نقد و بررسی
نقد Band of Outsiders | 1964
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
میان رؤیای سینما و روزمرگی «Band of Outsiders» ساختهٔ ژان-لوک گدار، در ظاهر ماجرای سرقتی است که سه جوان بی‌تجربه را به هم پیوند می‌دهد؛ اما نیروی اصلی فیلم نه در سازوکار جنایی داستان، بلکه در فاصلهٔ میان خیال و واقعیت شکل می‌گیرد. فرانتس و آرتور با شیفتگی به ضدقهرمانان سینمای آمریکا، زندگی خود را همچون فیلمی گانگستری تصور می‌کنند و اودیل را نیز به این بازی می‌کشانند.
برای آنان، قانون‌شکنی پیش از آنکه نقشه‌ای سنجیده باشد، ژستی سینمایی است: راهی برای گریختن از روزمرگی و تجربهٔ نوعی زندگی پرماجرا. گدار این فاصله را به‌جای آنکه با توضیحی روان‌شناختی پر کند، در خودِ فرم فیلم جاری می‌سازد. روایت گاه چنان پیش می‌رود که گویی تماشاگر شاهد ماجرایی جنایی است، اما ناگهان به مکث، شوخی یا لحظه‌ای شاعرانه می‌رسد.
فیلم در پی آن نیست که هر حرکت را به علتی قطعی پیوند دهد؛ بیشتر می‌خواهد حال‌وهوای سه جوانی را ثبت کند که میان نقش‌هایی که از سینما آموخته‌اند و زندگی‌ای که واقعاً پیش رویشان است، سرگردان مانده‌اند. سه شخصیت در جست‌وجوی نقش فرانتس، آرتور و اودیل سه چهرهٔ هم‌وزن و هم‌داستان نیستند؛ هر یک نسبت متفاوتی با ماجراجویی و خیال دارد.
فرانتس بیشتر در اندیشه و تأمل شناور است، آرتور به خواسته‌های فوری و قاطعیت ظاهری گرایش دارد، و اودیل میان کنجکاوی، تردید و میل به پذیرفته‌شدن حرکت می‌کند. این تفاوت‌ها به رابطهٔ سه‌نفره‌شان کشش می‌بخشد، بی‌آنکه آنان را به شخصیت‌هایی با پیشینه و انگیزه‌های کاملاً تشریح‌شده تبدیل کند.
« گدار این فاصله را به‌جای آنکه با توضیحی روان‌شناختی پر کند، در خودِ فرم فیلم جاری می‌سازد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
بازی آنا کارینا، سامی فری و کلود براسور به این رابطه حالتی بی‌تکلف می‌دهد. گفت‌وگوها و رفتارها اغلب چنان جلوه می‌کنند که گویی از دل لحظه بیرون آمده‌اند، نه از طرحی بسته و صیقلی. همین طبیعی‌بودن، شوخی‌ها و نوسان‌های عاطفی گروه را باورپذیر می‌کند. در عین حال، کم‌پرداخت‌بودن شخصیت‌ها ممکن است برای تماشاگری که انتظار تحول روشن یا انگیزه‌های دقیق دارد، محدودیت به نظر برسد.
اما این ابهام با جهان فیلم تناسب دارد: این جوانان هنوز بیش از آنکه بدانند چه می‌خواهند، می‌کوشند شبیه کسانی شوند که در پرده دیده‌اند. سرقت به‌مثابه بازی طرح سرقت در فیلم موتور حرکت داستان است، اما گدار آن را به مرکز مطلق اثر بدل نمی‌کند. نقشهٔ خلافکارانه بیش از آنکه محصول مهارت و محاسبه باشد، از رؤیای خامِ ورود به جهانی هیجان‌انگیز برمی‌آید.
شخصیت‌ها دربارهٔ قانون‌شکنی تصوری رمانتیک دارند و جدیت ماجرا را با بازیگوشی خود خنثی می‌کنند. از همین‌جا طنزی تلخ پدید می‌آید: آنان می‌خواهند قهرمانان یک فیلم جنایی باشند، اما در عمل با بی‌تجربگی و تردیدهای خود روبه‌رو می‌شوند. این انتخاب، تعلیق را به شیوه‌ای متفاوت می‌سازد. فیلم کمتر بر پرسش‌های معمولِ ژانر ــ اینکه نقشه دقیقاً چگونه پیش خواهد رفت یا هر مانع چگونه حل می‌شود ــ تکیه دارد و بیشتر به فاصلهٔ میان تصور شخصیت‌ها و توانایی واقعی‌شان می‌پردازد.
برای برخی تماشاگران، این رویکرد ممکن است از تنش داستانی بکاهد؛ سرقت آن‌قدر که در یک فیلم جنایی متعارف انتظار می‌رود، با نظم و شتاب پیش نمی‌رود. اما همین ناپایداری، بخشی از نگاه گدار است: ماجرا قرار نیست صرفاً معمایی برای حل‌کردن باشد، بلکه تصویری از خیال‌پردازی جوانانه و پیامدهای آن است.
« بازی آنا کارینا، سامی فری و کلود براسور به این رابطه حالتی بی‌تکلف می‌دهد. »
شخصیت‌ها و اجرا
بدن‌های رها و لحظه‌های فراموش‌نشدنی برخی از ماندگارترین لحظه‌های فیلم زمانی شکل می‌گیرند که داستان برای مدتی از مسیر اصلی منحرف می‌شود. رقص سه شخصیت در کافه و دویدن آنان در موزهٔ لوور، نه تزئیناتی حاشیه‌ای، بلکه بیان فشردهٔ روح اثرند. در این لحظات، حرکت بدن‌ها، ریتم و فضای پیرامون جای توضیح‌های طولانی را می‌گیرند.
شخصیت‌ها به‌جای آنکه فقط دربارهٔ آزادی حرف بزنند، برای مدتی آن را با رقصیدن یا دویدن تجربه می‌کنند. این صحنه‌ها از یک سو شاد و سرزنده‌اند و از سوی دیگر نشانی از بی‌قراری دارند. بازیگوشی آنان نوعی مقاومت در برابر قواعد و ملال است، اما راه گریزی پایدار فراهم نمی‌کند. فیلم از این لحظه‌های رهایی تصویری شاعرانه می‌سازد، بی‌آنکه وانمود کند شور جوانی می‌تواند همهٔ دشواری‌های زندگی را برطرف کند.
به همین دلیل، سبک‌بال‌ترین بخش‌های اثر نیز سایه‌ای از اندوه در خود دارند. زبان سینمایی و ناپیوستگی روایت گدار در «Band of Outsiders» با قراردادهای سینمایی بازی می‌کند، اما تجربهٔ فرمی فیلم را به نمایش صرفِ نوآوری تبدیل نمی‌کند. روایت گاهی از خط مستقیم فاصله می‌گیرد و لحن را میان کمدی، جنایت و شعر جابه‌جا می‌کند.
حضور راوی و مکث‌های ناگهانی نیز به تماشاگر یادآوری می‌کنند که آنچه می‌بیند، هم داستانی دربارهٔ چند جوان است و هم فیلمی که از ساخته‌شدن خود آگاه است. این خودآگاهی با علاقهٔ شخصیت‌ها به سینما پیوند می‌خورد: آنان زندگی را از پشت عینک فیلم‌ها می‌بینند و فیلم نیز پیوسته این عینک را آشکار می‌سازد.
« رقص سه شخصیت در کافه و دویدن آنان در موزهٔ لوور، نه تزئیناتی حاشیه‌ای، بلکه بیان فشردهٔ روح اثرند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
تصویربرداری رائول کوتار در فضاهای واقعی، حس بی‌واسطگی و حرکت را تقویت می‌کند. پاریس و پیرامونش صرفاً پس‌زمینه نیستند؛ محیطی‌اند که شخصیت‌ها در آن پرسه می‌زنند، می‌گریزند و برای خود نمایش می‌سازند. گدار به‌جای پرداختن همه‌چیز با ظرافتی یکدست، اجازه می‌دهد لحظه‌هایی ناهموار و گاه پراکنده باقی بمانند.
نتیجه، فیلمی است که ریتمش برای همه خوشایند نیست: بعضی بخش‌ها کش‌دار به نظر می‌رسند و پیوستگی روایی گاه شل می‌شود. بااین‌حال، همین رهاشدگی به اثر کیفیتی زنده و خودجوش می‌بخشد. طنز، سبکی و تلخی پنهان لحن شوخ فیلم هم امتیاز آن است و هم منشأ بخشی از فاصله‌گذاری‌اش. شوخی‌ها اجازه نمی‌دهند سرقت و قانون‌شکنی به هیجانی جدی و قهرمانانه بدل شوند؛ اما همین سبک‌بال‌بودن ممکن است از فشار دراماتیک ماجرا بکاهد.
فیلم معمولاً ترجیح می‌دهد به‌جای تشدید خطر، از کنارش عبور کند و به لحظه‌ای تازه پناه ببرد. اگر مخاطب انتظار داشته باشد داستان سرقت با تعلیقی فزاینده و پیامدهایی پررنگ پیش برود، ممکن است این انتخاب را کم‌اثر بداند. بااین‌همه، زیر این بازیگوشی نوعی اندوه آرام حضور دارد. فراغت شخصیت‌ها سرشار از امکان به نظر می‌رسد، اما در همان حال از بی‌هدفی و ملال نیز خبر می‌دهد.
آنان با تقلید از قهرمانان سینما می‌کوشند به زندگی‌شان شکل دهند، ولی تقلید نمی‌تواند جای شناخت واقعی از خود را بگیرد. فیلم این تناقض را با موعظه توضیح نمی‌دهد؛ آن را در مکث‌ها، نگاه‌ها و فاصلهٔ میان رؤیا و عمل باقی می‌گذارد. جایگاه فیلم در سینمای گدار «Band of Outsiders» از آثار موج نوی فرانسه است و بسیاری از ویژگی‌های آن جریان را در خود جمع می‌کند: علاقه به مکان‌های واقعی، حساسیت به لحظه، بی‌اعتنایی به قالب‌های تثبیت‌شدهٔ روایت و گفت‌وگویی آشکار با تاریخ سینما.
« تصویربرداری رائول کوتار در فضاهای واقعی، حس بی‌واسطگی و حرکت را تقویت می‌کند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
بااین‌حال، فیلم در قیاس با آثار دشوارتر و بحث‌برانگیزتر گدار، دسترس‌پذیرتر و دلنشین‌تر است. هستهٔ داستانی آن روشن می‌ماند، اما فرم اجازه نمی‌دهد این روشنی به روایتی کاملاً متعارف تبدیل شود. اثر برای تماشاگر علاقه‌مند به روایت‌های پرشتاب جنایی ممکن است بیش از حد پراکنده باشد؛ برای مخاطبی که به تجربه‌های فرمی علاقه دارد نیز احتمالاً یکی از نمونه‌های پرجاذبه و خوش‌تماشای گدار است.
ارزش فیلم در حل بی‌نقص همهٔ گره‌های داستانی نیست، بلکه در ترکیب نامنتظر ژانر جنایی با رقص، شوخی، خیال‌پردازی و لحظه‌های شاعرانه است. این ترکیب به آن هویتی می‌دهد که با گذشت زمان نیز تازه می‌ماند. جمع‌بندی «Band of Outsiders» فیلمی دربارهٔ سه جوان است که می‌خواهند از زندگی معمولی خود بیرون بزنند و نقش‌هایی را بازی کنند که سینما به آنان آموخته است.
گدار ماجرای سرقت را بهانه‌ای برای کاوش در شیفتگی به تصویر، بی‌قراری جوانی و میل به آزادی می‌کند. رقص کافه و دویدن در لوور، شور رها و سرکش اثر را به‌یادماندنی می‌سازند؛ در مقابل، ناپیوستگی روایت و پرداخت محدود شخصیت‌ها ممکن است برای برخی مخاطبان مانع همراهی کامل شود. بااین‌حال، ناهمواری فیلم بخشی از جذابیت آن است.
اثر بیش از آنکه داستانی منظم دربارهٔ یک نقشهٔ جنایی باشد، مجموعه‌ای از لحظه‌های زنده و گاه متناقض است: خنده‌آور و اندوهگین، سبک و ناآرام، عاشق سینما و در عین حال آگاه به فاصلهٔ میان پرده و زندگی. همین دوگانگی است که فیلم را از یک سرگرمی جنایی ساده فراتر می‌برد.
« بااین‌حال، فیلم در قیاس با آثار دشوارتر و بحث‌برانگیزتر گدار، دسترس‌پذیرتر و دلنشین‌تر است. »
ثبت دیدگاه