وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

بازآفرینی کلاسیک زیر فشار زمانه مینی‌سریال «A Tale of Two Cities» روایتی تازه از رمان مشهور چارلز دیکنز است؛ داستانی که در آن دو شهر، لندن و پاریس، تنها پس‌زمینهٔ ماجرا نیستند، بلکه دو چهره از جهانی به‌شدت نابرابر را نمایندگی می‌کنند. در این اقتباس چهارقسمتی، آشوب انقلاب فرانسه با مثلثی عاطفی گره می‌خورد: چارلز دارنی، اشراف‌زاده‌ای که از امتیازهای طبقاتی خود فاصله گرفته؛ سیدنی کارتن، وکیلی انگلیسی و گرفتار الکل؛ و لوسی مانت، زنی که میان دو مرد و میان دو جهان ایستاده است.

سریال از همان آغاز می‌کوشد کلاسیک دیکنز را برای مخاطب امروز زنده کند، نه آنکه صرفاً آن را بازسازی کند. این انتخاب به اثر انرژی و تازگی می‌بخشد، اما هم‌زمان خطر دورشدن از مرکز ثقل رمان را نیز در پی دارد. حاصل، اقتباسی است که گاه در بازآفرینی فضای پرالتهاب خود موفق و گیراست و گاه زیر بار تغییراتش، از انسجام و عمق عاطفی لازم فاصله می‌گیرد.

دو شهر و دو صورت از خشونت لندن و پاریس در این مینی‌سریال دو ایستگاه جغرافیایی ساده نیستند. لندن قلمرو فاصله‌گذاری و سکوت است؛ شهری که شخصیت‌ها در آن با زخم‌های فردی، رازهای خانوادگی و ناکامی‌های شخصی دست‌وپنجه نرم می‌کنند. پاریس، در مقابل، شهری است که خشونت سیاسی در آن از حاشیه به متن می‌آید و زندگی روزمره را زیر فشار انقلاب دگرگون می‌کند.

گذر پی‌درپی میان این دو فضا به روایت امکان می‌دهد تنش را از مقیاس خصوصی به مقیاس تاریخی گسترش دهد. تصویر انقلاب در بخش‌هایی از سریال شور و نیروی چشمگیری دارد. برخورد با خشونت خیابانی و دگرگونی نظم اجتماعی به‌خوبی یادآور می‌شود که انقلاب فقط مجموعه‌ای از شعارها و نمادها نیست؛ رخدادی است که بدن، خانه و سرنوشت انسان‌ها را دگرگون می‌کند.

« سریال از همان آغاز می‌کوشد کلاسیک دیکنز را برای مخاطب امروز زنده کند، نه آنکه صرفاً آن را بازسازی کند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

بااین‌حال، فضای بصری همیشه به وسعت و آشوب جهان دیکنز نمی‌رسد. برخی دکورها کوچک و مصنوعی به نظر می‌آیند و همین محدودیت، گاه از حس عظمت تاریخی و بی‌مهاری آنچه در جریان است می‌کاهد. لوسی؛ نیروی محرک روایت مهم‌ترین تغییر روایی سریال، پررنگ‌تر کردن عاملیت لوسی است. او در این بازآفرینی بیش از آنکه صرفاً محور عاطفی انتخاب مردان باشد، حضوری کنشگر دارد و برای رسیدن به هدف‌هایش دست به عمل می‌زند.

این جابه‌جایی به شخصیت جان تازه‌ای می‌دهد و کمک می‌کند لوسی در برابر آشوب بیرونی منفعل نماند. بااین‌حال، فعال‌کردن شخصیت به‌تنهایی کافی نیست؛ هرچه نقش او در پیشبرد رخدادها پررنگ‌تر می‌شود، روایت باید زمان و ظرافت بیشتری هم برای پرداخت انگیزه‌ها و پیامدهای تصمیم‌هایش فراهم کند. میرِن مک در این نقش حضوری پرانرژی و متمرکز دارد.

بازی او لوسی را زنی با اراده و حساسیت نشان می‌دهد؛ شخصیتی که توان همدلی‌اش با دیگران با میل به کنشگری همراه است. همین حضور، تعادل عاطفی سریال را در لحظاتی حفظ می‌کند که دیگر چهره‌ها در اندوه یا آشفتگی خود فرو می‌روند. لوسی از معدود شخصیت‌هایی است که در سراسر روایت کیفیتی زنده و قابل‌پیگیری دارد و می‌توان فهمید چرا دیگران به او دل می‌بندند.

دو چهرهٔ مشابه و فاصلهٔ میان آنها شباهت ظاهری دارنی و کارتن در رمان، تمهیدی داستانی است که پرسش‌هایی دربارهٔ هویت، انتخاب و امکان جایگزینی انسان‌ها پیش می‌کشد. سریال از این ایده برای ساختن کشش دراماتیک استفاده می‌کند، اما برای آنکه شباهت بیرونی به تمایز درونی بدل شود، باید هر دو مرد را با دقتی متناسب بپروراند.

« بااین‌حال، فضای بصری همیشه به وسعت و آشوب جهان دیکنز نمی‌رسد. »

شخصیت‌ها و اجرا

دارنی در مقام مردی که از امتیازات طبقاتی خود فاصله می‌گیرد، حامل تنشی میان گذشتهٔ خانوادگی و وجدان فردی است؛ کارتن اما با خودبیزاری، هوش و اعتیاد به الکل تعریف می‌شود. کیت هرینگتون در نقش کارتن به‌خوبی لبهٔ شکنندهٔ شخصیت را به نمایش می‌گذارد. بازی او میان تلخی و آسیب‌پذیری حرکت می‌کند و در آغاز، وقتی کارتن هنوز تماماً در اندوه و دلبستگی خود حل نشده، پیچیدگی جالب‌تری پیدا می‌کند.

بااین‌حال، پرداخت شخصیت در ادامه گاه به نشانه‌های آشنای رنج محدود می‌ماند: سکوت، نگاه‌های ماتم‌زده و فرورفتن در خویشتن. این تکرار، بخشی از ظرفیت عاطفی کارتن را کم‌رنگ می‌کند و تحول او را کمتر از آنچه مضمون داستان اقتضا می‌کند، ملموس می‌سازد. فرانسوا سیویل در نقش دارنی در کنار هرینگتون قرار می‌گیرد، اما رابطهٔ میان این دو مرد بیش از آنکه همواره از تقابل جهان‌بینی‌ها نیرو بگیرد، به سازوکار پیشبرد ماجرا وابسته می‌شود.

در نتیجه، ایدهٔ شباهت و تفاوتشان گاه وعده‌ای بزرگ‌تر از آنچه روایت به انجام می‌رساند به نظر می‌آید. اقتباس آزاد؛ تازگی و هزینهٔ تغییر اقتباس دانیل وست نقاط اصلی داستان دیکنز را حفظ می‌کند، اما در شخصیت‌ها، ترتیب و جزئیات رویدادها دست می‌برد و مصالح تازه‌ای نیز به روایت می‌افزاید.

فشرده‌سازی رمانی گسترده در قالب چهار قسمت، ناگزیر بخشی از شخصیت‌ها و پیوندهای فرعی را حذف یا جابه‌جا می‌کند. چنین کاری می‌تواند روایت را چابک‌تر و برای تماشاگر امروز دسترس‌پذیرتر سازد؛ از سوی دیگر، وقتی تغییرات متعدد به هم پیوند نخورند، انسجام داستان آسیب می‌بیند و بعضی رابطه‌ها پیش از آنکه به عمق لازم برسند، به مرحلهٔ بعدی می‌روند.

« کیت هرینگتون در نقش کارتن به‌خوبی لبهٔ شکنندهٔ شخصیت را به نمایش می‌گذارد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

مسئلهٔ اصلی وفاداری لفظی نیست؛ اقتباس می‌تواند از متن فاصله بگیرد و همچنان به روح آن وفادار بماند. پرسش این است که تغییرها چه چیزی به هستهٔ داستان می‌افزایند. فعال‌تر شدن لوسی گاهی به روایت امکان می‌دهد قهرمانی را از نو صورت‌بندی کند، اما گسترش خط عاشقانه نیز ممکن است توجه را از کشمکش طبقاتی و خشونت سیاسی منحرف سازد.

هنگامی که عشق بیش از اندازه بر صحنه مسلط می‌شود، انقلاب در خطر تبدیل‌شدن به زمینه‌ای باشکوه اما کم‌اثر قرار می‌گیرد؛ حال آنکه در رمان، تاریخ و زندگی فردی از هم جدایی‌پذیر نیستند. حال‌وهوا، ریتم و زبان تصویر سریال در ساختن حال‌وهوایی تاریک و رازآلود پیوسته عمل می‌کند. نور کم، موسیقی اندوه‌بار و بازی‌های درون‌گرا فضای جهانی را می‌سازند که در آن هر گفت‌وگو ممکن است به گوش دیگری برسد و هر رابطه‌ای سایه‌ای از تهدید داشته باشد.

این انتخاب با جهان پر از مرگ و بدگمانی داستان تناسب دارد، اما وقتی تقریباً همهٔ صحنه‌ها در یک سطح از تیرگی و سنگینی باقی می‌مانند، اثر از تنوع عاطفی محروم می‌شود. اندوه مداوم به‌جای آنکه هر بار معنای تازه‌ای بیابد، گاه به لحن غالبی بدل می‌شود که تفاوت میان موقعیت‌ها را می‌پوشاند.

ریتم نیز میان شتاب و مکث نوسان دارد. آغاز سریال پرانرژی است و رازهای خانوادگی و خطرهای سیاسی را به‌سرعت پیش می‌برد؛ اما در بخش‌هایی، رفت‌وآمد میان شهرها و اندوه شخصیت‌ها روایت را کند می‌کند. این کندی به‌خودی‌خود ایراد نیست، زیرا داستان برای تأمل به فرصت نیاز دارد؛ مشکل آنجاست که مکث‌ها همیشه به شناخت بیشتر شخصیت‌ها نمی‌انجامند.

« مسئلهٔ اصلی وفاداری لفظی نیست؛ اقتباس می‌تواند از متن فاصله بگیرد و همچنان به روح آن وفادار بماند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

از همین رو، جذابیت تصویری انقلاب و رازهای داستانی گاه از عمق تجربهٔ انسانی پیشی می‌گیرد. جمع‌بندی «A Tale of Two Cities» اقتباسی نابرابر اما دیدنی از اثر دیکنز است: اثری که در تصویرکردن فضای تاریخی و بخشیدن عاملیت بیشتر به لوسی موفقیت‌هایی دارد، ولی در پرداخت یکدست شخصیت‌ها و پیوند دادن کشمکش عاشقانه با دگرگونی سیاسی به نتیجه‌ای کاملاً استوار نمی‌رسد.

بازی میرِن مک از برجسته‌ترین دستاوردهای آن است و کیت هرینگتون نیز در لحظاتی شکنندگی کارتن را با تأثیر منتقل می‌کند، هرچند شخصیت او همیشه به عمق بالقوه‌اش نمی‌رسد. برای تماشاگرانی که اقتباس‌های آزاد از کلاسیک‌ها را می‌پذیرند، این مینی‌سریال تجربه‌ای آکنده از تعلیق، اندوه و تصاویر تاریخی فراهم می‌کند.

اما برای کسانی که از داستان دیکنز انتظار پیوندی استوار میان رنج فردی و خشونت تاریخ دارند، تغییرها و کم‌پرداختگی‌های آن ممکن است مانع رضایتی کامل شود. اثر در بهترین لحظاتش یادآوری می‌کند که انقلاب‌ها در نهایت از خلال زندگی‌های خصوصی فهمیده می‌شوند؛ در لحظات ضعیف‌ترش، میان گسترهٔ آن تاریخ و تنگنای صحنه‌های خود گرفتار می‌ماند.

« از همین رو، جذابیت تصویری انقلاب و رازهای داستانی گاه از عمق تجربهٔ انسانی پیشی می‌گیرد. »