نقد و بررسی

نقد Come and See | 1985

جنگ از منظر چشمانی که هنوز کودک‌اند «بیا و بنگر» ساختهٔ اِلم کلیموف، فیلمی دربارهٔ جنگ است که از تماشاگر نمی‌خواهد نبردها را از فاصله‌ای امن دنبال کند؛ او را به ذهن و تنِ نوجوانی می‌برد که ناگهان درون خشونتی بی‌قاعده و بی‌رحم گرفتار می‌شود. داستان در بلاروسِ اشغال‌شده می‌گذرد و با تصمیم فلورا برای پیوستن به مبارزان مقاومت آغاز می‌شود. اما فیلم خیلی زود از تصور رمانتیکِ جنگ فاصله می‌گیرد و نشان می‌دهد که در این جهان، شجاعت و آرمان‌خواهی هیچ سپری در برابر رنج نمی‌سازند. تجربهٔ فلورا نه سفر قهرمانی، بلکه فروریختن تدریجیِ تصویری کودکانه از جهان است؛ مسیری که در آن هر رخداد، مرز میان امید و نومیدی را شکننده‌تر می‌کند. عنوان فیلم نیز چون دعوتی سنگین و دوپهلو عمل می‌کند: «بیا و بنگر»؛ اما آنچه باید دیده شود، منظره‌ای باشکوه از پیروزی نیست. فیلم مخاطب را به شهادت‌دادن فرامی‌خواند؛ دیدنِ آنچه خشونت بر انسان‌ها، بر خانه‌ها و بر حافظهٔ جمعی تحمیل می‌کند. این دعوت، از همان آغاز، مسئولیتی اخلاقی بر دوش تماشاگر می‌گذارد. ضدجنگی که از موعظه پرهیز می‌کند قدرت ضدجنگی فیلم در آن است که برای محکوم‌کردن خشونت به سخنرانی و شعار متوسل نمی‌شود. پیامش از تجربهٔ عینیِ فلورا شکل می‌گیرد: از وحشتی که در چهره‌اش می‌نشیند، از سکوت‌هایی که جای گفت‌وگو را می‌گیرند و از جهانی که در آن حتی لحظه‌های ظاهراً آرام نیز از تهدید خالی نیستند. جنگ در اینجا رویدادی محدود به میدان نبرد نیست؛ نیرویی است که به زندگی روزمره نفوذ می‌کند و شکلِ نگاه‌کردن، شنیدن و به‌یادآوردن را تغییر می‌دهد. کلیموف از نمایش پیروزی نظامی یا قهرمانی‌های پرزرق‌وبرق فاصله می‌گیرد. مقاومت در فیلم وجود دارد، اما محور اصلی آن نیست. آنچه در مرکز قرار می‌گیرد، هزینهٔ انسانیِ اشغال و خشونت سازمان‌یافته است؛ به‌ویژه رنج غیرنظامیان و آسیب‌پذیری کسانی که هیچ اختیاری بر سرنوشت خود ندارند. از همین رو فیلم بیش از آنکه دربارهٔ چگونگیِ پیروزی در جنگ باشد، دربارهٔ چیزی است که جنگ از انسان می‌گیرد. بازیگری و چهرهٔ دگرگون‌شوندهٔ فلورا بازی آلکسی کراوچنکو یکی از ستون‌های اصلی فیلم است. نقش فلورا به واکنش‌های بزرگ و نمایشی متکی نیست؛ بخش مهمی از تأثیر آن در تغییرات تدریجی چهره، نگاه و حضور بدنیِ بازیگر نهفته است. تماشاگر با نوجوانی روبه‌روست که در آغاز هنوز با نوعی کنجکاوی و شوق به جهان اطراف نگاه می‌کند، اما هرچه بیشتر در معرض خشونت قرار می‌گیرد، همان نگاه معنای دیگری می‌یابد. فیلم این دگرگونی را به‌جای آنکه توضیح دهد، در صورت او ثبت می‌کند. بازی اولگا میرونوا در نقش گلاشا نیز به جهان فیلم بُعدی انسانی می‌بخشد. حضور او یادآوری می‌کند که شخصیت‌ها تنها نمادهایی در یک بیانیهٔ ضدجنگ نیستند؛ آن‌ها آدم‌هایی با ترس، میل به همراهی و نیاز به پیوندند. رابطهٔ فلورا و گلاشا، هرچند در دل موقعیتی هولناک شکل می‌گیرد، لحظاتی از شکنندگی و صمیمیت را پدید می‌آورد. این لحظه‌ها نه از شدت فاجعه می‌کاهند و نه به آن تسکینی آسان می‌دهند؛ برعکس، نشان می‌دهند چه چیزهایی در معرض نابودی قرار گرفته‌اند. تصویر؛ میان واقع‌گرایی و کابوس تصویرپردازی فیلم صرفاً بازنماییِ جغرافیای جنگ‌زده نیست؛ به نوعی ثبتِ وضعیت روانیِ فلورا بدل می‌شود. دوربین اغلب به او نزدیک می‌ماند و اجازه نمی‌دهد تماشاگر به‌آسانی از تجربه‌اش فاصله بگیرد. این نزدیکی، در صحنه‌هایی که سکوت یا انتظار بر آن‌ها حاکم است، حسی از محاصره می‌سازد. گویی فضای اطراف شخصیت نه پس‌زمینه‌ای خنثی، بلکه نیرویی زنده است که مدام بر او فشار می‌آورد. فیلم هم‌زمان از واقع‌گرایی و کیفیتی کابوس‌وار بهره می‌گیرد. رویدادها ملموس‌اند، اما گاه چنان در مهِ هراس و آشفتگی فرو می‌روند که تجربهٔ تماشاگر به تجربهٔ خواب بد نزدیک می‌شود. این انتخاب سبکی با منطق روایت سازگار است: ذهنی که پیوسته در معرض خطر قرار گرفته، جهان را منظم و بی‌طرف دریافت نمی‌کند. تصویرهای فیلم، به‌جای آنکه راهی برای گریز فراهم کنند، گاهی احساس گم‌گشتگی را تشدید می‌کنند؛ گویی تماشاگر نیز مانند فلورا نمی‌تواند به آسانی دریابد چه چیزی امن است و چه چیزی تنها پیش‌درآمدِ تهدیدی دیگر. صدا و موسیقی؛ حضور نامرئیِ تهدید طراحی صدا در ساختن فضای فیلم نقشی بنیادین دارد. صداها تنها همراه تصویر نیستند؛ گاه پیش از آنکه خطری دیده شود، آن را به حواس تماشاگر منتقل می‌کنند. سکوت نیز در این جهان آرامش‌بخش نیست. ممکن است نشانهٔ مکثی کوتاه باشد، اما به‌ندرت اطمینان می‌دهد که خطر پایان یافته است. از این راه، فیلم حس ناامنی را از سطح داستان به بدن تماشاگر منتقل می‌کند: گوش‌دادن به بخشی از تجربهٔ ترس بدل می‌شود. موسیقی و صداگذاری، در کنار هم، به خلق فضایی می‌انجامند که میان امر واقعی و تجربهٔ ذهنی در نوسان است. این رویکرد به فیلم امکان می‌دهد از بازسازی صرفِ میدان نبرد فراتر رود و خشونت را همچون اختلالی در ادراک نشان دهد. تماشاگر نه فقط شاهد رویدادها، بلکه درگیر فشار حسیِ آن‌ها می‌شود.