نقد و بررسی
نقد 5 Years Apart | 2019
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
ایده‌ای کوچک برای تنش‌های آشنا «5 Years Apart» کمدی‌ـ‌درامی مستقل است که از موقعیتی ساده و بالقوه پربار آغاز می‌شود: دو برادرِ دورافتاده، که پنج سال اختلاف سنی دارند اما در یک روز به دنیا آمده‌اند، برای گذراندن آخرهفتهٔ تولدشان به خانهٔ ییلاقی خانواده می‌رسند. هرکدام تصوری متفاوت از این تعطیلات دارد؛ یکی به نظم و برنامه‌ریزی خو گرفته و دیگری سرکش‌تر و بی‌قیدتر است.
برخورد این دو جهان، زمینهٔ اصلی فیلم را می‌سازد؛ برخوردی که قرار است هم خنده‌دار باشد و هم ترک‌های قدیمی رابطهٔ خانوادگی را آشکار کند. داستان با همین طرح فشرده، به روابط خواهر و برادری و دشواریِ کنارآمدن با کسانی می‌پردازد که هم خوب می‌شناسیمشان و هم گاه از نزدیک‌شدن به آنان گریزانیم.
فیلم به جای ساختن بحرانی بزرگ یا پیش‌بردن روایتی پرحادثه، بر فضای محدود خانه و رفت‌وآمد شخصیت‌ها تکیه می‌کند. این انتخاب با حال‌وهوای اثر سازگار است: موقعیت‌های روزمره و گفت‌وگوهای جمعی بهانه‌ای می‌شوند تا اختلاف‌سلیقه‌ها، رنجش‌های کهنه و سوءتفاهم‌ها کم‌کم سر باز کنند. جذابیت ایده در همین ظرفیت صمیمی آن است؛ بااین‌حال، فیلم همیشه نمی‌تواند از این ظرفیت فراتر برود و آن را به کشمکشی تازه و غافلگیرکننده بدل سازد.
خانهٔ ییلاقی به‌مثابه صحنهٔ خانوادگی خانه در فیلم صرفاً پس‌زمینه‌ای برای وقوع ماجرا نیست؛ فضایی است که شخصیت‌ها را ناگزیر به ماندن در کنار یکدیگر می‌کند. حضور هم‌زمان چند نفر با انتظارها و خلق‌وخوهای متفاوت، از ابتدا امکان اصطکاک را فراهم می‌آورد. مکان محدود و آشنای خانه نیز به فیلم کمک می‌کند حس خودمانی و کم‌تکلفی‌اش را حفظ کند.
« هرکدام تصوری متفاوت از این تعطیلات دارد؛ یکی به نظم و برنامه‌ریزی خو گرفته و دیگری سرکش‌تر و بی‌قیدتر است. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
این صمیمیت یکی از امتیازهای اثر است: جهان داستان قرار نیست بزرگ‌تر یا پرزرق‌وبرق‌تر از آنچه هست جلوه کند. در عین حال، سادگی تولید گاه به محدودیت بدل می‌شود. برخی لحظه‌ها آن‌قدر به صحنه‌های آشنای کمدی خانوادگی نزدیک‌اند که تازگی چندانی ندارند و فیلم از نظر بصری نیز همیشه چیزی به فضای خود اضافه نمی‌کند.
خانه و جمع خانوادگی، در آغاز زمینه‌ای مناسب برای کشف روابط می‌سازند؛ اما هرچه روایت پیش می‌رود، تکرار همان فضاها و الگوهای رفتاری می‌تواند احساس ایستایی ایجاد کند. فیلم در بهترین لحظه‌هایش از این محدودیت برای نزدیک‌شدن به شخصیت‌ها بهره می‌برد و در لحظه‌های ضعیف‌تر، صرفاً درون همان چارچوب می‌چرخد.
گفت‌وگوها و کمدیِ بی‌تکلف یکی از نقاط قوت «5 Years Apart» گفت‌وگوهایی است که اغلب حالتی طبیعی و روزمره دارند. شخصیت‌ها کمتر شبیه ابزارهایی برای بیان لطیفه‌اند و بیشتر مانند آدم‌هایی به نظر می‌رسند که در جمعی خانوادگی حرف می‌زنند، حرف هم را قطع می‌کنند، طعنه می‌زنند و گاه از آنچه واقعاً آزارشان می‌دهد طفره می‌روند.
همین کیفیت به شوخی‌ها امکان می‌دهد از دل موقعیت بیرون بیایند، نه آنکه با تأکیدی آشکار به تماشاگر تحمیل شوند. فیلم هرگاه به مکالمه‌های کوتاه و واکنش‌های خودجوش اعتماد می‌کند، دلنشین‌تر و زنده‌تر می‌شود. اما کمدی آن یکدست نیست. بعضی شوخی‌ها کم‌رمق‌اند و برخی موقعیت‌ها بیش از آنکه به مشاهده‌ای تازه دربارهٔ روابط خانوادگی برسند، به تکرار الگوهای آشنای کمدی متکی می‌مانند.
« این صمیمیت یکی از امتیازهای اثر است: جهان داستان قرار نیست بزرگ‌تر یا پرزرق‌وبرق‌تر از آنچه هست جلوه کند. »
شخصیت‌ها و اجرا
فیلم گاهی اختلاف میان شخصیت‌ها را بارها با شیوه‌ای مشابه یادآوری می‌کند، بی‌آنکه هر تکرار لایهٔ تازه‌ای به رابطه بیفزاید. ازاین‌رو، خنده‌های اثر بیشتر از جنس لبخندهای پراکنده‌اند تا لحظه‌هایی که ریتم روایت را ناگهان دگرگون کنند. این کمدی کم‌ادعا برای تماشایی سبک مناسب است، اما برای آنکه در ذهن بماند، به تنوع و دقت بیشتری نیاز داشت.
شخصیت‌ها و فاصلهٔ میان دو برادر تقابل دو برادر ستون اصلی روایت است. اختلاف سن، خلق‌وخو و خواسته‌های آنان، امکان خوبی برای پرداختن به این پرسش فراهم می‌کند که نزدیکی خانوادگی تا چه اندازه می‌تواند با صمیمیت واقعی همراه باشد. فیلم می‌کوشد نشان دهد نسبت خونی الزاماً به معنای شناخت متقابل نیست؛ گاه کسانی که از کودکی در یک خانواده بوده‌اند، در بزرگسالی به دو غریبه تبدیل می‌شوند که تنها خاطرات مشترکشان آنان را کنار هم نگه می‌دارد.
این مضمون، ساده اما قابل‌لمس است و به داستان وزنی فراتر از شوخی‌های موقعیتی می‌دهد. بااین‌حال، همهٔ شخصیت‌ها به یک اندازه پرداخت نشده‌اند. سامی نمونهٔ روشنی از این نابرابری است: قرار است حضورش آشوب و اصطکاک ایجاد کند، اما رفتارهایش گاهی ناخواسته غریب و حتی آزاردهنده به نظر می‌رسند.
مشکل فقط تندروی یا بی‌پروایی او نیست؛ فیلم به‌قدر کافی روشن نمی‌کند که این رفتارها چگونه با زخم‌ها، نیازها یا نگاه او به دیگران پیوند دارند. در نتیجه، بخشی از شخصیت‌پردازی به جای آنکه پیچیدگی بسازد، فاصله ایجاد می‌کند. اگر فیلم میان وجه شوخ و وجه نگران‌کنندهٔ سامی تعادل دقیق‌تری برقرار می‌کرد، حضور او هم باورپذیرتر می‌شد و هم در خدمت تنش مرکزی قرار می‌گرفت.
« ازاین‌رو، خنده‌های اثر بیشتر از جنس لبخندهای پراکنده‌اند تا لحظه‌هایی که ریتم روایت را ناگهان دگرگون کنند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
حضور کلویی بنت کلویی بنت در نقش اما یکی از مهم‌ترین منابع انرژی فیلم است. حضور او به صحنه‌هایی که ممکن است بیش از اندازه معمولی یا کم‌تحرک شوند، تازگی می‌بخشد. بنت میان شوخ‌طبعی، بی‌پروایی و حساسیت شخصیتی تعادل برقرار می‌کند و با واکنش‌هایش به گفت‌وگوها جان می‌دهد. جذابیت اجرای او تنها به دلنشینی حضورش محدود نیست؛ توانایی‌اش در تغییر لحن و حفظ توجه تماشاگر، به فیلم کمک می‌کند تا از یکنواختی فاصله بگیرد.
شخصیت اما همچنین پیوندی میان چند خط رابطه‌ای ایجاد می‌کند و حضورش اجازه نمی‌دهد داستان فقط به رقابت دو برادر محدود بماند. بااین‌حال، تکیهٔ فیلم بر گیرایی بنت گاهی بیش از اندازه به چشم می‌آید. وقتی بازیگر دیگری بار اصلی جذابیت صحنه را بر دوش می‌کشد، می‌توان حس کرد که متن و موقعیت به‌تنهایی نیروی کافی ندارند.
در نتیجه، اما هم نقطهٔ قوت فیلم است و هم یادآور این مسئله که اثری با گروهی از شخصیت‌ها باید جذابیت را میان آنان متعادل‌تر تقسیم کند. ریتم و پیش‌بینی‌پذیری روایت در بخش‌های نخست از برخورد انتظارهای متفاوت نیرو می‌گیرد. هر شخصیت با برنامه‌ای ذهنی وارد آخرهفته می‌شود و حضور دیگران، آن برنامه را مختل می‌کند.
این ساختار برای کمدی خانوادگی مناسب است، زیرا از دل فاصلهٔ میان آنچه افراد می‌خواهند و آنچه واقعاً پیش می‌آید، موقعیت‌های طنزآمیز پدید می‌آید. ریتم فیلم نیز در آغاز، با تکیه بر ملاقات‌ها و گفت‌وگوها، حالتی سبک و کم‌شتاب دارد که با لحن صمیمی اثر هماهنگ است. در بخش پایانی، اما، مسیر داستان بیش از اندازه قابل حدس می‌شود.
« حضور کلویی بنت کلویی بنت در نقش اما یکی از مهم‌ترین منابع انرژی فیلم است. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
نشانه‌هایی که پیش‌تر برای شکل‌دادن به آشتی، نزدیکی یا تغییر رابطه کاشته شده‌اند، کمتر به پیچشی تازه می‌انجامند و بیشتر به سوی نتیجه‌هایی حرکت می‌کنند که از مدت‌ها قبل انتظارشان می‌رود. بی‌اسپویل می‌توان گفت فیلم در جمع‌بندی، احتیاط را بر جسارت ترجیح می‌دهد. این انتخاب لزوماً با حال‌وهوای آرام اثر ناسازگار نیست، اما از شدت تأثیر عاطفی آن می‌کاهد و باعث می‌شود برخی کشمکش‌ها پیش از رسیدن به نقطهٔ اوج، پاسخ خود را آشکار کرده باشند.
جمع‌بندی «5 Years Apart» فیلمی کوچک و صمیمی است که ارزش اصلی‌اش را در فضای گرم، گفت‌وگوهای نسبتاً طبیعی و حضور گیراى کلویی بنت می‌یابد. ایدهٔ دو برادر دورافتاده که در آخرهفته‌ای مشترک ناچار به روبه‌روشدن با یکدیگر می‌شوند، برای روایت کمدی‌ـ‌درامی خانوادگی زمینه‌ای مناسب فراهم می‌کند؛ فیلم نیز در لحظه‌هایی که به واکنش‌های انسانی و شوخی‌های بی‌تکلف اعتماد دارد، موفق می‌شود لبخندی آرام بر چهرهٔ تماشاگر بنشاند.
در برابر این امتیازها، کمدی گاه به تکرار موقعیت‌های آشنا پناه می‌برد، شخصیت سامی همیشه به‌درستی صورت‌بندی نمی‌شود و مسیر پایانی داستان زودتر از موعد قابل پیش‌بینی می‌گردد. بنابراین، با اثری روبه‌رو هستیم که بیش از آنکه به‌واسطهٔ ساختار یا نوآوری روایی متمایز شود، از حال‌وهوای دوست‌داشتنی و بازی‌های مؤثرش سود می‌برد.
تماشای آن برای علاقه‌مندان به داستان‌های خانوادگی سبک و جمع‌وجور می‌تواند خوشایند باشد، به شرط آنکه انتظار تجربه‌ای پیچیده یا کمدی‌ای پیوسته نیرومند نداشته باشند.
« بی‌اسپویل می‌توان گفت فیلم در جمع‌بندی، احتیاط را بر جسارت ترجیح می‌دهد. »
ثبت دیدگاه