نقد و بررسی
نقد The Guard | 2011
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
جایگاه فیلم در ژانر پلیسی «The Guard» ساختهٔ جان مایکل مک‌دونا، در ظاهر بر الگوی آشنای فیلم‌های پلیسیِ زوج‌محور بنا شده است: مأمور محلیِ ناسازگار با قواعد، همکار رسمی و مقررات‌مدار، و پرونده‌ای بزرگ‌تر از محدودهٔ معمول زندگی روزمره. اما فیلم از همان آغاز نشان می‌دهد که قصد ندارد این الگو را بی‌چون‌وچرا تکرار کند.
به‌جای آن‌که مدام بر تعقیب‌وگریز و هیجان جنایی تکیه کند، از قالب پلیسی همچون بستری برای شوخی با کلیشه‌های ژانر، تفاوت‌های فرهنگی و تصورهای رایج دربارهٔ قهرمان و قانون استفاده می‌کند. ماجرا در ناحیه‌ای کوچک در غرب ایرلند شکل می‌گیرد؛ فضایی که در برابر مقیاس بین‌المللیِ پرونده، عمداً محدود و روزمره به نظر می‌رسد.
همین فاصله میان رویدادهای بزرگ و محیط آرام و کم‌ادعای محلی، سرچشمهٔ بخشی از طنز فیلم است. «The Guard» بیش از آن‌که بخواهد مخاطب را درگیر معمایی پیچیده کند، از برخورد آدم‌ها، مکث‌ها و گفت‌وگوهای نامتعارف نیرو می‌گیرد. در نتیجه، تماشاگر با اثری روبه‌روست که هم‌زمان کمدی سیاه، فیلم جنایی و هجویه‌ای بر فیلم‌های پلیسی است.
گری بویل؛ قهرمانی ناسازگار مرکز ثقل فیلم، گروهبان گری بویل با بازی برندن گلیسون است؛ مأموری که رفتار بی‌پروایش، زبان تندش و بی‌اعتنایی‌اش به آداب رسمی، او را از تصویر متعارف پلیس دور می‌کند. با این حال، شخصیت‌پردازی او به نمایش چند ویژگی عجیب و خنده‌دار محدود نمی‌ماند. بویل ترکیبی از بی‌قیدی، هوش، خودخواهی و حساسیتی پنهان است؛ تناقض‌هایی که باعث می‌شوند نتوان او را به‌سادگی در قالب «پلیس خوب» یا «پلیس بد» جا داد.
« اما فیلم از همان آغاز نشان می‌دهد که قصد ندارد این الگو را بی‌چون‌وچرا تکرار کند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
گلیسون در ایفای این نقش به اغراق متوسل نمی‌شود. بخش مهمی از اثرگذاری بازی او از خونسردی و طمأنینه‌ای می‌آید که در موقعیت‌های نامناسب حفظ می‌کند. او با تغییرهای کوچک در لحن، نگاه یا مکث، طنز خشک شخصیت را می‌سازد و اجازه می‌دهد مخاطب پشت رفتار زنندهٔ بویل، نشانه‌هایی از تنهایی و عاطفه را نیز ببیند.
این بازی، فیلم را از مجموعه‌ای از شوخی‌های پراکنده فراتر می‌برد و به آن محور شخصیتی می‌دهد. برخورد دو جهان همکاری بویل با مأمور اف‌بی‌آی، وندل اورت، موتور اصلی بخش قابل‌توجهی از کمدی فیلم است. اورت منظم، محتاط و جدی است؛ بویل در مقابل، به روش خود عمل می‌کند و از به‌هم‌زدن تعادل طرف مقابل لذت می‌برد.
اختلاف آن‌ها فقط تفاوتی در خلق‌وخو نیست، بلکه دو نگاه به کار پلیسی را روبه‌روی هم قرار می‌دهد: یکی بر نظم و روش تکیه دارد، دیگری بر تجربهٔ محلی، بداهه‌پردازی و نوعی بی‌اعتنایی به تشریفات. دون چیدل نقش اورت را با خویشتن‌داری بازی می‌کند و در برابر آشوب کلامی بویل، حضوری متعادل دارد.
بااین‌حال، شخصیت او در مقایسه با همکار ایرلندی‌اش کمتر بسط می‌یابد. فیلم بیشتر از اورت به‌عنوان نقطهٔ مقابل بویل استفاده می‌کند تا شخصیتی با مسیر مستقل و لایه‌های درونیِ پررنگ. این انتخاب در شکل‌گیری تضاد کمیک مؤثر است، اما در بخش‌هایی از فیلم، سهم او را به واکنش نشان‌دادن به رفتار بویل محدود می‌کند.
« گلیسون در ایفای این نقش به اغراق متوسل نمی‌شود. »
شخصیت‌ها و اجرا
طنز سیاه و زبان فیلم طنز «The Guard» تند، تلخ و گاه عمداً آزارنده است. شوخی‌ها از ناسازگاری موقعیت‌ها، اظهارنظرهای بی‌ملاحظه و برخورد شخصیت‌ها با موضوعاتی جدی سرچشمه می‌گیرند. فیلم به‌جای آن‌که هر شوخی را با تأکید یا واکنش نمایشی همراه کند، اغلب آن را با لحنی بی‌تفاوت عرضه می‌کند؛ گویی شخصیت‌ها خودشان نیز از حد و مرز سخنانشان آگاه نیستند یا میلی به توضیح‌دادن آن ندارند.
این خونسردی، یکی از منابع اصلی خنده در فیلم است. بااین‌حال، شیوهٔ طنز همیشه یکدست و تازه نمی‌ماند. تکرار شوخی‌های نیش‌دار و اتکای پی‌درپی به گستاخی بویل، گاه از نیروی غافلگیرکنندهٔ آن‌ها می‌کاهد. بعضی موقعیت‌ها به‌جای آن‌که لایه‌ای تازه از شخصیت‌ها یا داستان آشکار کنند، صرفاً همان الگوی آشنای تقابل و تحریک را بازمی‌سازند.
این نوسان در اثرگذاری طنز، به‌ویژه در بخش‌هایی که روایت به پیشروی جدی‌تری نیاز دارد، محسوس است. ریتم، تعلیق و خشونت فیلم میان کمدی شخصیت‌محور و روایت جنایی در رفت‌وآمد است، اما این دو وجه همیشه با ضرباهنگی هماهنگ پیش نمی‌روند. گفت‌وگوها و لحظه‌های روزمره مجال زیادی می‌گیرند؛ امری که به ساختن فضای محلی و جاافتادن شخصیت بویل کمک می‌کند، اما هم‌زمان از فوریت پرونده می‌کاهد.
در نتیجه، هنگامی که داستان به سوی رویارویی‌های جنایی می‌رود، تنش همیشه به اندازهٔ موضوع پرونده بالا نمی‌گیرد. تعقیب‌وگریزها و صحنه‌های خشونت نیز بیشتر در خدمت لحن هجوآمیز فیلم‌اند تا ایجاد هیجان مداوم. مک‌دونا قواعد فیلم اکشن را جدی می‌گیرد و در همان حال با آن‌ها بازی می‌کند؛ بنابراین، تماشاگر گاه بیش از آن‌که نگران نتیجهٔ رویداد باشد، متوجه فاصلهٔ میان انتظار ژانری و اجرای متفاوت فیلم می‌شود.
« طنز سیاه و زبان فیلم طنز «The Guard» تند، تلخ و گاه عمداً آزارنده است. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
این انتخاب، با هویت اثر سازگار است، اما برای مخاطبی که از داستان جنایی تعلیقی پرشتاب می‌خواهد، ممکن است کند و کم‌فشار جلوه کند. ضدقهرمان‌ها و جهان اخلاقی یکی از جذابیت‌های فیلم، بی‌اعتمادی‌اش به مرزبندی‌های سادهٔ اخلاقی است. بویل نمایندهٔ قانون است، اما رفتارش با تصویری پاکیزه و آرمانی از پلیس فاصله دارد.
در سوی دیگر، نیروهای مجرم نیز گاهی به‌جای آن‌که صرفاً تهدیدهایی بی‌چهره باشند، در گفت‌وگوهایشان نشانه‌هایی از ملال، خودنمایی و پوچی آشکار می‌کنند. این تضاد، به فیلم امکان می‌دهد دربارهٔ فساد، وظیفه و شرافت پرسش‌هایی مطرح کند، بی‌آن‌که به خطابه‌ای اخلاقی تبدیل شود. بااین‌همه، همهٔ شخصیت‌های فرعی از عمق یکسانی برخوردار نیستند.
گروه قاچاقچیان در لحظه‌هایی با ویژگی‌های گفتاری و رفتارهای غیرمنتظره از قالب معمول تبهکاران فاصله می‌گیرند، اما این تفاوت همیشه به پرداختی کامل نمی‌انجامد. برخی از آنان بیشتر ابزار ایجاد تهدید یا زمینه‌ساز شوخی‌اند تا شخصیت‌هایی با انگیزه‌های روشن و تحول محسوس. به همین ترتیب، محدودماندن پرداخت اورت، از وزن عاطفیِ رابطهٔ دو مأمور می‌کاهد؛ رابطه‌ای که می‌توانست با شناخت متقابل بیشتر، اثرگذارتر شود.
فضا، لحن و هویت ایرلندی فضای روستایی غرب ایرلند صرفاً پس‌زمینه‌ای زیبا برای ماجرا نیست؛ آرامش ظاهری آن با خشونت و آشفتگی پرونده در تضاد قرار می‌گیرد. فیلم از همین تضاد برای ساختن حال‌وهوایی بهره می‌برد که نه کاملاً واقع‌گراست و نه تماماً کاریکاتوری. محیط کوچک، حضور آدم‌های محلی و فاصلهٔ محسوس از مراکز قدرت، به داستان هویتی مشخص می‌بخشند و آن را از نمونه‌های متعارف فیلم‌های جنایی آمریکایی جدا می‌کنند.
« ضدقهرمان‌ها و جهان اخلاقی یکی از جذابیت‌های فیلم، بی‌اعتمادی‌اش به مرزبندی‌های سادهٔ اخلاقی است. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
اثر همچنین با نشانه‌های ژانری بازی می‌کند و گاه حال‌وهوایی نزدیک به وسترن می‌سازد: قهرمانی تنها، شهری دورافتاده، تهدیدی بیرونی و رویارویی‌ای که بیش از اندازهٔ محیط خود بزرگ به نظر می‌رسد. این رگه‌ها به فیلم رنگی اسطوره‌ای می‌دهند، اما مک‌دونا پیوسته آن‌ها را با شوخی و خودآگاهی از جدیت کامل دور می‌کند.
حاصل، آمیزه‌ای از فضای جنایی، کمدی تلخ و هجو سینمای قهرمان‌محور است. جمع‌بندی «The Guard» بیش از آن‌که بر پیگیری بی‌وقفهٔ یک پروندهٔ جنایی تکیه کند، بر شخصیت نامتعارف گری بویل و برخورد او با مأموری از جهانی متفاوت بنا شده است. بازی دقیق و پرظرافت برندن گلیسون، گفت‌وگوهای تیز و ترکیب طنز سیاه با فضای جنایی، فیلم را متمایز و به‌یادماندنی می‌کنند.
در مقابل، ریتم نامتوازن، تکرار برخی شوخی‌ها و کم‌عمقی نسبیِ چند شخصیت مهم مانع می‌شود که همهٔ اجزای فیلم به یک اندازه نیرومند باشند. بااین‌حال، اثر هویت خود را با اطمینان حفظ می‌کند. این فیلم نه پلیسی متعارف است و نه کمدی‌ای که صرفاً به مجموعه‌ای از لطیفه‌ها وابسته باشد؛ نیروی آن از تناقض‌های شخصیت اصلی، لحن بی‌ملاحظه و بازی آگاهانه با انتظارهای تماشاگر می‌آید.
«The Guard» در بهترین لحظه‌هایش، از دل گستاخی و پوچی، تصویری پیچیده‌تر از وظیفه و شرافت بیرون می‌کشد؛ تصویری که به‌جای پاسخ‌های ساده، با طنزی تلخ در ذهن می‌ماند.
« حاصل، آمیزه‌ای از فضای جنایی، کمدی تلخ و هجو سینمای قهرمان‌محور است. »
ثبت دیدگاه