وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

روما؛ شهرِ حرکت و سرگردانی «Drifters» یا «Gli sfiorati» ساختهٔ Matteo Rovere، درامی ایتالیایی است که رم را نه پس‌زمینه‌ای تزئینی، بلکه نیرویی مؤثر در شکل‌گیری حال‌وهوای داستان می‌گیرد. شهر در قاب فیلم، هم‌زمان زیبا، آشفته و گریزان است؛ مکانی که آدم‌ها در آن مدام از خانه‌ای به خیابانی، از جمعی به جمع دیگر و از یک میل به میلی دیگر می‌لغزند، بی‌آنکه لزوماً به مقصدی روشن برسند.

این رفت‌وآمد شهری با بی‌قراری شخصیت‌ها هم‌نواست و عنوان فیلم نیز به همین سرگردانی اشاره دارد: آدم‌هایی که زندگی را لمس می‌کنند، اما به‌ندرت در آن ریشه می‌دوانند. روایت دربارهٔ مته، جوانی شیفتهٔ رمزگشایی از شخصیت آدم‌ها از راه دست‌خط، و بلندا، دختر نوجوانی است که با پیوند دوبارهٔ والدینشان ناگهان وارد زندگی روزمرهٔ او می‌شود.

این هم‌خانگی اجباری، فضای روایی فیلم را از همان ابتدا بر آستانه‌ای ناآرام قرار می‌دهد؛ نزدیکی‌ای که باید با مرزهای خانوادگی و اخلاقی سنجیده شود، اما در عین حال از کشش عاطفی و آشفتگی روانی نیز خالی نیست. فیلم موقعیتی حساس را برای بررسی مناسبات و مرزها برمی‌گزیند و به همین دلیل، داوری دربارهٔ آن را نمی‌توان تنها به جذابیت یا تلخی قصه فروکاست.

مته و عادتِ تفسیر دیگران شغل مته در مقام دست‌خط‌شناس، تمهیدی مناسب برای ساخت شخصیت اوست. او به نشانه‌ها اعتماد دارد و می‌پندارد می‌توان از پشت خطوط، به حقیقت درونی آدم‌ها راه یافت؛ با این حال، همین تواناییِ ظاهری در شناخت دیگران در برابر تجربهٔ شخصی خودش چندان کارآمد نیست. مته در تحلیل دست‌خط‌ها چیره‌دست به نظر می‌رسد، اما در فهم موقعیت خانوادگی و عاطفی خود گرفتار تردید است.

« مته و عادتِ تفسیر دیگران شغل مته در مقام دست‌خط‌شناس، تمهیدی مناسب برای ساخت شخصیت اوست. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

این تضاد، یکی از ایده‌های بارور فیلم است: دانستن دربارهٔ انسان‌ها با تواناییِ زیستن در کنار آن‌ها یکی نیست. در برابر او، بلندا در مرحله‌ای از زندگی قرار دارد که هویت هنوز صورت قطعی نیافته است. فیلم او را صرفاً وسیله‌ای برای آزمودن بحران مته نمی‌کند؛ حضورش واجد بی‌قراری و ابهامی است که به فضای قصه شکل می‌دهد.

با این همه، توازن میان دو شخصیت همیشه یکسان نیست. نگاه روایت بیشتر به سردرگمی مته نزدیک می‌شود و این خطر پدید می‌آید که تجربهٔ بلندا در حاشیهٔ کشمکش او قرار گیرد. هرگاه فیلم به او فرصت می‌دهد مستقل از واکنش‌های مته در قاب حضور داشته باشد، رابطهٔ میان آن دو پیچیده‌تر و انسانی‌تر جلوه می‌کند.

خانواده‌ای که از نو کنار هم قرار می‌گیرد ازدواج دوبارهٔ پدر مته و مادر بلندا، رویدادی خانوادگی است که فیلم آن را به محرکی برای آشکار شدن شکاف‌های پیشین بدل می‌کند. در این جمع، گذشته‌ها و پیوندها ناگهان به هم نزدیک می‌شوند، بی‌آنکه شخصیت‌ها فرصت یا آمادگی لازم را برای بازتعریف جایگاه خود یافته باشند.

خانواده در اینجا پناهگاهی آرام نیست؛ مجموعه‌ای از مناسبات ناتمام است که هر عضو در آن می‌کوشد فاصلهٔ خود را حفظ کند، اما شرایط تازه پیوسته این فاصله‌ها را برهم می‌زند. این زمینه به روایت امکان می‌دهد از یک موقعیت ملتهب فراتر برود و دربارهٔ بزرگسالانی سخن بگوید که خود نیز در تعقیب آرزوها و نارضایتی‌هایشان‌اند.

« این تضاد، یکی از ایده‌های بارور فیلم است: دانستن دربارهٔ انسان‌ها با تواناییِ زیستن در کنار آن‌ها یکی نیست. »

شخصیت‌ها و اجرا

مرز میان نسل‌ها از نظر سنی روشن است، اما از نظر بلوغ عاطفی چندان استوار به نظر نمی‌رسد. فیلم از همین ناهمخوانی بهره می‌گیرد: جوانانش گاه گرفتار مسئولیت‌هایی‌اند که از آن می‌گریزند و بزرگسالانش نیز لزوماً الگوی ثبات و فرزانگی نیستند. این آشفتگی خانوادگی به اثر عمق می‌بخشد، هرچند گاهی پراکندگی روابط اجازه نمی‌دهد همهٔ کشمکش‌ها به یک محور دراماتیک نیرومند پیوند بخورند.

گروه بازیگران و باورپذیری رابطه‌ها بازیگران در زنده نگه‌داشتن جهان فیلم نقشی تعیین‌کننده دارند. Andrea Bosca مته را نه قهرمانی مطمئن، بلکه مردی نشان می‌دهد که پشت شوخ‌طبعی و اعتمادبه‌نفس اجتماعی‌اش، از مواجههٔ مستقیم با عواطف خود می‌هراسد. بازی او در لحظه‌های تردید، بیش از لحظه‌های پرهیاهو اثرگذار است؛ زیرا در آن‌ها می‌توان دید که شخصیت چگونه میان میل، انکار و احساس گناه در نوسان می‌ماند.

Miriam Giovanelli نیز به بلندا حضوری دوگانه می‌بخشد: او هم می‌تواند در نگاه دیگران به تصویری خیال‌انگیز تبدیل شود و هم از آن تصویر فاصله بگیرد و به فردی با خواسته‌ها و واکنش‌های خاص خود بدل شود. موفقیت اجرا در این است که رابطهٔ مرکزی را به مجموعه‌ای از نگاه‌ها و سکوت‌ها محدود نمی‌کند؛ کنش‌های کوچک، مکث‌ها و تغییر لحن‌ها به تدریج بر پیچیدگی آن می‌افزایند.

حضور بازیگران دیگر نیز فضای اجتماعی قصه را گسترش می‌دهد. دوستان مته و اطرافیان خانواده هرکدام بخشی از زیست پرتحرک و کم‌قرار فیلم را نمایندگی می‌کنند، هرچند برخی از آنان بیشتر نقش کارکردی دارند تا آنکه به شخصیت‌هایی مستقل و کامل بدل شوند. ریتم و پراکندگی روایت فیلم در بخش‌های آغازین از انرژی خوبی برخوردار است.

« مرز میان نسل‌ها از نظر سنی روشن است، اما از نظر بلوغ عاطفی چندان استوار به نظر نمی‌رسد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

ورود بلندا به خانهٔ مته، رفت‌وآمد شخصیت‌ها در شهر و حضور گروه دوستان، قصه را در حرکتی مداوم نگه می‌دارد. همین ریتم، حس جوانانه و بی‌قرار اثر را تقویت می‌کند؛ گویی شخصیت‌ها پیش از آنکه فرصت کنند دربارهٔ موقعیت خود فکر کنند، به تجربهٔ بعدی پرتاب می‌شوند. در این نیمه، جابه‌جایی‌ها و برخوردها با مضمون سرگردانی هماهنگ‌اند و روما به جهان روایی نوعی شتاب و رنگ می‌بخشد.

اما در ادامه، حرکت بیرونی دیگر به‌تنهایی برای پیشبرد درام کافی نیست. نیمهٔ دوم از نظر داستانی کم‌رمق‌تر می‌شود و برخی موقعیت‌ها بیش از آنکه کشمکش را عمیق کنند، آن را تکرار یا معلق می‌سازند. فیلم گاه به جای آنکه پیامدهای عاطفی تصمیم‌ها را با دقت دنبال کند، به انتظارِ رویدادی تازه می‌ماند تا دوباره جریان را به حرکت درآورد.

این افت ریتم، به‌ویژه در اثری که بر بی‌قراری تکیه دارد، محسوس است: سرگردانیِ شخصیت‌ها می‌تواند آگاهانه و معنادار باشد، اما سرگردانیِ روایت گاهی از تنش می‌کاهد. سبک، تأثیرپذیری و لحن فیلم در بعضی انتخاب‌های سبکی به سینمای موج‌نو و به‌خصوص جهان ژان‌لوک گدار نزدیک می‌شود؛ از بازیگوشی در لحن تا تأکید بر حرکت، جوانی و بی‌ثباتی.

چنین ارجاع‌هایی با موضوع اثر سازگارند، زیرا شخصیت‌ها نیز گویی در حال ساختن خود در برابر دوربین و در برابر یکدیگرند. با این حال، تأثیرپذیری همیشه به زبانی شخصی تبدیل نمی‌شود. در برخی لحظه‌ها، نشانه‌های سبکی بیشتر یادآور سینمایی دیگرند تا آنکه از ضرورت درونی همین داستان برآمده باشند.

« ورود بلندا به خانهٔ مته، رفت‌وآمد شخصیت‌ها در شهر و حضور گروه دوستان، قصه را در حرکتی مداوم نگه می‌دارد. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

این مسئله بر یکدستی لحن نیز اثر می‌گذارد. «Drifters» میان کمدی، درام خانوادگی و داستانی با بار عاطفی و شهوانی حرکت می‌کند. این آمیختگی بالقوه جذاب است، اما فیلم همیشه نمی‌تواند گذار میان این لحن‌ها را نرم و متقاعدکننده بسازد. نتیجه آن است که بعضی صحنه‌ها با سبکی و شوخی پیش می‌روند، در حالی که موقعیت مرکزی به حساسیت و مکث بیشتری نیاز دارد.

اگر فیلم در این تقابل تعادل دقیق‌تری می‌یافت، هم طنز آن تیزتر می‌شد و هم کشمکش اخلاقی و عاطفی‌اش وزن بیشتری پیدا می‌کرد. پایان‌بندی و بار عاطفی بدون ورود به جزئیات پایانی، می‌توان گفت نتیجه‌گیری فیلم به اندازهٔ مسیر آغازینش جسور و پیچیده نیست. روایت در بخش‌های پایانی به چند راه‌حل آشنا و تصادف‌های داستانی تکیه می‌کند؛ راه‌حل‌هایی که به جای آنکه از دگرگونی تدریجی شخصیت‌ها برآیند، گاه همچون وسیله‌ای برای بستن پروندهٔ درام به نظر می‌رسند.

از این رو، پایان‌بندی نمی‌تواند تمام ظرفیت عاطفیِ موقعیت مرکزی را به نتیجه‌ای هم‌سنگ تبدیل کند. این ضعف تنها به انتخاب رخدادها مربوط نیست؛ مسئله، میزان آمادگی احساسی فیلم برای رسیدن به آن‌هاست. تماشاگر باید احساس کند مسیر شخصیت‌ها، با همهٔ تناقض‌ها و لغزش‌هایش، او را به نقطهٔ پایانی رسانده است.

در اینجا، پیوند میان برخی تصمیم‌ها و پیامدهایشان به اندازهٔ کافی محکم نمی‌شود و بار عاطفی پایان در نتیجه کاهش می‌یابد. با این حال، ناتمام‌ماندن برخی احساسات با جهان آدم‌هایی که فیلم تصویر می‌کند بی‌ارتباط نیست؛ آنان نیز اغلب در میانهٔ تجربه‌ها رها می‌شوند، هرچند این هم‌خوانی مضمونی ضعف دراماتیک را کاملاً جبران نمی‌کند.

« این مسئله بر یکدستی لحن نیز اثر می‌گذارد. »

جمع‌بندی

جمع‌بندی «Drifters» فیلمی دربارهٔ جوانانی است که در شهر و در روابط خود حرکت می‌کنند، اما از رسیدن به تعریفی روشن از خویش بازمی‌مانند. رمِ پرتحرک، فضای جوانانه، بازی‌های باورپذیر و توجه به سردرگمی‌های خانوادگی و عاطفی، به اثر جاذبه‌ای محسوس می‌بخشند. ایدهٔ مته، مردی که در خواندن دست‌خط دیگران مهارت دارد اما در خواندن احساسات خود درمانده است، از بهترین عناصر فیلم به شمار می‌آید.

در مقابل، افت ریتم در نیمهٔ دوم، تأثیرپذیری‌های گاه سطحی از سینمای گدار و پایان‌بندی متکی بر راه‌حل‌های آشنا، مانع از آن می‌شوند که فیلم به تمام ظرفیت خود دست یابد. با وجود این، اثر Matteo Rovere به سبب فضای زنده و نگاهش به آدم‌های معلق میان میل، خانواده و استقلال، تجربه‌ای قابل تأمل باقی می‌ماند؛ فیلمی که بیش از آنکه پاسخی قطعی عرضه کند، تصویری از نسلی ترسیم می‌کند که پیوسته در حرکت است، اما هنوز نمی‌داند به کجا تعلق دارد.