وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

قصه‌ای دربارهٔ معما و معاشرت «The Thursday Murder Club» ساختهٔ Chris Columbus، اقتباسی سینمایی از رمان ریچارد آزمن است که چهار ساکن بازنشستگیِ کوپرز چیس را در مرکز ماجرا می‌نشاند: الیزابت، ران، ابراهیم و جویس. سرگرمی هفتگی آن‌ها بررسی پرونده‌های حل‌نشده است؛ تا آن‌که قتلی واقعی، فاصلهٔ امن میان بازی فکری و خطر را از میان برمی‌دارد.

فیلم از همان ابتدا دو وعده می‌دهد: معمایی برای حل‌کردن و جمعی برای وقت‌گذراندن. اهمیت این دوگانه در ارزیابی اثر روشن می‌شود؛ زیرا فیلم بیش از آن‌که تریلری جنایی با ضرباهنگی نفس‌گیر باشد، قصه‌ای دربارهٔ دوستی، تجربه و لذتِ کنار هم بودن است. حال‌وهوای کوپرز چیس کوپرز چیس فقط پس‌زمینهٔ وقوع قتل نیست؛ بخشی از هویت فیلم است.

خانهٔ بازنشستگان با فضای آراسته و جلوه‌های بصری چشم‌نوازش، محیطی آرام و دلپذیر می‌سازد که در تضاد با موضوع جنایت قرار می‌گیرد. این تضاد به فیلم امکان می‌دهد خشونت را در قاب فضایی گرم و معاشرتی جای دهد و از سنگینی مداوم فضای تریلر فاصله بگیرد. در این جهان، جلسه‌های باشگاه، گفت‌وگوهای روزمره و رفت‌وآمد میان ساکنان، به‌اندازهٔ خود پرونده اهمیت دارند.

« فیلم از همان ابتدا دو وعده می‌دهد: معمایی برای حل‌کردن و جمعی برای وقت‌گذراندن. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

انتخاب چنین محیطی همچنین تصور رایج از قهرمانان داستان معمایی را جابه‌جا می‌کند. این چهار نفر نه مأمورانی حرفه‌ای با ابزارهای پیشرفته‌اند و نه شخصیت‌هایی که زندگی‌شان به تعقیب مجرم گره خورده باشد؛ آن‌ها بازنشستگانی‌اند که کنجکاوی و تجربه‌شان را به کار می‌گیرند. فیلم در بهترین لحظه‌هایش از همین تفاوت بهره می‌برد: سالخوردگی را نه نشانهٔ حاشیه‌نشینی، بلکه مجموعه‌ای از مهارت‌ها، خاطرات و پیوندهای انسانی نشان می‌دهد.

گروه بازیگران و شیمی میان شخصیت‌ها بزرگ‌ترین سرمایهٔ فیلم بازیگرانش هستند. Helen Mirren در نقش الیزابت، اقتدار و خونسردی را با رگه‌ای از شوخ‌طبعی همراه می‌کند؛ شخصیتی که هم از حضورش در جمع اطمینان دارد و هم در برابر هیجان‌های تازه بی‌تفاوت نیست. Pierce Brosnan به ران جذابیتی پررنگ می‌بخشد و Ben Kingsley ابراهیم را با وقار و دقتی آرام بازی می‌کند.

Celia Imrie نیز جویس را با گرمایی بی‌تکلف وارد گروه می‌کند؛ حضوری که می‌تواند فضای جمع را نرم‌تر و انسانی‌تر سازد. کنار هم قرار گرفتن این بازیگران، به گفت‌وگوها و شوخی‌های کوچک فیلم جان می‌دهد. ارزش گروه بازیگری تنها در شهرت چهره‌ها خلاصه نمی‌شود. هر بازیگر کیفیتی متفاوت به جمع می‌آورد و همین تفاوت، حس رفاقتی قدیمی و درعین‌حال متغیر را شکل می‌دهد.

« انتخاب چنین محیطی همچنین تصور رایج از قهرمانان داستان معمایی را جابه‌جا می‌کند. »

شخصیت‌ها و اجرا

فیلم از لحظه‌هایی که اعضای باشگاه به هم کنایه می‌زنند یا بی‌آن‌که سخن را کامل کنند منظور یکدیگر را می‌فهمند، بیشترین بهره را می‌برد. Jonathan Pryce نیز در نقش استیون، همسر الیزابت، لحنی لطیف‌تر و عاطفی‌تر به جهان داستان می‌افزاید. بااین‌حال، حضور درخشان بازیگران گاه جای خالی پرداخت دقیق‌تر فیلمنامه را پر می‌کند؛ گویی شخصیت‌ها در بازی بازیگران کامل‌تر از آن چیزی می‌شوند که متن برایشان نوشته است.

معمای جنایی: سرگرم‌کننده، اما نه چندان پرتعلیق فیلم سرنخ‌ها و گمراه‌کننده‌هایی عرضه می‌کند که برای همراه‌کردن تماشاگر با روند تحقیق کافی‌اند. سرگرمی اصلی در دنبال‌کردن رفت‌وآمد اطلاعات، حدس‌زدن و تماشای واکنش شخصیت‌هاست. روایت در مجموع خوش‌ریتم است و نمی‌گذارد داستان برای مدت طولانی درجا بزند؛ اما سرعت، همیشه به معنای تعلیق نیست.

«The Thursday Murder Club» در خلق اضطراب مداوم یا حس نزدیک‌شدن خطر چندان موفق نیست و گاهی بیشتر به گردش میان شخصیت‌های دوست‌داشتنی شباهت دارد تا معمایی که مخاطب را تا لحظهٔ آخر در تردید نگه دارد. برخی راه‌حل‌ها و انگیزه‌ها نیز به اندازه‌ای که باید قانع‌کننده نیستند. در داستانی معمایی، هر افشاگری باید هم غافلگیرکننده باشد و هم پس از روشن‌شدن، منطقی به نظر برسد؛ این فیلم در رسیدن به هر دو هدف همیشه کامیاب نیست.

« Jonathan Pryce نیز در نقش استیون، همسر الیزابت، لحنی لطیف‌تر و عاطفی‌تر به جهان داستان می‌افزاید. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

گاهی نتیجهٔ یک سرنخ یا انگیزهٔ یک شخصیت بیش از آن‌که از دل روایت بجوشد، راهی برای پیش‌برد سریع داستان به نظر می‌رسد. ازاین‌رو، تماشاگرانی که بیش از هر چیز در پی معماری دقیق جنایی و پیچش‌های محکم‌اند، ممکن است از کمبود تعلیق و سستی برخی پیوندهای روایی دل‌سرد شوند. اقتباس و بهای فشرده‌سازی فشرده‌کردن رمانی با چندین شخصیت و خط روایی در فیلمی نزدیک به دو ساعت، انتخابی دشوار است.

نسخهٔ سینمایی ناگزیر بخشی از جزئیات، روابط و زمینه‌های انسانی کتاب را کنار می‌گذارد تا حرکت داستان متوقف نشود. نتیجه، روایتی است که گاه شتاب‌زده و سطحی به نظر می‌رسد: اتفاق‌ها پشت سر هم می‌آیند، اما همه فرصت نمی‌یابند وزن عاطفی یا معنایی خود را پیدا کنند. منتقدان نیز به همین فاصله میان گستردگی داستان و زمان محدود فیلم اشاره کرده‌اند.

این فشرده‌سازی بیش از همه در جایگاه جویس به چشم می‌آید. در رمان، یادداشت‌ها و نگاه او راه مهمی برای نزدیک‌شدن به ماجرا و تجربهٔ شکل‌گیری دوستی‌های تازه است؛ در فیلم، بخشی از این کارکرد کم‌رنگ‌تر می‌شود. Imrie همچنان جویس را دلنشین و زنده بازی می‌کند، اما شخصیت‌پردازی او مجال کافی نمی‌یابد تا لایه‌های درونی‌اش را آشکار کند.

« نسخهٔ سینمایی ناگزیر بخشی از جزئیات، روابط و زمینه‌های انسانی کتاب را کنار می‌گذارد تا حرکت داستان متوقف نشود. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

برای خوانندگان کتاب، پایان‌بندی و تغییرات اقتباس نیز ممکن است احساس فاصله از مسیری آشنا ایجاد کند؛ هرچند فیلم را می‌توان مستقل از وفاداری مو‌به‌مو، به‌عنوان برداشتی سینمایی از جهان رمان سنجید. طنز، عاطفه و موضوع سالمندی طنز فیلم بیشتر بر تفاوت میان سن شخصیت‌ها، تجربهٔ انباشتهٔ آنان و انتظارات اطرافیان تکیه دارد.

این شوخی‌ها معمولاً ملایم‌اند و به‌جای آن‌که شخصیت‌ها را به کاریکاتور تبدیل کنند، از اعتمادبه‌نفس و زیرکی‌شان نیرو می‌گیرند. نکتهٔ خوشایند آن است که قهرمانان برای اثبات ارزش خود ناچار نیستند جوان‌نمایی کنند؛ آن‌ها با شناخت آدم‌ها، صبر و مهارت‌هایی که در طول زندگی اندوخته‌اند پیش می‌روند.

همین نگاه، به کمدی فیلم وجهی انسانی می‌دهد. در سوی عاطفی، داستان به تنهایی، حافظه، ازدواج و معنای دوستی در سال‌های پایانی زندگی نزدیک می‌شود. رابطهٔ الیزابت و استیون از مهم‌ترین زمینه‌های احساسی فیلم است و یادآوری می‌کند که پروندهٔ جنایی تنها مسئلهٔ جدی این جهان نیست. بااین‌حال، این وجه عاطفی هم از محدودیت زمان آسیب می‌بیند؛ فیلم سراغ موضوعاتی می‌رود که می‌توانستند عمق بیشتری پیدا کنند، اما معمولاً پیش از آن‌که به‌تمامی گسترش یابند، دوباره به مسیر معما بازمی‌گردد.

« همین نگاه، به کمدی فیلم وجهی انسانی می‌دهد. »

جمع‌بندی

جمع‌بندی «The Thursday Murder Club» فیلمی خوش‌تماشا و گرم است که تکیه‌گاه اصلی‌اش نه تعلیق جناییِ نیرومند، بلکه گروه بازیگران و لذت همراهی با چهار شخصیت متفاوت است. فضای دلپذیر کوپرز چیس، طنز ظریف و حضور بازیگران باتجربه، به فیلم هویتی آرام و دوست‌داشتنی می‌بخشد. در مقابل، فشرده‌سازی داستان، کم‌رنگ‌شدن جویس، شتاب روایت و سستی برخی انگیزه‌ها مانع می‌شود معما به اندازهٔ ظرفیتش اثرگذار باشد.

این اثر برای تماشاگرانی مناسب‌تر است که از معمایی سرگرم‌کننده، شخصیت‌های خوش‌صحبت و فضایی کم‌تنش استقبال می‌کنند؛ نه کسانی که انتظار تریلری پیچیده و پرتعلیق دارند. فیلم در نهایت بیش از آن‌که تماشاگر را با نبوغ یک معما به یاد خود بیندازد، با جمعی دوست‌داشتنی و حس دلپذیر معاشرت همراه می‌کند؛ موفقیتی واقعی، هرچند نه بی‌نقص.

« فضای دلپذیر کوپرز چیس، طنز ظریف و حضور بازیگران باتجربه، به فیلم هویتی آرام و دوست‌داشتنی می‌بخشد. »