نقد و بررسی
نقد The Princess | 2022
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
پرتره‌ای ساخته‌شده از نگاه‌ها «The Princess» مستندی درباره دایانا، شاهدخت ولز، است؛ اما نه از آن جنس روایت‌هایی که با راوی دانای کل، کارشناسان و توضیح‌های پسینی، زندگی یک چهره تاریخی را مرتب و تفسیر می‌کنند. فیلمِ Ed Perkins عمدتاً از تصاویر و صداهای هم‌زمان با رویدادها ساخته شده است: گزارش‌های خبری، مصاحبه‌ها، مراسم عمومی و لحظه‌هایی که دوربین‌ها تقریباً بی‌وقفه دایانا را دنبال می‌کنند.
حاصل، زندگینامه‌ای خطی به معنای متعارف نیست؛ بیشتر پرتره‌ای است که از انبوه نگاه‌ها شکل می‌گیرد. این انتخاب، زاویه دید فیلم را تعیین می‌کند. دایانا در اینجا فقط شخصیتی مشهور نیست؛ موضوعی است که رسانه‌ها، خاندان سلطنتی و مخاطبان بارها بازتعریفش می‌کنند. فیلم می‌کوشد نشان دهد چگونه تصویری عمومی از یک انسان ساخته می‌شود، چگونه این تصویر به کالا و افسانه بدل می‌گردد و چگونه همان توجهی که شهرت می‌آورد، می‌تواند مرزهای زندگی خصوصی را از میان ببرد.
آرشیو به‌مثابه روایت مهم‌ترین تصمیم فرمی فیلم، حذف صدای راوی و کارشناسانِ امروز است. تصاویر آرشیوی نه صرفاً برای تأیید گفته‌های دیگران، بلکه به‌عنوان ماده اصلی روایت به کار می‌روند. گفته‌های خبرنگاران، پرسش‌های مصاحبه‌گران، واکنش‌های دایانا و لحن گزارش‌های تلویزیونی کنار هم قرار می‌گیرند و از دل این مجاورت، معنایی تازه پدید می‌آید.
فیلم به‌جای آنکه حکم نهایی صادر کند، فرصت می‌دهد خودِ زبان رسانه‌ها و رفتار دوربین‌ها موضوع نقد شوند. این روش، تماشاگر را به شنونده‌ای منفعل تبدیل نمی‌کند. باید میان تصاویر رابطه برقرار کرد، لحن‌ها را سنجید و تناقض‌ها را دید. گاه چیزی که در زمان وقوع به‌عنوان سرگرمی یا خبر روزمره پخش شده، در بازنگری به‌طرز نگران‌کننده‌ای مداخله‌گرانه جلوه می‌کند.
« حاصل، زندگینامه‌ای خطی به معنای متعارف نیست؛ بیشتر پرتره‌ای است که از انبوه نگاه‌ها شکل می‌گیرد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
آرشیو، به‌جای آنکه گذشته را بی‌خطر و دور نشان دهد، آن را دوباره حاضر می‌کند؛ گویی مخاطب امروز نیز در همان فضای رسانه‌ای ایستاده است. تدوینی که از فراوانی، شکل می‌سازد انبوه تصاویر می‌توانست فیلم را به مجموعه‌ای پراکنده از قطعات خبری تبدیل کند، اما تدوین با ضرباهنگی سنجیده این خطر را مهار می‌کند.
جابه‌جایی میان لحظه‌های خصوصی، مراسم رسمی، گفت‌وگوهای تلویزیونی و هجوم خبرنگاران، خطی روایی می‌سازد که بیش از شرح رخدادها، بر تغییر نگاه عمومی تمرکز دارد. فیلم نشان می‌دهد چطور دایانا در موقعیت‌های مختلف، هم موضوع کنجکاوی است و هم نمادی که هر گروه می‌کوشد معنایی دلخواه به او نسبت دهد.
ریتم اثر نه شتاب‌زده است و نه کاملاً تأملی. تصاویر به‌اندازه‌ای فرصت می‌یابند اثر خود را بگذارند، اما تدوین از ماندن طولانی در یک وضعیت پرهیز می‌کند. در نتیجه، تماشاگر ضمن دریافت حجم زیادی از مواد آرشیوی، مسیر کلی روایت را گم نمی‌کند. همین انسجام است که امکان می‌دهد تکرار تصویرها خود به بخشی از استدلال فیلم بدل شود: بارها دیدن یک چهره، یک خروج از خودرو یا یک پرسش مزاحم، فقط بازنمایی شهرت نیست؛ شکل دیدن و مصرف‌کردن آن را نیز آشکار می‌کند.
دایانا میان انسان و نماد عنوان فیلم می‌تواند این تصور را ایجاد کند که با تصویری یکدست از «پرنسس» روبه‌رو خواهیم شد، اما اثر بیش از آنکه به تثبیت یک شمایل علاقه‌مند باشد، به فاصله میان انسان و تصویر عمومی می‌پردازد. دایانا در برابر دوربین‌ها گاهی محتاط و کم‌حرف است و گاهی در گذر زمان اعتمادبه‌نفس بیشتری نشان می‌دهد.
« ریتم اثر نه شتاب‌زده است و نه کاملاً تأملی. »
شخصیت‌ها و اجرا
این تغییرها از طریق خودِ حضور او در تصاویر دیده می‌شوند، نه با توضیح‌های روان‌شناختی یا گفتارهای تفسیری. فیلم همچنین بر تناقضی مهم انگشت می‌گذارد: محبوبیت دایانا می‌توانست خاندان سلطنتی را برای مردم ملموس‌تر کند، اما همان محبوبیت نگاه انتقادی‌تری را نیز متوجه نهاد سلطنت می‌ساخت. او هم چهره‌ای محبوب بود و هم محوری برای بحث درباره قدرت، وظیفه عمومی و محدودیت‌های زندگی سلطنتی.
این دوگانگی، فیلم را از ستایش ساده‌انگارانه دور می‌کند؛ دایانا نه فقط قهرمانِ افسانه‌ای مردم است و نه صرفاً قربانیِ بی‌اختیار، بلکه شخصیتی است که درون سازوکاری بزرگ‌تر، پیوسته در معرض تعریف و داوری قرار می‌گیرد. رسانه؛ تماشاگر و شریک ماجرا یکی از لایه‌های نیرومند «The Princess» نقد مطبوعات و فرهنگ تماشاگرانه است.
فیلم نشان می‌دهد رسانه‌ها چگونه از یک سو به زندگی دایانا نزدیک می‌شوند و از سوی دیگر همان نزدیکی را به محتوایی پرمصرف تبدیل می‌کنند. دوربین در اینجا ابزار ثبت واقعیت نیست؛ حضوری فعال است که محدوده حرکت سوژه را شکل می‌دهد. پرسش‌ها، تعقیب‌ها و گزارش‌های پیاپی، تصویری از فضایی می‌سازند که در آن شهرت به معنای دسترس‌پذیری دائمی تعبیر شده است.
بااین‌حال، نقد فیلم تنها متوجه خبرنگاران و عکاسان نیست. مخاطبان نیز در چرخه مصرف خبر سهم دارند. میل عمومی به دانستن، دیدن و پیگیری زندگی دایانا، به رسانه‌ها انگیزه می‌دهد و به تصاویر ارزش اقتصادی می‌بخشد. فیلم در این زمینه تماشاگر را بیرون از قاب نمی‌گذارد؛ ما نیز ممکن است از دیدن همان تصاویری لذت ببریم که هم‌زمان از خشونت نگاه رسانه‌ای‌شان ناراحت می‌شویم.
« این تغییرها از طریق خودِ حضور او در تصاویر دیده می‌شوند، نه با توضیح‌های روان‌شناختی یا گفتارهای تفسیری. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
این خودآگاهی اخلاقی، یکی از مؤثرترین جنبه‌های مستند است. موسیقی، صدا و سنگینی عاطفی چون فیلم از گفتارهای آرشیوی و گزارش‌های خبری بهره می‌گیرد، طراحی صدا اهمیتی اساسی دارد. صداهای دوربین، لحن گویندگان و شلوغی فضاها، به‌تدریج حسی از فشار و محاصره ایجاد می‌کنند. موسیقی نیز به‌جای آنکه همه لحظه‌ها را به ملودرام بدل کند، در خدمت جریان عاطفی کلی قرار می‌گیرد.
اثرگذاری فیلم بیش از آنکه از توضیح مستقیم ناشی شود، از کنار هم گذاشتن صداها و تصویرهایی می‌آید که زمانی بخشی از زندگی روزمره رسانه‌ای بوده‌اند. با این همه، فضای تلخ و فشرده فیلم می‌تواند خسته‌کننده باشد. تماشای مداومِ حضور دوربین‌ها و توجه عمومی، به‌خصوص برای مخاطبی که پیش‌تر با داستان دایانا آشناست، تجربه‌ای سبک یا آرامش‌بخش نیست.
سنگینی اثر در عین حال بخشی از منطق آن است: فیلم می‌خواهد تماشاگر فشار نگاه همیشگی را نه فقط بفهمد، بلکه تا اندازه‌ای حس کند. این انتخاب مؤثر است، هرچند ممکن است برای برخی مخاطبان فرساینده شود. آشنایی، تکرار و تازگی «The Princess» برای کسانی که مستندها و درام‌های متعددی درباره دایانا دیده‌اند، الزاماً اطلاعات تازه یا کشفی چشمگیر عرضه نمی‌کند.
بسیاری از تصاویر و رویدادهای محوری برای مخاطب آشنا هستند و فیلم نیز ادعای ارائه روایتی کاملاً ناشناخته ندارد. ارزش اصلی آن در گردآوری اطلاعات نو نیست، بلکه در سازمان‌دهی دوباره مواد شناخته‌شده است؛ در اینکه تصاویر مشهور را در زمینه‌ای قرار می‌دهد که سازوکار شهرت و نگاه عمومی برجسته‌تر شود.
« این خودآگاهی اخلاقی، یکی از مؤثرترین جنبه‌های مستند است. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
از همین رو، تازگی فیلم بیشتر فرمی و تحلیلی است تا تاریخی. بیننده‌ای که انتظار افشاگری، پژوهش تازه یا تفسیرهای گسترده کارشناسی دارد، ممکن است با محدودیت‌هایی روبه‌رو شود. اما اگر آرشیو را نه مخزنی از شواهد، بلکه زبان اصلی اثر بدانیم، تکرار تصاویر نیز معنایی پیدا می‌کند: آشنا بودنشان بخشی از مسئله است، زیرا نشان می‌دهد این چهره و این لحظه‌ها تا چه اندازه در حافظه عمومی تثبیت شده‌اند.
جمع‌بندی «The Princess» مستندی تأثیرگذار است که با اتکا به تصاویر و صداهای آرشیوی، زندگی عمومی دایانا را به فرصتی برای اندیشیدن درباره رسانه، سلطنت و میل جمعی به تماشای زندگی دیگران بدل می‌کند. حذف راوی و کارشناس، همراه با تدوینی دقیق و ریتمی حساب‌شده، به فیلم هویتی روشن می‌بخشد و اجازه می‌دهد مواد تاریخی خودشان هم روایت بسازند و هم زیر پرسش بروند.
اثر در ارائه اطلاعات تازه محدود است و فضای اندوه‌بارش ممکن است برای برخی تماشاگران سنگین باشد؛ اما اهمیتش را باید در نحوه بازچینی تصاویر آشنا جست‌وجو کرد. این مستند نه فقط درباره دایانا، بلکه درباره دوربینی است که او را دنبال می‌کند، رسانه‌ای که از او تصویر می‌سازد و مردمی که آن تصویر را می‌خواهند.
پرسش نهایی فیلم ساده اما ماندگار است: وقتی نگاه عمومی به بخشی از زندگی یک انسان بدل می‌شود، مرز میان همدلی و تملک کجا قرار می‌گیرد؟
« از همین رو، تازگی فیلم بیشتر فرمی و تحلیلی است تا تاریخی. »
ثبت دیدگاه