وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

قدرت، نه همچون تاج، که همچون صحنه «The Wizard of the Kremlin» از دل پرسشی مهم و ناآرام‌کننده شکل می‌گیرد: قدرت چگونه ساخته می‌شود، و چه کسی واقعاً در ساختنش دست دارد؟ پاسخ فیلم نه فقط در چهرهٔ رهبر سیاسی، بلکه در اتاق‌های پشت صحنه، در رسانه‌ها، در نمایش‌های عمومی و در ذهن کسانی جست‌وجو می‌شود که می‌دانند چگونه واقعیت را به روایتی قابل‌باور بدل کنند.

وادیم بارانوف، هنرمند و کارگردان تلویزیونی‌ای که به مشاور رسانه‌ای ولادیمیر پوتین تبدیل می‌شود، مرکز این نگاه است؛ مردی که به جای تصرف مستقیم قدرت، فنِ نمایش آن را می‌آموزد. اثر الیویه آسایاس، اقتباسی از رمانی نوشتهٔ جولیانو دا امپولی، روایت خود را بر دوره‌ای پرآشوب از تاریخ روسیه بنا می‌کند؛ از فروپاشی نظم شوروی تا سربرآوردن ساختاری سیاسی تازه.

فیلم می‌کوشد این دگرگونی را نه صرفاً به شکل خطی از رویدادها، بلکه همچون روندی از تصویرسازی و مهندسی افکار عمومی بفهمد. همین انتخاب، به آن ظرفیت تحلیلی می‌دهد؛ اما هم‌زمان خطر تبدیل‌شدنش به گزارشی فشرده از تاریخ را نیز در پی دارد. بارانوف؛ هنرمند در خدمت سیاست بارانوف از ابتدا مردی نیست که سیاست را با زبان معمول سیاست‌مداران بفهمد.

« همین انتخاب، به آن ظرفیت تحلیلی می‌دهد؛ اما هم‌زمان خطر تبدیل‌شدنش به گزارشی فشرده از تاریخ را نیز در پی دارد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

پیشینهٔ هنری و تلویزیونی او، نگاهش را به قدرت از مسیر اجرا، صحنه‌آرایی و تأثیرگذاری بر مخاطب شکل می‌دهد. او در سیاست، همان چیزی را می‌بیند که در رسانه می‌شناسد: مجموعه‌ای از نقش‌ها، قاب‌بندی‌ها و روایت‌ها که اگر درست چیده شوند، می‌توانند احساس مردم را پیش از داوری‌شان شکل دهند. جاذبهٔ شخصیت از همین تضاد می‌آید؛ بارانوف هم تماشاگر زمانهٔ خویش است و هم به‌تدریج یکی از طراحان آن.

پل دانو این شخصیت را با خویشتن‌داری و صدایی آرام پیش می‌برد. بازی او از آن نوع نقش‌آفرینی‌هایی نیست که با حرکات بزرگ، اقتدار را به نمایش بگذارد؛ نیروی بارانوف بیشتر در فاصله‌گذاری، سکوت و توانایی خواندن آدم‌هاست. این انتخاب با ایدهٔ فیلم تناسب دارد: نفوذ لزوماً پرهیاهو نیست، و گاه کسی که پشت صحنه می‌ماند، در شکل‌دادن به نمایش سهمی بیشتر از بازیگر اصلی دارد.

با این همه، آرامش پیوستهٔ شخصیت گاهی به یکنواختی نزدیک می‌شود و دشوار است مسیر درونی او را با همان وضوحی دنبال کنیم که مسیر سیاسی‌اش را می‌بینیم. رسانه، دروغ و معماری واقعیت هستهٔ فکری فیلم در مرز لغزان میان حقیقت و نمایش قرار دارد. بارانوف برای ساختن قدرت، صرفاً خبر یا تبلیغ تولید نمی‌کند؛ او به سازوکارهایی می‌اندیشد که در آن‌ها تناقض، ابهام و حتی بی‌اعتمادی می‌توانند به ابزارهای سیاسی بدل شوند.

« پیشینهٔ هنری و تلویزیونی او، نگاهش را به قدرت از مسیر اجرا، صحنه‌آرایی و تأثیرگذاری بر مخاطب شکل می‌دهد. »

شخصیت‌ها و اجرا

وقتی مخاطب نتواند به‌آسانی حقیقت را از دروغ جدا کند، روایت مسلط الزاماً روایتی نیست که همه آن را باور دارند؛ گاهی کافی است مردم از امکان تشخیص حقیقت ناامید شوند. این نگاه، فیلم را از شرح زندگی یک مشاور سیاسی فراتر می‌برد و به تأملی دربارهٔ خود رسانه تبدیل می‌کند. تلویزیون، سیاست و سرگرمی در جهان اثر حوزه‌هایی جداگانه نیستند؛ آن‌ها در یکدیگر نفوذ می‌کنند و از زبان مشترکی برای جذب توجه و ساختن تصویر استفاده می‌کنند.

این بخش از فیلم از همه نافذتر است، زیرا نشان می‌دهد تبلیغات مؤثر الزاماً به شعارهای عریان متکی نیست. آنچه اهمیت دارد، ساختن صحنه‌ای است که در آن قدرت طبیعی، اجتناب‌ناپذیر یا حتی خواست عمومی به نظر برسد. با این حال، فیلم همیشه به اندازهٔ ایده‌هایش پیچیده نیست. گاه سازوکارهای سیاسی را توضیح می‌دهد، بی‌آنکه فرصت کافی برای نشان‌دادن اثر آن‌ها بر زندگی روزمرهٔ مردم فراهم کند.

در چنین لحظاتی، مفهوم جای تجربه را می‌گیرد و مخاطب بیشتر دربارهٔ چگونگی کارکرد قدرت می‌شنود تا اینکه آن را با تمام وجود احساس کند. پوتین و چهرهٔ اقتدار جود لا در نقش پوتین، شخصیتی کم‌حرف و حسابگر می‌سازد که اقتدارش را نه با فوران خشم، بلکه با انضباط و مهار خویش بیان می‌کند. بازی او در تقابل با حضور آرام دانو، سویهٔ دیگری از مناسبات قدرت را آشکار می‌کند: بارانوف می‌تواند در تنظیم تصویر نقش داشته باشد، اما رهبر سیاسی‌ای که آن تصویر پیرامون او شکل می‌گیرد، وزن و ارادهٔ مستقل خود را دارد.

« این نگاه، فیلم را از شرح زندگی یک مشاور سیاسی فراتر می‌برد و به تأملی دربارهٔ خود رسانه تبدیل می‌کند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

در نتیجه، رابطهٔ این دو به‌سادگی رابطهٔ عروسک‌گردان و عروسک نیست؛ فیلم بیشتر به همکاری و وابستگی متقابل میان آنان علاقه نشان می‌دهد. با این حال، پوتین نیز بیش از آنکه به شخصیتی کاملاً گشوده و چندوجهی تبدیل شود، در بخش‌هایی حامل ایدهٔ فیلم دربارهٔ اقتدار است. این انتخاب شاید عامدانه باشد: شخصیت به‌مثابه نماد سیاستی که از نظم، نمایش قدرت و بازسازی گذشته تغذیه می‌کند.

اما پیامدش آن است که تماشاگر کمتر به جهان خصوصی او راه می‌یابد و بیشتر با چهره‌ای سیاسی روبه‌رو می‌شود که از دریچهٔ روایت بارانوف دیده شده است. عشق در برابر بازی قدرت رابطهٔ بارانوف و کسنیا قرار است امکان دیگری را در برابر سیاست بگذارد: زندگی‌ای بیرون از بازی نفوذ و کنترل. کسنیا تنها کسی است که ظاهراً در برابر افسون بارانوف و جهان ساخته‌شدهٔ او مقاومت می‌کند؛ حضورش یادآور این است که هر انسانی را نمی‌توان به مهره‌ای در نقشهٔ قدرت تقلیل داد.

از نظر مفهومی، این رابطه می‌تواند فاصلهٔ میان میل شخصی و جاه‌طلبی سیاسی را روشن کند. اما اجرای این خط عاطفی از ایدهٔ آن عقب می‌ماند. پیوند میان دو شخصیت به‌اندازه‌ای پرورش نمی‌یابد که انتخاب‌های بارانوف در برابر آن، نیروی عاطفی کامل پیدا کند. کسنیا بیش از آنکه فردی با زندگی درونی مستقل باشد، در برخی لحظات کارکردی نمادین می‌یابد: راه خروجی از جهان سیاست که بارانوف آن را می‌بیند، اما به‌سختی می‌تواند به آن نزدیک شود.

« این انتخاب شاید عامدانه باشد: شخصیت به‌مثابه نماد سیاستی که از نظم، نمایش قدرت و بازسازی گذشته تغذیه می‌کند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

از این رو، رابطه به‌جای آنکه لایه‌ای انسانی و پیچیده به روایت اضافه کند، گاه چون رشته‌ای جدا از بحث اصلی به نظر می‌رسد. ریتم، ساختار و خستگی روایت فیلمی که می‌خواهد دگرگونی چند دهه از تاریخ سیاسی را دنبال کند، ناگزیر با مسئلهٔ فشردگی روبه‌روست. آسایاس برای انتقال گسترهٔ زمانی، از روایت خاطره‌محور و گفت‌وگوهای توضیحی بهره می‌گیرد؛ قالبی که امکان می‌دهد بارانوف سال‌های گذشته را مرور کند، اما خطر آن را دارد که سینما به سخنرانی نزدیک شود.

بعضی صحنه‌ها به‌جای آنکه معنا را از کنش، تصویر یا سکوت استخراج کنند، آن را در دیالوگ بیان می‌کنند. ریتم طولانی و آرام فیلم نیز همین دوگانگی را تشدید می‌کند. مکث‌ها گاهی به فضای سرد و توطئه‌آمیز اثر کمک می‌کنند و اجازه می‌دهند وزن تصمیم‌ها حس شود؛ اما در بخش‌هایی دیگر، روایت آن‌قدر بر اطلاعات و توضیح تکیه دارد که تنش فروکش می‌کند.

منتقدان نیز در کنار توجه به بازی‌ها و موضوع سیاسی، به کش‌آمدن زمان و کم‌رمق‌ماندن شخصیت‌پردازی اشاره کرده‌اند. نتیجه، فیلمی است که از نظر فکری پُرمایه‌تر از نظر نمایشی است. جزئیات تاریخی و سیاسی برای تماشاگر علاقه‌مند به روسیهٔ پساشوروی جذاب‌اند، ولی همیشه به درامی تبدیل نمی‌شوند که بتواند همان اطلاعات را به تجربه‌ای پیوسته و گیرا بدل کند.

« بعضی صحنه‌ها به‌جای آنکه معنا را از کنش، تصویر یا سکوت استخراج کنند، آن را در دیالوگ بیان می‌کنند. »

جمع‌بندی

در برخی لحظات، تاریخ به‌جای آنکه در روابط انسانی رسوب کند، همچون مجموعه‌ای از ایستگاه‌های روایی از برابر چشم می‌گذرد. جمع‌بندی «The Wizard of the Kremlin» بیش از آنکه پرتره‌ای کامل از مردی پشت پرده باشد، فیلمی دربارهٔ تبدیل سیاست به نمایش و تبدیل نمایش به ابزار قدرت است. بهترین لحظاتش زمانی پدید می‌آیند که بارانوف را نه یک نابغهٔ همه‌چیزدان، بلکه هنرمندی می‌بینیم که ابزارهای رسانه‌ای را به خدمت نظمی سیاسی می‌گیرد و در عین حال، خود نیز اسیر همان نظمی می‌شود که به ساختنش کمک کرده است.

بازی‌های مرکزی، فضای تیره و ایدهٔ پیوند میان رسانه و اقتدار، به اثر نیرویی جدی می‌بخشند. در برابر این دستاوردها، ریتم کند، حجم توضیحات، کم‌عمقی برخی شخصیت‌ها و رابطهٔ عاطفی کم‌اقناع، مانع از آن می‌شوند که فیلم تمام ظرفیت دراماتیک موضوعش را محقق کند. اثر بیشتر ذهن را به پرسش وامی‌دارد تا آنکه احساس را درگیر کند؛ و در بهترین حالت، نشان می‌دهد قدرت تنها با فرمان‌دادن ساخته نمی‌شود، بلکه با روایت‌کردن، تصویرساختن و واداشتن دیگران به تردید دربارهٔ واقعیت نیز گسترش می‌یابد.

« بازی‌های مرکزی، فضای تیره و ایدهٔ پیوند میان رسانه و اقتدار، به اثر نیرویی جدی می‌بخشند. »