نقد و بررسی
نقد Don 2 | 2011
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
میان جاه‌طلبی و نمایش «Don 2» فیلمی است که از همان آغاز می‌داند چه می‌خواهد باشد: تریلری پرزرق‌وبرق دربارهٔ مردی که نه‌تنها در جهان جرم و جنایت، بلکه در قلمرو تصویر و نمایش نیز فرمانروایی می‌کند. دان، پس از گسترش نفوذش در آسیا، این بار چشم به اروپا دوخته است و طرحی را دنبال می‌کند که محور آن سرقتی بزرگ در برلین است.
اما جذابیت فیلم فقط در پرسش «نقشه چیست؟» خلاصه نمی‌شود؛ مهم‌تر آن است که تماشاگر را در جهان مردی قرار می‌دهد که قدرتش را از پیش‌بینی رفتار دیگران و تسلط بر صحنه می‌گیرد. فیلم در پی واقع‌گرایی مستند نیست. شهرها، لباس‌ها، خودروها و فضاهای داخلی، همگی بخشی از ویترینی حساب‌شده‌اند که قرار است شکوه و بی‌پروایی شخصیت محوری را بازتاب دهد.
از این منظر، «Don 2» بیش از آنکه روایت یک سرقت معمولی باشد، نمایش قدرتی است که با نقشه، جذابیت و جسارت خود را به رخ می‌کشد. دان؛ جاذبهٔ مرکز ثقل فیلم بزرگ‌ترین سرمایهٔ فیلم، بازی پرجذبهٔ Shah Rukh Khan در نقش دان است. او شخصیت را با آرامشی سرد و نوعی شوخ‌طبعی گزنده می‌سازد؛ مردی که به‌ندرت دستپاچه می‌شود و حتی در لحظات خطر نیز چنان رفتار می‌کند که گویی همه‌چیز از پیش در نقشه‌اش جا داشته است.
« دان؛ جاذبهٔ مرکز ثقل فیلم بزرگ‌ترین سرمایهٔ فیلم، بازی پرجذبهٔ Shah Rukh Khan در نقش دان است. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
این خونسردی، دان را به شخصیتی تماشایی بدل می‌کند، هرچند گاه فاصلهٔ او با واقعیت انسانی چنان زیاد می‌شود که بیش از یک آدم، شمایلی سینمایی به نظر می‌رسد. فیلم هوشمندانه از جذابیت بازیگرش بهره می‌برد، اما این اتکا هزینه‌ای هم دارد: شخصیت‌های پیرامون دان گاهی در سایهٔ او کم‌رنگ می‌شوند.
آنان بیشتر در مقام مهره‌هایی در بازی او عمل می‌کنند تا افرادی با زندگی درونی مستقل. این انتخاب با جهان‌بینی فیلم سازگار است، زیرا دان را همچون نیرویی می‌نمایاند که همه‌چیز را به مدار خود می‌کشاند؛ بااین‌حال، درام را از تعادل گروهی محروم می‌کند. سرقت برلین و مهندسی تعلیق طرح سرقت بانک در برلین، ستون روایی فیلم را شکل می‌دهد و از ظرفیت طبیعی چنین داستانی برای ایجاد تعلیق بهره می‌گیرد: اطلاعات به‌تدریج آشکار می‌شوند، خطر هر مرحله افزایش می‌یابد و تماشاگر پیوسته می‌کوشد نسبت میان هدف، ابزار و آدم‌های دخیل را بفهمد.
فیلم نقشه را یک‌باره توضیح نمی‌دهد؛ به‌جای آن، قطعاتی از آن را در موقعیت‌های مختلف عرضه می‌کند تا کنجکاوی حفظ شود. این روش در بهترین لحظات، مخاطب را در بازی حدس و گمان شریک می‌کند. هر تصمیم دان می‌تواند معنای دیگری داشته باشد و هر اتحاد، موقتی یا حساب‌شده به نظر برسد. بااین‌همه، همان سازوکاری که تعلیق می‌آفریند، گاهی به پیچیدگی بیش از اندازه می‌رسد.
« آنان بیشتر در مقام مهره‌هایی در بازی او عمل می‌کنند تا افرادی با زندگی درونی مستقل. »
شخصیت‌ها و اجرا
برخی چرخش‌ها چنان فشرده و ناگهانی‌اند که به‌جای آنکه در ذهن جا بیفتند، صرفاً از تماشاگر می‌خواهند خود را با افشای تازه وفق دهد. در نتیجه، غافلگیری همیشه با انسجام روایی همراه نیست. جهانی شیک، سرد و بین‌المللی «Don 2» از جغرافیای اروپایی‌اش به‌عنوان بخشی از هویت بصری خود استفاده می‌کند.
برلین فقط پس‌زمینه‌ای برای رخدادها نیست؛ شهر با معماری، خیابان‌ها و فضاهای رسمی‌اش به فیلم حال‌وهوای بین‌المللی می‌بخشد. این جابه‌جایی از جهان زیرزمینی آسیا به اروپا، دامنهٔ ماجرا را بزرگ‌تر می‌کند و به شخصیت دان امکان می‌دهد در مقیاسی جهانی ظاهر شود. طراحی صحنه، پوشش‌ها و میزانسن‌ها بر زیبایی سطحی تأکید دارند؛ جهانی صاف، براق و کنترل‌شده که با شخصیت اصلی تناسب دارد.
این انتخاب گاه فیلم را به قلمرو خیال‌پردازی نزدیک می‌کند، اما در عوض هویت دیداری روشنی به آن می‌دهد. «Don 2» نمی‌خواهد زمختی جرم را ثبت کند؛ می‌خواهد جنایت را به نمایشی خوش‌ساخت و چشم‌نواز تبدیل کند. همین فاصله از واقعیت، هم نقطهٔ قوت سبک فیلم است و هم محدودیتی که مانع عمق اجتماعی بیشتر می‌شود.
« در نتیجه، غافلگیری همیشه با انسجام روایی همراه نیست. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
اکشن؛ شکوه تصویر در برابر منطق صحنه‌های اکشن از برجسته‌ترین عناصر فیلم‌اند. تعقیب‌وگریزها، درگیری‌ها و لحظات پرخطر با تأکید بر حرکت، مقیاس و جلوهٔ بصری طراحی شده‌اند. فیلم در این بخش‌ها می‌کوشد هیجان را نه فقط از نتیجهٔ یک حادثه، بلکه از نحوهٔ اجرای آن به دست آورد: قاب‌های پرتحرک، موقعیت‌های پرمخاطره و قهرمانی که در میانهٔ آشوب همچنان بر اوضاع مسلط به نظر می‌رسد.
اما اغراق در اکشن گاهی از منطق داستان پیشی می‌گیرد. برخی موقعیت‌ها بیش از آنکه از تصمیم‌های شخصیت‌ها یا ضرورت روایی برآمده باشند، برای فراهم‌کردن لحظه‌ای پرهیجان طراحی شده‌اند. تماشاگر ممکن است از تماشای این صحنه‌ها لذت ببرد، اما هم‌زمان احساس کند قواعد جهان فیلم در خدمت نمایش خم می‌شوند.
این مسئله به‌ویژه زمانی محسوس است که خطرهای بزرگ با سهولت یا اطمینانی بیش از حد از سر راه دان کنار می‌روند. شخصیت‌های مکمل و خلأ انگیزه‌ها فیلم چندین شخصیت را در مسیر نقشهٔ دان قرار می‌دهد و از برخورد منافع، اعتماد و بدگمانی آنان سوخت درام می‌سازد. این روابط می‌توانند زمینه‌ای برای بررسی وفاداری و خیانت باشند، اما فرصت پرداخت کامل به همهٔ شخصیت‌ها فراهم نمی‌شود.
« اکشن؛ شکوه تصویر در برابر منطق صحنه‌های اکشن از برجسته‌ترین عناصر فیلم‌اند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
بعضی از آنان با انگیزه‌هایی معرفی می‌شوند که برای پیشبرد ماجرا کافی‌اند، ولی برای شکل‌دادن به شخصیت‌هایی پیچیده و ماندگار کفایت نمی‌کنند. پیامد این کم‌پرداختی آن است که بعضی تصمیم‌ها بیشتر کارکردی به نظر می‌رسند تا روان‌شناختی. شخصیت‌ها در لحظه‌ای به نقشه نزدیک می‌شوند و در لحظه‌ای دیگر از آن فاصله می‌گیرند، بی‌آنکه همیشه زمینهٔ عاطفی یا فکری این تغییر به‌قدر لازم روشن شده باشد.
چنین کاستی‌ای از تأثیر عاطفی روایت می‌کاهد، هرچند ریتم تند فیلم معمولاً اجازه نمی‌دهد این ضعف برای مدت زیادی در مرکز توجه بماند. ریتم، لحن و بازی با انتظار ریتم «Don 2» عمدتاً بر پیشروی پیوسته استوار است. فیلم کمتر درنگ می‌کند و همواره چیزی برای دنبال‌کردن پیش می‌گذارد: نقشه‌ای تازه، خطری نزدیک یا اطلاعاتی که برداشت تماشاگر را تغییر می‌دهد.
این شتاب، آن را به اثری سرگرم‌کننده بدل می‌کند، اما گاهی مجال نمی‌دهد که پیامدهای اتفاق‌ها در ذهن و احساس شخصیت‌ها رسوب کنند. لحن فیلم نیز میان تریلر جنایی و نمایش قهرمانانه در حرکت است. دان نه قهرمانی اخلاقی است و نه ضدقهرمانی که فیلم پیوسته در پی محکوم‌کردنش باشد؛ او مرکز جذابیت و سازمان‌دهندهٔ بازی است.
« پیامد این کم‌پرداختی آن است که بعضی تصمیم‌ها بیشتر کارکردی به نظر می‌رسند تا روان‌شناختی. »
جمع‌بندی
اثر از این ابهام برای ساختن کشش استفاده می‌کند، ولی به‌ندرت آن را به تأملی جدی دربارهٔ قدرت، جرم یا پیامدهای انتخاب‌های شخصیت‌ها تبدیل می‌کند. در نتیجه، فیلم بیشتر در مقام سرگرمی پرزرق‌وبرق موفق است تا در مقام درامی روان‌شناختی. جمع‌بندی «Don 2» دنباله‌ای خوش‌ظاهر و پرتحرک است که با تکیه بر کاریزمای Shah Rukh Khan، طرح سرقت برلین و فضای بین‌المللی‌اش، تجربه‌ای هیجان‌انگیز می‌سازد.
فیلم در ایجاد کنجکاوی و حفظ شتاب روایی تواناست و لحظات اکشنش از نظر بصری به‌یادماندنی‌اند. در مقابل، پیچیدگی بعضی چرخش‌ها، انگیزه‌های کم‌پرداخته و تقدم نمایش بر منطق، مانع آن می‌شود که همهٔ اجزای روایت به یک اندازه قانع‌کننده باشند. ارزش اصلی فیلم در انسجام واقع‌گرایانه یا ژرفای روان‌شناختی آن نیست، بلکه در ساختن صحنه‌ای باشکوه برای حضور دان است؛ مردی که حتی پیش از روشن‌شدن همهٔ قواعد بازی، نگاه‌ها را به خود جلب می‌کند.
برای تماشاگرانی که از تریلرهای سرقتی پرزرق‌وبرق و قهرمانان مسلط و مرموز لذت می‌برند، «Don 2» اثری سرگرم‌کننده است؛ فیلمی که جاه‌طلبی‌اش را پنهان نمی‌کند، هرچند همیشه نمی‌تواند پیچیدگی خود را به همان اندازه مهار کند.
« در نتیجه، فیلم بیشتر در مقام سرگرمی پرزرق‌وبرق موفق است تا در مقام درامی روان‌شناختی. »
ثبت دیدگاه