وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

ایده‌ای که از همان آغاز دامنه می‌گشاید «Things Will Be Different» با موقعیتی آشنا در سینمای دلهره‌آور آغاز می‌شود: دو خواهر و برادر پس از یک سرقت نافرجام می‌گریزند و به خانه‌ای دورافتاده پناه می‌برند. اما این خانه صرفاً مخفیگاهی برای دورماندن از پلیس نیست؛ مکانی است که قواعد زمان و واقعیت را به هم می‌ریزد و آن‌ها را در وضعیتی گرفتار می‌کند که راه خروجش روشن نیست.

این جابه‌جایی از تعقیب‌وگریز جنایی به معمایی علمی‌تخیلی، موتور کنجکاوی فیلم است: تماشاگر می‌خواهد بداند خانه چگونه کار می‌کند، نیروی ناشناخته چه می‌خواهد و گذشتهٔ مشترک دو شخصیت چه نقشی در ماجرا دارد. فیلم در بخش نخست، با خویشتن‌داری اطلاعات می‌دهد و به‌جای توضیح فوری، بر نشانه‌ها و انتظار تکیه می‌کند.

این انتخاب برای ساختن راز مؤثر است، اما از همان ابتدا خطر دیگری را نیز در دل دارد: اگر پرسش‌ها پی‌درپی مطرح شوند و پاسخ‌ها عقب بمانند، ابهام ممکن است به‌جای جذابیت، سردرگمی بیافریند. خانه؛ صحنه‌ای محدود و جهان‌ساز مایکل فلکر، در نخستین تجربهٔ بلند سینمایی خود، بخش بزرگی از فیلم را در محدوده‌ای کوچک و کم‌جمعیت پیش می‌برد.

این محدودیت صرفاً نشانهٔ بودجهٔ اندک نیست؛ به زبان بصری اثر بدل می‌شود. خانه و زمین‌های اطرافش به فضایی می‌مانند که از جهان عادی جدا شده است: هر رفت‌وآمد در آن معنا پیدا می‌کند، هر سکوت امکان وقوع چیزی را پیش می‌کشد و هر تکرار کوچک می‌تواند نشانه‌ای از تغییر باشد. فیلم با اتکا به صداهای محیط، مکث‌ها و قاب‌هایی که بیش از آن‌که توضیح دهند انتظار می‌سازند، حس ناامنی آرامی پدید می‌آورد.

« فیلم در بخش نخست، با خویشتن‌داری اطلاعات می‌دهد و به‌جای توضیح فوری، بر نشانه‌ها و انتظار تکیه می‌کند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

به‌جای آن‌که ترس را با موسیقی پرحجم یا نمایش مداوم خطر تحمیل کند، فضای خالی را به بخشی از دلهره تبدیل می‌کند. این رویکرد در لحظه‌های موفق، تماشاگر را وادار می‌کند به همان اندازهٔ شخصیت‌ها مراقب محیط باشد؛ در لحظه‌های کم‌اثرتر، اما سکون طولانی می‌شود و تنش جای خود را به انتظار بی‌حاصل می‌دهد.

خانه در نتیجه هم دستاورد اصلی فیلم است و هم آزمون آن: هرچه جهان بیرون کمتر دیده می‌شود، فشار بیشتری بر فضا و جزئیات آن وارد می‌آید. نقدهای منتشرشده نیز بر نقش سکوت، صدای طبیعی و تکرارهای حساب‌شده در ساختن این جهان تأکید کرده‌اند. معمای زمان و بهای ابهام فیلم از سفر در زمان برای عرضهٔ یک بازی ذهنی صرف استفاده نمی‌کند.

سازوکار ناشناختهٔ خانه، شخصیت‌ها را در برابر تصمیم‌هایی قرار می‌دهد که پیامدهایشان از فهم مستقیم بیرون می‌رود. همین پیوند میان ایدهٔ علمی‌تخیلی و انتخاب اخلاقی، به روایت ظرفیت بیشتری از یک معمای مکانیکی می‌دهد: مسئله فقط این نیست که چه زمانی کجا هستند، بلکه این است که در موقعیتی ناممکن تا چه اندازه می‌توانند به یکدیگر اعتماد کنند و مسئولیت تصمیم‌های گذشته را بپذیرند.

بااین‌حال، فیلم همیشه میان رازآلودگی و انسجام تعادل برقرار نمی‌کند. اطلاعات گاه با تأخیر عرضه می‌شوند، بعضی قواعد به‌اندازهٔ کافی روشن نیستند و روایت در بخش‌هایی چنان پیچیده می‌شود که دشوار است بفهمیم ابهام عامدانه است یا حلقه‌ای از منطق داستانی جا افتاده است. این کاستی برای مخاطبی که از معماهای زمان‌پریش لذت می‌برد الزاماً مانع تماشا نیست؛ حتی ممکن است میل به بازسازی جزئیات را برانگیزد.

« به‌جای آن‌که ترس را با موسیقی پرحجم یا نمایش مداوم خطر تحمیل کند، فضای خالی را به بخشی از دلهره تبدیل می‌کند. »

شخصیت‌ها و اجرا

اما برای تماشاگرانی که انتظار دارند پرسش‌های اصلی سرانجام صورت‌بندی روشنی پیدا کنند، تجربه می‌تواند ناخشنودکننده باشد. اثر بیش از آن‌که همهٔ اجزای معما را حل کند، به نیروی ذهنی و عاطفی وضعیت تکیه دارد؛ انتخابی که در برخی لحظه‌ها شاعرانه و در برخی دیگر ناتمام به نظر می‌رسد. رابطهٔ خواهر و برادری؛ مرکز عاطفی روایت آنچه به فیلم پیوندی انسانی می‌بخشد، رابطهٔ جوزف و سیدنی است.

این دو در ظاهر برای گریز از پیامدهای سرقت کنار هم قرار گرفته‌اند، اما به‌تدریج روشن می‌شود که فاصلهٔ میانشان تنها جغرافیایی نیست؛ گذشته‌ای مشترک، زخم‌هایی حل‌نشده و شکل خاصی از وفاداری بر گفت‌وگوهایشان سایه انداخته است. فیلم هوشمندانه می‌کوشد این پیوند را با توضیح‌های مستقیم تعریف نکند.

مکث‌ها، شوخی‌های کوتاه، آشنایی با واکنش‌های یکدیگر و جدل‌هایی که از موضوعی عملی به اختلافی عمیق‌تر می‌رسند، بخشی از سابقهٔ رابطه را منتقل می‌کنند. آدام دیوید تامپسون و رایلی دندی با بازی‌هایی کنترل‌شده و ملموس، این نزدیکی و فرسودگی را باورپذیر می‌سازند؛ آن‌ها در سکوت به‌اندازهٔ گفت‌وگو معنا می‌آفرینند و اختلاف‌نظرهایشان را به کشمکش صرفاً داستانی تقلیل نمی‌دهند.

رابطهٔ این دو در واقع نوعی لنگر عاطفی برای فیلم است: هرگاه منطق پیچیدهٔ زمان تماشاگر را از دست می‌دهد، نگرانی دربارهٔ سرنوشت پیوند میان شخصیت‌ها دوباره او را به صحنه بازمی‌گرداند. بازی‌های محوری تامپسون و دندی نیز از نقاط برجستهٔ فیلم دانسته شده‌اند. گفت‌وگوها و مسئلهٔ ریتم تمرکز بر رابطهٔ دو شخصیت، درعین‌حال پاشنهٔ آشیل ریتم فیلم هم می‌شود.

« رابطهٔ خواهر و برادری؛ مرکز عاطفی روایت آنچه به فیلم پیوندی انسانی می‌بخشد، رابطهٔ جوزف و سیدنی است. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

بخشی از گفت‌وگوها برای پرداختن به گذشته و آشکارکردن تفاوت دیدگاه‌های جوزف و سیدنی ضروری است، اما فیلم گاهی بیش از اندازه به بحث‌های طولانی تکیه می‌کند؛ بحث‌هایی که در آن‌ها مضمون یا اختلاف شخصیتی تکرار می‌شود، بی‌آن‌که هر بار اطلاعات تازه‌ای به دست دهد. در چنین لحظه‌هایی، معمای خانه و تهدید بیرونی به حاشیه می‌رود و حرکت داستان کند می‌شود.

این کندی با فضای آرام اثر تناسب دارد، اما سکونِ سنجیده با درجا زدن یکسان نیست. فیلم در بهترین لحظه‌هایش می‌داند چگونه مکث را به تعلیق بدل کند؛ در لحظه‌های ضعیف‌تر، گفت‌وگوها و انتظار به جای آن‌که فشار را افزایش دهند، آن را فرسوده می‌کنند. همین تفاوت توضیح می‌دهد چرا تجربهٔ تماشای فیلم می‌تواند برای گروهی مسحورکننده و برای گروهی دیگر خسته‌کننده باشد: اثر از مخاطب می‌خواهد با ریتم کند و اطلاعات ناقص کنار بیاید، اما همیشه پاداش کافی برای این صبوری فراهم نمی‌کند.

اجرای کم‌هزینه و تخیل مستقل «Things Will Be Different» به‌جای نمایش پرزرق‌وبرق جهان‌های گوناگون، تخیل خود را در دل یک موقعیت محدود متمرکز می‌کند. این رویکرد، هم برای فیلم امکان می‌سازد و هم محدودیت‌هایی آشکار دارد. از یک‌سو، فضای محصور و شمار اندک شخصیت‌ها حس انزوا را تقویت می‌کند و اجازه می‌دهد توجه به رابطه‌ها و جزئیات محیط معطوف بماند.

از سوی دیگر، بعضی لحظه‌های کنش و رویارویی، به‌ویژه هنگامی که انتظار می‌رود خطر جسمانی به اوج برسد، به اندازهٔ ایدهٔ مرکزی اثر متقاعدکننده نیستند. فیلم در ساخت تعلیق ذهنی و عاطفی تواناتر از طراحی صحنه‌های پرتحرک است؛ بنابراین هرگاه به کنش مستقیم روی می‌آورد، فاصلهٔ میان ظرفیت ایده و محدودیت اجرا بیشتر به چشم می‌آید.

« در چنین لحظه‌هایی، معمای خانه و تهدید بیرونی به حاشیه می‌رود و حرکت داستان کند می‌شود. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

بااین‌همه، کم‌هزینه‌بودن به‌خودی‌خود به معنای کم‌تخیل‌بودن نیست. فلکر نشان می‌دهد که می‌توان با مکان‌های محدود، صداهای دقیق و بازی‌های متکی بر جزئیات، جهانی غریب ساخت؛ اما برای ماندگاری کامل این جهان، ایده‌های بلندپروازانه باید با پرداخت روایی منسجم‌تری همراه می‌شدند. جمع‌بندی «Things Will Be Different» فیلمی است که جذابیتش از فاصلهٔ میان آنچه وعده می‌دهد و آنچه آشکار می‌کند پدید می‌آید.

خانهٔ رازآلود، بازی با زمان و دو شخصیتی که رابطه‌شان زیر فشار موقعیتی ناممکن قرار گرفته است، مواد اولیهٔ یک اثر علمی‌تخیلی متفاوت را فراهم می‌کنند. بازی‌های نیرومند، فضای وهم‌آلود و توجه به سکوت، به این ایده‌ها جان می‌دهند؛ اما روایت گاه در پیچیدگی خود گرفتار می‌شود، برخی پرسش‌ها را بی‌پاسخ می‌گذارد و با گفت‌وگوهای کش‌دار از شتاب می‌افتد.

حاصل، فیلمی نابرابر اما کنجکاوی‌برانگیز است: اثری که بیش از آن‌که راه‌حل معمای خود را بی‌ابهام در اختیار تماشاگر بگذارد، او را به ماندن درون آن دعوت می‌کند. اگر تماشاگر از فضای رازآلود، روایت‌های نامطمئن و رابطه‌های خانوادگیِ آکنده از رنج استقبال کند، فیلم تجربه‌ای قابل‌تأمل فراهم می‌آورد؛ اما اگر انسجام روایی و پاسخ‌گویی به پرسش‌ها برایش اولویت داشته باشد، پایانِ بی‌توضیحِ کامل و مسیر پرپیچ‌وخم اثر احتمالاً رضایت‌بخش نخواهد بود.

« بااین‌همه، کم‌هزینه‌بودن به‌خودی‌خود به معنای کم‌تخیل‌بودن نیست. »