نقد و بررسی
نقد Our House | 2018
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
خانه‌ای میان سوگ و وحشت «خانهٔ ما» به کارگردانی Anthony Scott Burns، فیلمی ترسناک با رگه‌هایی از علمی‌تخیلی و درام خانوادگی است. نقطهٔ عزیمتش آشناست: ایتن پس از مرگ پدر و مادرش، آیندهٔ دانشگاهی خود را کنار می‌گذارد تا سرپرستی خواهر و برادر کوچک‌ترش را بر عهده بگیرد. هم‌زمان، او در پی ادامهٔ آزمایش دستگاهی است که ابتدا برای انتقال بی‌سیم برق طراحی شده، اما کارکردش به‌تدریج رنگی به‌مراتب نگران‌کننده‌تر پیدا می‌کند.
فیلم از همان آغاز، سوگ را نه صرفاً پیش‌زمینه‌ای برای حادثه‌های وحشتناک، بلکه مسئله‌ای می‌گیرد که تصمیم‌ها و روابط شخصیت‌ها را شکل می‌دهد. این انتخاب به اثر ظرفیتی فراتر از یک قصهٔ خانهٔ تسخیرشده می‌دهد. خانه برای ایتن و خواهر و برادرهایش هم پناهگاه است و هم یادآور فقدان؛ جایی که باید زندگی تازه‌ای در آن بسازند، اما گذشته نیز در آن حضور دارد.
فیلم از این دوگانگی بهره می‌برد و می‌کوشد ترس را از دل شرایطی عاطفی و ملموس بیرون بکشد، نه آنکه صرفاً با مجموعه‌ای از صداهای ناگهانی و جلوه‌های هولناک تماشاگر را غافلگیر کند. ایتن؛ برادری در جایگاه پدر محور عاطفی فیلم ایتن است؛ جوانی که ناگهان مسئولیتی بزرگ‌تر از آمادگی و توانش را به دوش می‌گیرد.
« این انتخاب به اثر ظرفیتی فراتر از یک قصهٔ خانهٔ تسخیرشده می‌دهد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
او هم با عذاب وجدانِ بازمانده دست‌وپنجه نرم می‌کند و هم با دشواری‌های عملی مراقبت از دو کودک. فیلم در بهترین لحظه‌هایش نشان می‌دهد که این دو وضعیت از یکدیگر جدا نیستند: ایتن می‌خواهد برای خانواده‌اش مفید باشد، اما گاهی اندوه و میل به بازگشت به زندگی پیشین او را از نزدیکانش دور می‌کند.
بازی Thomas Mann در این نقش، تکیه‌گاه اصلی فیلم است. او ایتن را نه قهرمانی بی‌نقص و نه قربانی منفعل تصویر می‌کند؛ بلکه جوانی را به نمایش می‌گذارد که تلاش می‌کند از پس مسئولیت‌هایش برآید، درحالی‌که هنوز با فقدان خودش کنار نیامده است. این کشمکش در رفتارهای کوچک، مکث‌ها و لحظه‌های خستگی شخصیت نمود پیدا می‌کند.
به همین دلیل، ایتن پیش از آنکه مخترع دستگاهی غیرعادی باشد، برادری است که می‌کوشد خانواده را سر پا نگه دارد. خواهر و برادرها؛ قلب زندهٔ روایت رابطهٔ ایتن با مت و بکا از موفق‌ترین عناصر فیلم است. اختلاف سن و تفاوت واکنش آن‌ها به اندوه، پیوند خواهر و برادری را باورپذیر می‌کند: مت خشم و فاصله‌گیری خود را نشان می‌دهد، درحالی‌که بکا با آسیب‌پذیری و خیال‌پردازی کودکانه‌اش به جهان اطراف پاسخ می‌دهد.
« او هم با عذاب وجدانِ بازمانده دست‌وپنجه نرم می‌کند و هم با دشواری‌های عملی مراقبت از دو کودک. »
شخصیت‌ها و اجرا
این تفاوت‌ها باعث می‌شود اعضای خانواده به شخصیت‌هایی مستقل تبدیل شوند، نه صرفاً قربانیانی که برای پیشبرد داستان در خانه گرد هم آمده‌اند. فیلم در این بخش، به لحظه‌های آرام و روزمره فرصت می‌دهد. گفت‌وگوها و برخوردهای ساده نشان می‌دهند که غم برای هرکدام از اعضای خانواده شکل متفاوتی دارد و کنار آمدن با آن نیز فرایندی مشترک، اما ناهموار است.
بازی‌های هماهنگ گروه بازیگران، به‌ویژه ارتباط میان ایتن و خواهر و برادرهایش، سبب می‌شود مخاطب به سرنوشت این خانواده اهمیت بدهد. همین پیوند عاطفی است که خطر ماورایی را از یک تهدید انتزاعی به مسئله‌ای شخصی تبدیل می‌کند. دستگاه؛ استعاره‌ای از میل به بازگشت اختراع ایتن، ایدهٔ مرکزی فیلم را به‌خوبی در خود جمع می‌کند: فناوری‌ای که قرار است راهی برای دسترسی به چیزی نامرئی باشد، به مرزی میان کنجکاوی علمی و آرزوی عاطفی بدل می‌شود.
دستگاه در ظاهر محصول ذهن مهندسی ایتن است، اما اهمیت واقعی‌اش از جایی آغاز می‌شود که امیدِ تماس دوباره با ازدست‌رفتگان را در خود حمل می‌کند. فیلم به‌این‌ترتیب پرسشی ساده اما مؤثر می‌سازد: اگر امکان ارتباط با مردگان وجود داشته باشد، آیا هر پاسخی ارزش شنیدن دارد؟ این مضمون، وقتی با عذاب وجدان ایتن پیوند می‌خورد، معنایی انسانی پیدا می‌کند.
« فیلم در این بخش، به لحظه‌های آرام و روزمره فرصت می‌دهد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
وسوسهٔ ادامه‌دادن آزمایش فقط از جاه‌طلبی علمی نمی‌آید؛ در آن، میل به جبران و برگشتن به لحظه‌ای پیش از فاجعه نیز دیده می‌شود. بااین‌حال، فیلم گاهی استعاره را بیش از آنکه بپروراند، به کارکردی برای راه‌اندازی موقعیت‌های ترسناک محدود می‌کند. در نتیجه، ایدهٔ علمی‌تخیلی آن ظرفیت بیشتری از آنچه روایت در نهایت به کار می‌گیرد دارد.
فضاسازی؛ ترس در دل خانهٔ آشنا «خانهٔ ما» بیش از اتکا به خشونت آشکار، از آشنایی محیط خانه برای ساختن دلهره بهره می‌برد. راهروها، اتاق‌ها و وسایل روزمره، به‌تدریج کیفیتی نامطمئن پیدا می‌کنند؛ چیزهایی که در حالت عادی بخشی از زندگی عادی‌اند، در فضای فیلم به نشانه‌هایی از حضور چیزی ناشناخته تبدیل می‌شوند.
این شیوه با مضمون اصلی اثر هم‌خوان است: ترس نه از مکانی دور و بیگانه، بلکه از جایی سر برمی‌آورد که شخصیت‌ها بیش از هرجای دیگر به آن وابسته‌اند. کارگردانی Anthony Scott Burns در خلق حال‌وهوایی تدریجی و کم‌وبیش خفه‌کننده موفق است. فیلم می‌داند که گاهی انتظار و ابهام از نمایش مستقیم تهدید مؤثرترند.
« در نتیجه، ایدهٔ علمی‌تخیلی آن ظرفیت بیشتری از آنچه روایت در نهایت به کار می‌گیرد دارد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
استفاده از سکوت، تاریکی و جزئیات محیطی، به برخی لحظه‌ها تعلیقی خوش‌ساخت می‌بخشد. بااین‌حال، این فضاسازی همواره به ترسی ماندگار نمی‌انجامد؛ بخشی از موقعیت‌ها آشناست و سازوکارهای وحشتِ خانهٔ تسخیرشده برای تماشاگر ژانر چندان تازه به نظر نمی‌رسند. ریتم و محدودیت‌های ژانری نیمهٔ نخست فیلم برای جا انداختن موقعیت خانوادگی و معرفی دستگاه زمان قابل توجهی صرف می‌کند.
این مکث از یک سو به رابطه‌ها فرصت شکل‌گیری می‌دهد و سبب می‌شود داستان از نظر احساسی پایه‌ای داشته باشد؛ از سوی دیگر، حرکت روایت را کند می‌کند. وقتی تهدیدهای ترسناک سرانجام پررنگ‌تر می‌شوند، بخشی از تماشاگران ممکن است احساس کنند فیلم دیر به وعدهٔ ژانری خود رسیده است. مشکل دیگر، نابرابری میان دو وجه اثر است.
درام خانوادگی گاه ظریف‌تر و متقاعدکننده‌تر از بخش ماورایی پیش می‌رود؛ اما هرچه روایت بیشتر به قواعد داستان خانهٔ جن‌زده نزدیک می‌شود، تازگی ایدهٔ نخستین کاهش می‌یابد. فیلم از نظر حال‌وهوا و اجرای بازیگران توانمند است، ولی همهٔ عناصر داستانی‌اش به یک اندازه پرداخت نمی‌شوند. به همین سبب، بعضی پرسش‌های جذاب دربارهٔ دستگاه و پیامدهایش بیشتر نقش محرک دارند تا موضوعی که فیلم با عمق کافی دنبال کند.
« استفاده از سکوت، تاریکی و جزئیات محیطی، به برخی لحظه‌ها تعلیقی خوش‌ساخت می‌بخشد. »
جمع‌بندی
منتقدان نیز به‌طور کلی به وجود عاطفهٔ واقعی در فیلم اشاره کرده‌اند، در کنار آنکه ساختار روایت را در بخش‌هایی ناهماهنگ و کم‌استحکام دانسته‌اند. جمع‌بندی «خانهٔ ما» فیلمی است که قوت اصلی‌اش در ساختن خانواده‌ای باورپذیر و پیوند دادن ترس با سوگ نهفته است. ایتن، مت و بکا به‌واسطهٔ بازی‌های خوب و لحظه‌های مشترکشان، مرکز عاطفی روایتی می‌شوند که می‌خواهد دربارهٔ فقدان و میل به بازگشت نیز حرف بزند.
فضاسازی خانگی و استفاده از اشیای آشنا، چند موقعیت دلهره‌آور می‌آفریند و ایدهٔ دستگاه، زمینه‌ای مناسب برای برخورد علم با امر ناشناخته فراهم می‌کند. در مقابل، کندی بخش‌هایی از نیمهٔ اول، تکیه بر الگوهای آشنای ژانر و پرداخت نه‌چندان قانع‌کنندهٔ برخی پیچش‌های ماورایی، مانع از آن می‌شوند که فیلم به اثری کاملاً متمایز بدل شود.
بااین‌همه، «خانهٔ ما» برای تماشاگرانی که در فیلم ترسناک بیش از وحشت بی‌وقفه، به رابطه‌های خانوادگی و فضای رازآلود اهمیت می‌دهند، تجربه‌ای دیدنی است؛ اثری که تأثیر عاطفی‌اش از ایده‌های ترسناک آن ماندگارتر می‌شود.
« جمع‌بندی «خانهٔ ما» فیلمی است که قوت اصلی‌اش در ساختن خانواده‌ای باورپذیر و پیوند دادن ترس با سوگ نهفته است. »
ثبت دیدگاه