وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

جایگاه فیلم و تصحیح زمینه «9 Month Stretch» یا «9 mois ferme» کمدی جنایی فرانسویِ آلبر دوپونتل است؛ فیلمی زنده‌جان، پرتحرک و به‌شدت سبک‌پردازی‌شده که با بازی ساندریـن کیبرلن و خود دوپونتل ساخته شده است. بنابراین توصیفِ جهان پساآخرالزمانی، عروسک‌ها و صداپیشگی که در زمینه آمده، با این اثر هم‌خوانی ندارد.

فیلم نه انیمیشن است و نه داستانش در فضایی آخرالزمانی می‌گذرد؛ نیروی محرک آن برخورد میان دستگاه قضایی رسمی و موقعیتی absurd و جنایی است. آریان فلدر، قاضی‌ای سخت‌گیر و متمرکز بر کار، درمی‌یابد باردار است و آزمایش‌ها او را به باب نولان، متهمی بدنام، پیوند می‌زنند؛ اتفاقی که رشته‌ای از پرسش‌های شخصی و حرفه‌ای را پیش می‌کشد.

کمدی از دل تناقض ایده مرکزی فیلم بر تناقضی ساده اما پربازده بنا شده است: زنی که زندگی‌اش را با انضباط، فاصله‌گذاری عاطفی و قواعد حرفه‌ای سامان داده، ناگهان در برابر رخدادی قرار می‌گیرد که نه می‌تواند آن را کنترل کند و نه به‌سادگی در چارچوب‌های حقوقی بگنجاند. کمدی از همین شکاف شکل می‌گیرد.

« بنابراین توصیفِ جهان پساآخرالزمانی، عروسک‌ها و صداپیشگی که در زمینه آمده، با این اثر هم‌خوانی ندارد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

آریان در مقام قاضی باید درباره دیگران داوری کند، اما اکنون خودش در موقعیتی شخصی و مبهم قرار گرفته که هیچ پرونده‌ای برایش آماده‌اش نکرده است. دوپونتل از این موقعیت برای ساختن یک کمدی موقعیت معمولی استفاده نمی‌کند؛ بلکه آن را به هجوی پرجنب‌وجوش از نظم اداری و تصور انسان از کنترل بدل می‌سازد.

هرچه آریان بیشتر می‌کوشد وضع را به روال منطقی بازگرداند، آشفتگی بیرونی و درونی بیشتر خود را نشان می‌دهد. بااین‌حال، فیلم نه به تأملی آرام درباره بارداری و مسئولیت می‌رسد و نه قصد دارد واقع‌گرایی اجتماعی را محور خود کند. ترجیحش آن است که بحران را بهانه‌ای برای رویارویی‌های نامنتظر و موقعیت‌های اغراق‌آمیز قرار دهد.

آریان فلدر؛ شخصیتی میان اقتدار و درماندگی ساندرین کیبرلن نقش آریان را با ترکیبی از خشکی، هوشیاری و درماندگی پنهان می‌سازد. شخصیت او صرفاً قاضی‌ای سرد و بی‌احساس نیست؛ بیشتر کسی است که برای نگه‌داشتن زندگی در محدوده‌ای قابل پیش‌بینی، به نظم پناه برده است. این انتخاب بازیگرانه اهمیت دارد، زیرا اگر آریان فقط نشانه‌ای از اقتدار قضایی بود، داستان به مجموعه‌ای از شوخی‌های موقعیتی فروکاسته می‌شد.

« هرچه آریان بیشتر می‌کوشد وضع را به روال منطقی بازگرداند، آشفتگی بیرونی و درونی بیشتر خود را نشان می‌دهد. »

شخصیت‌ها و اجرا

کیبرلن در واکنش‌های کوچک، مکث‌ها و تغییر تدریجی رفتار، فاصله میان چهره رسمی شخصیت و آشوبی را که تجربه می‌کند آشکار می‌سازد. باب نولان، با بازی دوپونتل، در نقطه مقابل او قرار دارد: شخصیتی که حضورش هم تهدیدآمیز است و هم در منطق ابلهانه و پرشتاب فیلم، سرچشمه طنز. رابطه این دو بر اعتماد شکل نمی‌گیرد؛ بیشتر نوعی معامله و هم‌زیستی ناخواسته است.

همین بی‌اعتمادی به صحنه‌های مشترکشان انرژی می‌دهد. فیلم البته گاهی شخصیت‌ها را به تیپ‌هایی درشت و کارتونی نزدیک می‌کند، اما تقابل آریان و باب به آن اندازه نیروی نمایشی دارد که روایت از حرکت بازنایستد. میزانسن و تصویر؛ آشفتگی به‌مثابه زبان یکی از ویژگی‌های برجسته فیلم، تصویرپردازی نامتعارف آن است.

قاب‌ها اغلب از زاویه‌هایی ناآرام انتخاب می‌شوند و دوربین به‌ندرت اجازه می‌دهد جهان فیلم کاملاً متوازن و امن به نظر برسد. رنگ‌های گرم و اشباع‌شده، کادرهای مایل و حرکت‌های چرخان دوربین، حالتی کج‌ومعوج می‌سازند که با بحران آریان تناسب دارد. این انتخاب‌ها صرفاً آرایش بصری نیستند؛ به‌نوعی ترجمان تصویریِ جهانی‌اند که قاعده‌هایش از جای خود لغزیده‌اند.

« رابطه این دو بر اعتماد شکل نمی‌گیرد؛ بیشتر نوعی معامله و هم‌زیستی ناخواسته است. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

این سبک ممکن است برای مخاطبی که کمدی را در قاب‌های ساده و کم‌نمایش می‌پسندد، بیش از اندازه خودنما باشد. دوپونتل در کارگردانی به انرژی و حرکت علاقه دارد و گاه دوربین چنان پرتحرک است که خودش به جاذبه‌ای مستقل تبدیل می‌شود. بااین‌همه، همین بی‌قراریِ تصویری از افتادن فیلم در قالب یک کمدی قضایی متعارف جلوگیری می‌کند.

فضاهای دادگاه و محیط‌های رسمی، به‌جای آنکه فقط پس‌زمینه باشند، بخشی از شوخی فیلم می‌شوند: مکان‌هایی که برای ایجاد نظم ساخته شده‌اند اما در دل روایت، شاهد بی‌نظمی‌هایی عجیب‌اند. طنز سیاه و مرزهای سلیقه «9 Month Stretch» از طنز سیاه پرهیز نمی‌کند. پرونده جناییِ باب و جزئیات هولناکی که پیرامون اتهام‌های او مطرح می‌شود، در کنار شوخی‌های بدنی و موقعیت‌های تصادفی قرار می‌گیرند.

این برخوردِ امر وحشتناک با امر خنده‌دار، موتور اصلی لحن فیلم است؛ اما همان‌قدر که برای برخی تماشاگران طراوت دارد، ممکن است برای دیگران آزاردهنده یا زننده باشد. فیلم پیوسته میان کمدی عامه‌پسند و هجو سیاه رفت‌وآمد می‌کند و همیشه نمی‌کوشد میان این دو تعادل ظریف برقرار کند. از این رو، شوخی‌ها گاه عمداً بی‌پروا و غافلگیرکننده‌اند و گاه به اغراق چنان تکیه می‌کنند که تأثیرشان بیش از آنکه از ظرافت طنز بیاید، از شدتِ نمایش ناشی می‌شود.

« این سبک ممکن است برای مخاطبی که کمدی را در قاب‌های ساده و کم‌نمایش می‌پسندد، بیش از اندازه خودنما باشد. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

این ویژگی را می‌توان هم محدودیت دانست و هم امضای اثر: دوپونتل ترجیح می‌دهد مخاطب را از تعادل معمول خارج کند، حتی اگر در این مسیر بخشی از ظرافت روان‌شناختی قربانی شود. اگر با کمدی‌ای که خشونت را به ابزار شوخی بدل می‌کند همراه نباشید، احتمالاً فاصله‌ای جدی با فیلم خواهید داشت. ریتم و ساختار روایی شروع فیلم برای رسیدن به قلاب اصلی، اندکی زمان می‌برد.

ابتدا باید جهان کاری آریان و عادت‌هایش شکل بگیرد تا بارداریِ ناگهانی و ارتباط آن با باب بتواند اثر کمیک خود را بگذارد. پس از آن، روایت با سرعت بیشتری پیش می‌رود و از یک کشف به کشف دیگر می‌رسد. این تغییر ریتم به فیلم شتاب می‌دهد، اما در بخش‌هایی نیز موجب می‌شود بعضی موقعیت‌ها بیشتر برای پیش‌راندن شوخی یا قصه طراحی شوند تا برای گسترش طبیعی شخصیت‌ها.

ساختار فیلم بر انباشت اتفاق‌های نامحتمل تکیه دارد. در نتیجه، باورپذیریِ واقع‌گرایانه معیار مناسبی برای سنجش آن نیست؛ اثر از مخاطب می‌خواهد قواعد اغراق‌آمیزش را بپذیرد و با منطق کمدی‌اش همراه شود. وقتی این قرارداد پذیرفته شود، زنجیره سوءتفاهم‌ها و برخوردها سرگرم‌کننده است؛ اما اگر تماشاگر در جست‌وجوی درامی حقوقی با جزئیات دقیق یا تصویری واقع‌گرایانه از بارداری و زندگی حرفه‌ای باشد، احتمالاً فیلم را سطحی‌تر از انتظار خواهد یافت.

« اگر با کمدی‌ای که خشونت را به ابزار شوخی بدل می‌کند همراه نباشید، احتمالاً فاصله‌ای جدی با فیلم خواهید داشت. »

جمع‌بندی

جمع‌بندی «9 Month Stretch» کمدی‌ای استوار بر تضاد، اغراق و بی‌قراری بصری است: قاضی‌ای که به نظم خو گرفته، با وضعیتی روبه‌رو می‌شود که همه مرزهای شخصی و حرفه‌ای‌اش را به‌هم می‌ریزد. بازی محوری کیبرلن، حضور پرانرژی دوپونتل و میزانسن نامتعارف، فیلم را از یک کمدی موقعیت ساده فراتر می‌برند؛ در مقابل، طنز سیاهِ گاه زننده، آغاز نسبتاً کند و اتکای روایت به اغراق ممکن است برای برخی تماشاگران مانع ارتباط شود.

این اثر را بهتر است نه به‌عنوان درامی واقع‌گرا، بلکه به‌مثابه هجوی جنایی و پرتحرک تماشا کرد؛ فیلمی که نظم قضایی و اطمینان فردی را با آشوبی کمیک می‌آزماید. اگر با شوخی‌های تند و جهان‌بینی نامتعارف دوپونتل کنار بیایید، تجربه‌ای سرگرم‌کننده و از نظر بصری متمایز خواهید یافت؛ اگر طنز سیاه و خشونتِ کمیک را نمی‌پسندید، همان ویژگی‌هایی که به فیلم هویت می‌دهند می‌توانند فاصله‌ساز شوند.