نقد و بررسی
نقد ناشناخته (Unacknowledged) | 2017
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
جایگاه و چشم‌انداز فیلم «Unacknowledged» مستندی از Michael Mazzola است که در سال ۲۰۱۷ ساخته شد و روایت آن حول محور Steven Greer، پزشک و چهرهٔ اصلی پروژهٔ افشاگری، شکل می‌گیرد. فیلم با تکیه بر شهادت افرادی که خود را مطلع یا شاهد می‌دانند، اسناد محرمانه و تصاویر منتسب به اشیای پرندهٔ ناشناس، می‌کوشد وجود تماس با موجودات فرازمینی را از فرضیه‌ای حاشیه‌ای به مسئله‌ای سیاسی و تاریخی تبدیل کند.
در کنار این ادعا، موضوع پنهان‌کاری دولت‌ها و پیامدهای آن نیز در مرکز توجه قرار می‌گیرد. این اثر بیش از آنکه مستندی بی‌طرفانه برای سنجش چند دیدگاه متفاوت باشد، بیانیه‌ای پرشور در دفاع از یک روایت مشخص است؛ انتخابی که هم نیروی پیش‌برندهٔ آن می‌شود و هم مهم‌ترین محدودیتش. آغاز پرکشش و لحن افشاگرانه فیلم از همان ابتدا با لحنی جدی و اضطراری به سراغ موضوع می‌رود.
تدوین تند، موسیقی پررنگ و تصاویر آرشیوی، حس کشف را القا می‌کنند؛ گویی مخاطب قرار است به لایه‌ای پنهان از تاریخ دسترسی پیدا کند. این شروع، برای علاقه‌مندان به رازهای سیاسی و پدیده‌های ناشناخته، بسیار مؤثر است. «Unacknowledged» نمی‌خواهد صرفاً دربارهٔ امکان حیات فرازمینی گمانه‌زنی کند؛ می‌خواهد احساس کند که پرده‌ای در حال کنار رفتن است و حقیقتی بزرگ در آستانهٔ آشکارشدن قرار دارد.
« در کنار این ادعا، موضوع پنهان‌کاری دولت‌ها و پیامدهای آن نیز در مرکز توجه قرار می‌گیرد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
اما همین لحن، از آغاز مسیر قضاوت را نیز محدود می‌کند. موسیقی و تدوین نه‌فقط فضا می‌سازند، بلکه اغلب به مخاطب می‌گویند با چه احساسی به اطلاعات نگاه کند: تعجب کند، نگران شود یا به روایت رسمی بدگمان باشد. در یک مستند تحقیقی، ایجاد تعلیق می‌تواند تماشاگر را همراه کند؛ بااین‌حال، اگر هیجان پیش از ارزیابی شواهد شکل بگیرد، احتمال دارد تأثیرگذاری جای اقناع را بگیرد.
شهادت‌ها، اسناد و مسئلهٔ اعتبار تنوع مصاحبه‌شوندگان یکی از جذابیت‌های فیلم است. حضور کسانی با پیشینه‌های نظامی، اطلاعاتی و هوانوردی به روایت وزن و گستره می‌دهد؛ همچنین تصاویر آرشیوی و اسنادی که فیلم عرضه می‌کند، ظاهری مستند و پژوهش‌محور پدید می‌آورند. برای تماشاگر، دیدن افرادی که با اطمینان از تجربه یا اطلاعات خود حرف می‌زنند، به‌خودی‌خود جذاب است و پرسش‌هایی دربارهٔ سازوکار محرمانه‌کاری دولتی برمی‌انگیزد.
بااین‌حال، اعتبار یک شهادت با میزان اطمینان گوینده یکی نیست. فیلم غالباً ادعاها را با لحنی قاطع عرضه می‌کند، اما فرصت کافی برای بررسی مستقل منشأ سندها، زمینهٔ تاریخی هر روایت، امکان خطای حافظه یا تفسیرهای جایگزین فراهم نمی‌سازد. کنار هم قرارگرفتن یک شهادت، تصویری مبهم و یک سند، لزوماً به معنای آن نیست که همهٔ این عناصر یکدیگر را تأیید می‌کنند.
« اما همین لحن، از آغاز مسیر قضاوت را نیز محدود می‌کند. »
شخصیت‌ها و اجرا
از این رو تماشاگر باید میان «کسی چنین ادعایی مطرح می‌کند» و «ادعا با شواهد قابل‌سنجش اثبات شده است» تمایز بگذارد. فیلم این فاصله را همیشه روشن نگه نمی‌دارد. گسترش دامنهٔ موضوع و پراکندگی روایت «Unacknowledged» به یک پرسش محدود بسنده نمی‌کند. روایت از اشیای پرندهٔ ناشناس و تماس فرازمینی، به پنهان‌کاری حکومتی، فناوری‌های ناشناخته، منابع انرژی و رخدادهای سیاسی می‌رسد.
این گستردگی می‌تواند برای مخاطبی که با موضوع آشنایی ندارد، دریچه‌ای به مجموعه‌ای از بحث‌های مرتبط یا ظاهراً مرتبط باز کند. هر موضوع تازه وعدهٔ کشفی دیگر می‌دهد و فیلم پیوسته می‌کوشد نشان دهد که ماجرا از یک پدیدهٔ هوایی فراتر می‌رود. ولی دامنهٔ وسیع، به بهای انسجام تمام می‌شود. گذار میان ادعاهای بسیار متفاوت گاه سریع و ناگهانی است و فیلم برای نشان‌دادن رابطهٔ میان آن‌ها استدلال کافی عرضه نمی‌کند.
در نتیجه، مخاطب ممکن است به‌جای دنبال‌کردن یک مسیر تحقیقی روشن، با ردیفی از فرضیه‌های بزرگ روبه‌رو شود که هرکدام به توضیح و ارزیابی جداگانه نیاز دارند. برخی پیوندها بیش از آنکه از دل شواهدی که فیلم نشان می‌دهد به دست آیند، به‌وسیلهٔ لحن رازآلود و کنارهم‌چیدن تصاویر القا می‌شوند. همین پراکندگی، گاهی کنجکاوی را به سردرگمی بدل می‌کند.
« فیلم این فاصله را همیشه روشن نگه نمی‌دارد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
کارگردانی، تصویر و موسیقی از نظر ارائهٔ بصری، مستند حساب‌شده‌تر از آن است که صرفاً مجموعه‌ای از مصاحبه‌های رو‌به‌دوربین باشد. تصاویر آرشیوی، نماهای تکمیلی و موسیقی، به روایت ضرباهنگ و جلوه‌ای سینمایی می‌دهند. فیلم می‌داند چگونه حس راز را حفظ کند و چگونه یک تصویر یا جمله را در جایگاهی قرار دهد که بار عاطفی پیدا کند.
در موضوعی که بخش بزرگی از آن بر شهادت و روایت استوار است، چنین پرداختی به حفظ توجه تماشاگر کمک می‌کند. اما زیبایی و اثرگذاری تصویر نباید با قوت سند اشتباه گرفته شود. جلوهٔ بصری می‌تواند ادعایی کم‌پشتوانه را مهم‌تر و مطمئن‌تر از آنچه هست جلوه دهد. موسیقی نیز اغلب به جای فاصله‌گرفتن از روایت، با آن همراه می‌شود و بر حس تهدید یا اضطرار می‌افزاید.
این انتخاب از منظر سرگرم‌کنندگی موفق است، ولی از نظر مستندسازی ممکن است مرز میان شواهد، تفسیر و تحریک عاطفی را کمرنگ کند. ریتم و تکرار پرشوربودن فیلم تا حدی ریتم آن را حفظ می‌کند، اما اثر در طول مسیر از تکرار آسیب می‌بیند. ایدهٔ پنهان‌کاری، خطر سرکوب حقیقت و اهمیت شهادت‌ها چندین بار با بیان‌های نزدیک به هم بازمی‌گردند.
« تصاویر آرشیوی، نماهای تکمیلی و موسیقی، به روایت ضرباهنگ و جلوه‌ای سینمایی می‌دهند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
تکرار می‌تواند برای تأکید به کار رود، اما وقتی نکتهٔ تازه‌ای به بحث نمی‌افزاید، زمان روایت را می‌کشد و از اثرگذاری نوبت‌های بعدی می‌کاهد. ساختار فیلم نیز گاه حس انباشت پیدا می‌کند: موضوعی مطرح می‌شود، پیش از آنکه کاملاً روشن شود به ادعایی دیگر می‌رسیم و سپس مسیر تازه‌ای آغاز می‌شود.
در چنین لحظه‌هایی، تماشاگر ممکن است از خود بپرسد کدام نکته محور اصلی است و چه چیزی برای اثبات آن ارائه شده است. کوتاه‌ترکردن برخی بخش‌ها و اختصاص زمان بیشتر به بررسی و پاسخ‌گویی انتقادی می‌توانست هم ریتم را بهتر کند و هم استدلال مرکزی را محکم‌تر سازد. تجربهٔ تماشاگر و جایگاه مستند ارزش تماشای «Unacknowledged» تا اندازهٔ زیادی به انتظارات مخاطب بستگی دارد.
برای کسی که به پدیده‌های ناشناخته، روایت‌های شاهدان و نظریه‌های مربوط به محرمانه‌کاری علاقه دارد، فیلم پر از موضوع‌های بحث‌برانگیز و چهره‌های قابل‌توجه است. تصویر و موسیقی نیز تماشای آن را از نظر حسی جذاب می‌کنند. در مقابل، مخاطبی که از مستند انتظار ارزیابی متوازن، بررسی روشن منابع و جداسازی دقیق داده از حدس دارد، ممکن است با ادعاهای فراوان و پاسخ‌های ناکافی روبه‌رو شود.
« تجربهٔ تماشاگر و جایگاه مستند ارزش تماشای «Unacknowledged» تا اندازهٔ زیادی به انتظارات مخاطب بستگی دارد. »
جمع‌بندی
نکتهٔ مهم این است که فیلم در درجهٔ نخست تجربه‌ای از مواجهه با یک جهان‌بینی مشخص فراهم می‌کند، نه داوری نهایی دربارهٔ درستی آن. همین نگاه، تماشاگر را دعوت می‌کند تا نه‌فقط به پرسش «آیا چنین چیزی رخ داده است؟»، بلکه به پرسش «فیلم چگونه می‌خواهد مرا به باورکردن آن برساند؟» نیز توجه کند.
این فاصلهٔ نقادانه برای تماشای اثری که موضوع‌های پیچیده را با لحنی مطمئن و هیجان‌انگیز مطرح می‌کند، ضروری است. جمع‌بندی «Unacknowledged» مستندی پرانرژی و از نظر فضاسازی گیراست که با مجموعه‌ای گسترده از شهادت‌ها، اسناد و فرضیه‌ها، مخاطب را به قلمرو رازهای سیاسی و فرازمینی می‌کشاند.
جسارت و شور روایت، موسیقی و تصاویر تأثیرگذار و تنوع چهره‌ها از امتیازهای آن‌اند. در سوی دیگر، ادعاهای اثبات‌نشده، پراکندگی موضوع‌ها، تکرار و کمبود سنجش انتقادی، اعتماد به روایت را دشوار می‌کنند. فیلم در برانگیختن کنجکاوی موفق‌تر از ارائهٔ استدلالی منظم و قابل‌آزمون است. بهترین راه مواجهه با آن، نه پذیرفتن شتاب‌زدهٔ همهٔ گفته‌هاست و نه کنارگذاشتن فوری پرسش‌هایی که مطرح می‌کند؛ بلکه تماشای آن با ذهنی باز و درعین‌حال سنجشگر است.
« این فاصلهٔ نقادانه برای تماشای اثری که موضوع‌های پیچیده را با لحنی مطمئن و هیجان‌انگیز مطرح می‌کند، ضروری است. »
ثبت دیدگاه