه و ماندگار خواهد یافت؛ اما کسی که انتظار روایتی منسجم، تعلیقی پیوسته یا نقدی سیاسی با نتیجه‌گیری صریح دارد، ممکن است با فاصله‌ای میان ایدهٔ جذاب فیلم و تحقق کامل آن روبه‌رو شود.

« تصویر و لحنش بیش از نتیجه‌گیری‌هایش در ذهن می‌مانند. »