نقد و بررسی
نقد Night Call | 2024
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
تریلری که از یک قفل می‌گذرد «شب‌زنگ» روایتی است از آن لحظه‌ای که یک کار روزمره، با تصمیمی کوچک و ظاهراً بی‌خطر، به کابوسی بی‌وقفه بدل می‌شود. مَدی، دانشجویی که شب‌ها قفل‌سازی می‌کند، برای گشودن دری فراخوانده می‌شود؛ اما ورود به آن آپارتمان، او را در میانه شبکه‌ای از دروغ، سرقت و خشونت قرار می‌دهد.
کلر آن کسی نیست که وانمود می‌کند، و دارایی‌ای که با خود می‌برد، به یانیک، مردی خطرناک، تعلق دارد. از اینجا فیلم در امتداد یک شب پرآشوب حرکت می‌کند؛ شبی که برای مَدی نه فرصتی برای قهرمانی، بلکه تلاشی برای زنده‌ماندن و اثبات بی‌گناهی است. «شب‌زنگ» نخستین فیلم بلند میشل بلانشار است و رخدادهایش در بروکسل می‌گذرد.
شب به‌مثابه نیروی محرک ساختار زمانی فشرده فیلم، مهم‌ترین ابزار آن برای تولید اضطراب است. قصه فرصت چندانی برای مکث نمی‌دهد: هر برخورد، مسئله تازه‌ای می‌سازد و هر تصمیم، مَدی را به موقعیتی محدودتر می‌راند. این شتاب در بهترین لحظات، تماشاگر را هم‌قدم شخصیت اصلی می‌کند؛ نه فقط به این دلیل که خطر نزدیک است، بلکه چون امکان اندیشیدن و سبک‌سنگین کردن انتخاب‌ها نیز پیوسته از او گرفته می‌شود.
« کلر آن کسی نیست که وانمود می‌کند، و دارایی‌ای که با خود می‌برد، به یانیک، مردی خطرناک، تعلق دارد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
بااین‌حال، ریتم تند همیشه به معنای حرکت روایی دقیق نیست. گاه فیلم آن‌قدر مشتاق رسیدن به تعقیب بعدی است که پیوند میان رخدادها را با شتاب از سر می‌گذراند. شماری از تصادف‌ها و برخوردها بیش از آنکه از منطق طبیعی موقعیت برخیزند، به نظر می‌رسد برای حفظ مسیر هیجان به قصه تحمیل شده‌اند. این لغزش‌ها از انرژی فیلم نمی‌کاهند، اما در لحظاتی یادآوری می‌کنند که سازوکار روایت از واقع‌نمایی پیشی گرفته است.
مَدی؛ قهرمانی ناخواسته و آسیب‌پذیر امتیاز مهم فیلم آن است که مَدی را به جنگجویی شکست‌ناپذیر تبدیل نمی‌کند. او آدمی عادی است که مهارت حرفه‌ای‌اش به‌تنهایی برای چیره‌شدن بر خطر کافی نیست؛ ناچار است از هوش، مشاهده‌گری و توان سازگاری‌اش بهره ببرد. این انتخاب، تعقیب‌وگریزها را از خیال‌پردازی قهرمانانه دور می‌کند و به آن‌ها کیفیتی ملموس‌تر می‌بخشد: هر فرار ممکن است شکست بخورد و هر رویارویی پیامدی واقعی داشته باشد.
جاناتان فِلتره با تکیه بر همین آسیب‌پذیری، نقش را باورپذیر می‌سازد. بازی او بیش از آنکه بر نمایش شجاعت تکیه کند، اضطراب و سردرگمی کسی را منتقل می‌کند که هنوز نمی‌داند گرفتار چه چیزی شده است. تغییر تدریجی مَدی از فردی گرفتارِ یک سوءتفاهم به کسی که برای دوام‌آوردن ناچار به تصمیم‌گیری است، هسته عاطفی فیلم را شکل می‌دهد.
« بااین‌حال، ریتم تند همیشه به معنای حرکت روایی دقیق نیست. »
شخصیت‌ها و اجرا
اگر گاهی رفتار او با منطق موقعیت سازگار نمی‌نماید، بازی فِلتره کمک می‌کند دست‌کم واکنش‌هایش از نظر احساسی قابل‌درک بمانند. یانیک و جهان خلافکاران در برابر مَدی، یانیک قرار دارد؛ حضوری که تهدیدش از ترکیب خشونت و خونسردی برمی‌آید. رومن دوریس نقش او را با اطمینانی سرد اجرا می‌کند و به شخصیت، نیرویی می‌بخشد که برای ایجاد ترس به هیاهوی دائمی نیاز ندارد.
تضاد میان دستپاچگی مَدی و تسلط ظاهری یانیک، بخش مهمی از تنش صحنه‌های مشترک آن‌هاست. اما این کیفیت در همه شخصیت‌های خلافکار تکرار نمی‌شود. چند تن از اطرافیان یانیک بیشتر به کارکرد داستانی‌شان محدود می‌مانند تا اینکه فردیتی مستقل پیدا کنند. آن‌ها خطر را مجسم می‌کنند، اما انگیزه، پیشینه یا حتی تفاوت رفتاری‌شان به‌اندازه کافی بسط نمی‌یابد.
در نتیجه جهان زیرزمینی فیلم از نظر فضاسازی جذاب است، اما از نظر شخصیت‌پردازی گاه به مجموعه‌ای از چهره‌های آشنا در تریلرهای جنایی نزدیک می‌شود. کلر نیز بیش از آنکه در تمام طول روایت حضوری هم‌سنگ با مَدی داشته باشد، نیرویی است که زنجیره بحران را به حرکت درمی‌آورد. بروکسل و زمینه اجتماعی بحران بروکسل در فیلم فقط پس‌زمینه‌ای برای تعقیب‌وگریز نیست؛ خیابان‌ها و فضای ناآرام شهر، حس محاصره را تشدید می‌کنند.
« یانیک و جهان خلافکاران در برابر مَدی، یانیک قرار دارد؛ حضوری که تهدیدش از ترکیب خشونت و خونسردی برمی‌آید. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
ماجرا در دل آشوبی شهری و اعتراض‌هایی با زمینه جنبش «جان سیاه‌پوستان مهم است» رخ می‌دهد؛ بنابراین قهرمان نه فقط از مجرمان، بلکه از محیطی بی‌ثبات و از نهادهایی که در آن لحظه نمی‌تواند به آن‌ها اعتماد کند نیز گریزان است. این زمینه اجتماعی، امکان خوانشی فراتر از یک تعقیب ساده را فراهم می‌کند: مَدی در شهری گرفتار شده که در آن حقیقت‌گویی لزوماً به معنای شنیده‌شدن نیست.
بااین‌همه، فیلم این لایه را همیشه به‌طور کامل با روایت جنایی‌اش درنمی‌آمیزد. ناآرامی سیاسی و اجتماعی در ساختن فشار و آشفتگی مؤثر است، اما گاهی بیشتر به نیرویی برای پیچیده‌تر کردن مسیر فرار شباهت دارد تا موضوعی که به‌طور پیوسته در تصمیم‌ها و روابط شخصیت‌ها کاویده شود. این ناهمواری از اهمیت زمینه نمی‌کاهد، ولی فاصله‌ای میان ظرفیت اجتماعی ایده و بهره‌ای که داستان عملاً از آن می‌گیرد، باقی می‌گذارد.
تعقیب‌وگریز، تدوین و ضرباهنگ فیلم در صحنه‌های حرکتی به توانایی‌هایش تکیه دارد. تعقیب‌ها، برخوردهای ناگهانی و تغییر مسیرهای پیاپی، ضرباهنگی پرتنش می‌سازند و شهر را به فضایی برای آزمودن واکنش‌های مَدی بدل می‌کنند. تدوین پرتحرک و قاب‌بندی‌هایی که اغلب حس نزدیکی خطر را حفظ می‌کنند، به این لحظات نیرو می‌دهند.
« بااین‌همه، فیلم این لایه را همیشه به‌طور کامل با روایت جنایی‌اش درنمی‌آمیزد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
خشونت نیز صرفاً تزئینی نیست؛ یادآور آن است که شخصیت اصلی در وضعیتی قرار گرفته که اشتباه کوچک می‌تواند بهایی سنگین داشته باشد. با وجود این، تعدد موقعیت‌های بحرانی گاه به تکرار الگوی «فرار، گرفتارشدن، رهایی موقت» می‌انجامد. وقتی هر مانع به‌سرعت جای خود را به مانعی دیگر می‌دهد، بعضی صحنه‌ها بیش از آنکه تحول تازه‌ای در شخصیت یا مضمون ایجاد کنند، کارکرد حفظ شتاب را بر عهده می‌گیرند.
افزون بر این، ناتوانی مَدی در توضیح موقعیتش به دیگران، در چند نقطه بهانه‌ای برای طولانی‌شدن سوءتفاهم می‌شود؛ انتخابی که تعلیق می‌آفریند، اما ممکن است برای تماشاگر ناموجه یا کش‌دار جلوه کند. تعادل میان واقع‌گرایی و سرگرمی «شب‌زنگ» میان تریلر واقع‌گرا و سرگرمی پرتحرک در نوسان است. از یک سو، بر عادی‌بودن مَدی و محدودیت توانایی‌هایش تأکید می‌کند؛ از سوی دیگر، رشته‌ای از اتفاق‌های فشرده و برخوردهای خطرناک را در زمانی محدود کنار هم می‌چیند.
همین دوگانگی هم منشأ جذابیت فیلم است و هم منشأ ضعف آن. هرگاه کنش از رفتار شخصیت‌ها و جزئیات محیط برمی‌آید، فیلم پرقدرت و زنده است؛ هرگاه برای رسیدن به پیچ بعدی، منطق علت‌ومعلولی را آسان می‌گیرد، باورپذیری آسیب می‌بیند. در نتیجه، تماشاگرانی که از تریلری پرانرژی و سرراست انتظار دارند، احتمالاً از حرکت مداوم و تعلیق آن بهره خواهند برد.
« با وجود این، تعدد موقعیت‌های بحرانی گاه به تکرار الگوی «فرار، گرفتارشدن، رهایی موقت» می‌انجامد. »
جمع‌بندی
کسانی که پیوندهای روایی دقیق و شخصیت‌پردازی گسترده می‌طلبند، ممکن است با برخی راه‌حل‌های فیلمنامه و چهره‌های کم‌عمق‌تر احساس فاصله کنند. فیلم در مقام یک تجربه پرتنش موفق‌تر است تا در مقام مطالعه‌ای ژرف درباره جهان خلافکاران یا بحران اجتماعی پیرامونش. جمع‌بندی «شب‌زنگ» تریلری خوش‌ریتم و پرانرژی است که با تکیه بر یک موقعیت ساده، شبی آکنده از خطر می‌سازد.
بازی فِلتره، حضور تهدیدآمیز دوریس و تصویر مَدی به‌عنوان انسانی عادی و آسیب‌پذیر، از مهم‌ترین نقاط قوت آن‌اند؛ تعقیب‌وگریزها نیز به فیلم نیرویی می‌دهند که تا بخش پایانی افت نمی‌کند. در سوی دیگر، چند پیوند نامحتمل، خلافکارانی کلیشه‌ای و تأخیرهای قابل‌پیش‌بینی در توضیح حقیقت، از استحکام روایت می‌کاهند.
بااین‌حال، فیلم در هدف اصلی خود کامیاب است: ساختن تجربه‌ای پراضطراب از شبی که هر درِ گشوده‌شده می‌تواند به گرفتاری تازه‌ای راه ببرد.
« جمع‌بندی «شب‌زنگ» تریلری خوش‌ریتم و پرانرژی است که با تکیه بر یک موقعیت ساده، شبی آکنده از خطر می‌سازد. »
ثبت دیدگاه