نقد و بررسی
نقد Funny Girl | 1968
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
ستاره‌ای که قاب را از آنِ خود می‌کند «Funny Girl» فیلمی موزیکال و زندگی‌نامه‌ای است که مسیر فنی برایس را از روزگار جوانی و اجراهای کوچک نیویورک تا رسیدن به صحنه‌های بزرگ دنبال می‌کند. اما از همان لحظه‌های نخست روشن می‌شود که فیلم بیش از آن‌که شرحی متوازن از یک زندگی باشد، صحنه‌ای برای درخشش باربارا استرایسند است.
او در نقش فنی صرفاً آواز نمی‌خواند یا شوخی نمی‌کند؛ با مکث، نگاه، حرکت دست و تغییر ناگهانی لحن، شخصیتی می‌سازد که انگار همیشه آماده است از دل موقعیت‌های معمولی، نمایشی تازه بیرون بکشد. این تسلط، فیلم را به اثری تماشایی بدل می‌کند و در عین حال به یکی از محدودیت‌هایش می‌رسد: دیگر بازیگران و حتی بخش‌هایی از روایت گاه در حاشیهٔ حضور استرایسند قرار می‌گیرند.
تماشاگر به‌ندرت فراموش می‌کند که در حال تماشای فیلمی دربارهٔ فنی است، اما گاهی چنین می‌نماید که فیلم نیز نمی‌تواند نگاهش را از ستارهٔ خود بردارد. کمدی به‌مثابه شیوهٔ بقا جذابیت فنی تنها در بذله‌گویی‌های سریع یا شوخی‌های موقعیتی خلاصه نمی‌شود. طنز او نوعی موضع‌گیری در برابر جهانی است که معیارهایش را دیگران تعیین کرده‌اند.
او با اعتمادبه‌نفسی پرهیاهو و خودآگاهی‌ای که گاه به خودتمسخری می‌رسد، فاصلهٔ میان تصویری را که جامعه از یک زنِ مناسب صحنه می‌طلبد و شخصیتی را که خودش برمی‌گزیند، به نیرویی نمایشی بدل می‌کند. همین تضاد، خنده می‌آفریند؛ اما زیر خنده، میل به دیده‌شدن و پذیرفته‌شدن نیز حضور دارد. استرایسند این دو سویه را با چنان چابکی در هم می‌آمیزد که فنی نه به دلقکی یک‌بعدی تبدیل می‌شود و نه به قهرمانی که پیروزی‌هایش بی‌هزینه باشد.
« کمدی به‌مثابه شیوهٔ بقا جذابیت فنی تنها در بذله‌گویی‌های سریع یا شوخی‌های موقعیتی خلاصه نمی‌شود. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
او می‌تواند در یک لحظه شوخ و سرکش باشد و در لحظه‌ای دیگر آسیب‌پذیری خود را آشکار کند. به همین دلیل، طنز آغازین فیلم صرفاً وسیله‌ای برای سبک‌کردن فضا نیست؛ راهی است برای آشنایی با شخصیت و فهمیدن این‌که شوخی چگونه می‌تواند هم سلاح باشد و هم سپر. موسیقی، بدن و حضور صحنه‌ای ترانه‌ها از مهم‌ترین بخش‌های فیلم‌اند، نه فقط به‌سبب توانایی صوتی استرایسند، بلکه به‌خاطر نحوهٔ بازیگری او در خلال آواز.
صدایش قدرت و گستره دارد، اما اثرگذاری اجراها از این نیز فراتر می‌رود: هر ترانه حالتی نمایشی پیدا می‌کند و به لحظه‌ای بدل می‌شود که در آن عاطفه، خشم، امید یا اشتیاق از راه صدا و بدن بیان می‌شوند. فیلم در بهترین بخش‌های موسیقایی‌اش به تماشاگر اجازه می‌دهد ببیند چگونه یک اجرا می‌تواند از دل شخصیت بجوشد، نه آن‌که صرفاً میان دو صحنهٔ داستانی قرار بگیرد.
صحنه‌آرایی‌های پرزرق‌وبرق نیز به این اثرگذاری کمک می‌کنند. نورها، لباس‌ها و حرکت‌های گروهی، چشم‌اندازی باشکوه از جهان نمایش می‌سازند و شکوه صحنه را به بخش مهمی از تجربهٔ تماشای فیلم بدل می‌کنند. بااین‌حال، هرچه اجراها بزرگ‌تر و پرآذین‌تر می‌شوند، تفاوت میان سرزندگی فنی و تشریفات پیرامونش نیز آشکارتر می‌شود.
بارها این خود اوست که به صحنه جان می‌دهد؛ گویی دکور و گروه اجرا بیش از آن‌که با او هم‌نفس شوند، برای قاب‌گرفتن حضورش آماده شده‌اند. از محله تا صحنه‌های زیگفلد روایت صعود حرفه‌ای فنی، فرصت مناسبی برای نمایش برخورد او با قواعد صنعت سرگرمی فراهم می‌آورد. او از فضایی برخاسته که شهرت و امنیت را برایش تضمین نمی‌کند و باید جایگاه خود را در جهانی به‌دست آورد که از پیش تصویری مشخص از ستارهٔ زن دارد.
« او می‌تواند در یک لحظه شوخ و سرکش باشد و در لحظه‌ای دیگر آسیب‌پذیری خود را آشکار کند. »
شخصیت‌ها و اجرا
مسیر او صرفاً حرکت از گمنامی به شهرت نیست؛ داستان چانه‌زنی با معیارهای زیبایی، سلیقهٔ عمومی و قدرت کسانی است که دروازه‌های صحنه را در اختیار دارند. فیلم در بخش‌هایی که بر کار و اجرای فنی متمرکز است، ضرباهنگی زنده و هدفمند پیدا می‌کند. هر صعود تازه، امکان تازه‌ای برای آزمودن شخصیت او فراهم می‌آورد و طنزش با مهارت حرفه‌ای‌اش پیوند می‌خورد.
این بخش‌ها نشان می‌دهند که موفقیت فنی فقط محصول جذابیت طبیعی نیست؛ حاصل جسارت، زمان‌بندی و توانایی تبدیل تفاوت‌هایش به نقطهٔ قوت نیز هست. از همین رو، می‌توان خواست که فیلم وقت بیشتری را در این قلمرو بگذراند و پیامدهای حرفه‌ای شهرت را با همان دقتی بررسی کند که لحظه‌های صحنه‌ای را به تصویر می‌کشد.
عشق و نابرابری عاطفی رابطهٔ فنی با نیک آرنستین، مسیر دیگری در روایت می‌گشاید: کشمکش میان کامیابی عمومی و نیازهای زندگی خصوصی. نیک با وقار و جذابیتی متفاوت از انرژی آشکار فنی وارد داستان می‌شود. در کنار او، فنی نه فقط ستاره‌ای مطمئن به نظر می‌رسد، بلکه انسانی است که دل‌بستگی‌اش می‌تواند او را در برابر نااطمینانی آسیب‌پذیر کند.
رابطهٔ این دو به فیلم امکان می‌دهد پرسشی عاطفی مطرح کند: آیا عشق می‌تواند میان دو نفر با خواسته‌ها و موقعیت‌های نابرابر، تعادلی پایدار برقرار سازد؟ بااین‌حال، تمرکز فیلم در نیمهٔ دوم بیش از اندازه به این رابطه متمایل می‌شود. در نتیجه، آن مسیری که دربارهٔ رشد حرفه‌ای فنی آغاز شده بود، برای مدتی از مرکز توجه کنار می‌رود.
« فیلم در بخش‌هایی که بر کار و اجرای فنی متمرکز است، ضرباهنگی زنده و هدفمند پیدا می‌کند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
این تغییر به‌خودی‌خود ناموجه نیست؛ زندگی خصوصی او بخشی از روایت است، اما وزن روایی آن گاه چنان سنگین می‌شود که دستاوردها و چالش‌های شغلی‌اش در سایه می‌مانند. برای تماشاگرانی که بیش از هر چیز مجذوب ابتکار و هنر اجرایی فنی شده‌اند، این جابه‌جایی ممکن است ناامیدکننده باشد. کارگردانی، ریتم و شکوهی دوگانه ویلیام وایلر فیلم را با مقیاسی بزرگ و احساسی پررنگ پیش می‌برد.
این انتخاب با جهان نمایش سازگار است، اما گاهی به کش‌آمدن صحنه‌ها می‌انجامد. میان لحظه‌هایی که سرشار از انرژی و حرکت‌اند، بخش‌هایی وجود دارند که می‌توانستند فشرده‌تر باشند. به‌ویژه وقتی داستان از فضای اجرا فاصله می‌گیرد، ریتم همیشه نیروی لازم را حفظ نمی‌کند و گذر زمان برای تماشاگر محسوس‌تر می‌شود.
در عین حال، همین شکوه تولیدی از امتیازهای فیلم است. تماشای صحنه‌های نمایشی یادآور سینمای موزیکالِ بزرگ‌مقیاس است؛ سینمایی که به لباس، نور و طراحی صحنه اجازه می‌دهد بخشی از لذت فیلم باشند. تضاد اصلی در این‌جاست که زرق‌وبرق بصری همه‌جا به جان درام نمی‌نشیند. گاهی تصویر عظیم است، اما رابطه‌ها یا موقعیت‌های داستانی به همان اندازه پیچیدگی و حرکت ندارند.
این نابرابری، فیلم را در لحظاتی باشکوه و در لحظاتی دیگر سنگین می‌کند. پایان‌بندی و حس آشنایی روایت «Funny Girl» از الگوهای آشنای داستان شهرت و عشق بهره می‌گیرد؛ بنابراین بخش‌هایی از مسیر داستانی ممکن است برای تماشاگر قابل‌پیش‌بینی به نظر برسند. فیلم بیش از آن‌که با چرخش‌های روایی غافلگیر کند، بر حضور بازیگر، آوازها و لحظه‌های عاطفی تکیه دارد.
« کارگردانی، ریتم و شکوهی دوگانه ویلیام وایلر فیلم را با مقیاسی بزرگ و احساسی پررنگ پیش می‌برد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
پایان‌بندی نیز طولانی‌تر از آن است که نیروی اوج‌های پیشین را بی‌وقفه حفظ کند. بااین‌حال، این امتداد فرصتی فراهم می‌آورد تا حال‌وهوای عاطفی فیلم ته‌نشین شود؛ هرچند همهٔ تماشاگران آن را به یک اندازه ضروری نخواهند یافت. این نقدها از ارزش تجربهٔ فیلم کم نمی‌کنند، اما روشن می‌سازند که چرا اثر در مجموع ناهموار می‌ماند.
لحظه‌های درخشانش بسیار درخشان‌اند، ولی پیوند میان همهٔ اجزایش همیشه هموار نیست. در نتیجه، فیلم بیشتر با اجراهای به‌یادماندنی و کاریزمای بازیگر اصلی در خاطر می‌ماند تا با انسجام کامل روایت. جمع‌بندی «Funny Girl» اثری است که نیروی اصلی‌اش را از باربارا استرایسند می‌گیرد: بازیگری که شوخی، آواز و عاطفه را در اجرایی یکپارچه گرد می‌آورد و فنی برایس را به شخصیتی زنده و تماشایی بدل می‌کند.
صحنه‌های موسیقایی فیلم سرشار از شورند و بخش‌های آغازین، با طنز تند و حضور پرانرژی قهرمانش، جهان نمایش را جذاب و پرتحرک می‌سازند. در برابر این قوت‌ها، ریتم ناهموار، تمرکز فزاینده بر رابطهٔ زناشویی و پایان‌بندی کش‌دار، مانع از آن می‌شوند که فیلم در همهٔ لحظات به یک اندازه گیرا باشد.
بااین‌همه، تماشای آن همچنان تجربه‌ای ارزشمند است؛ نه به‌خاطر روایتی بی‌نقص، بلکه به‌خاطر ستاره‌ای که می‌تواند حتی محدودیت‌های فیلم را به فرصتی برای نمایش نیروی شخصیتی و هنری خود تبدیل کند.
« پایان‌بندی نیز طولانی‌تر از آن است که نیروی اوج‌های پیشین را بی‌وقفه حفظ کند. »
ثبت دیدگاه