وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

بازگشت به صحنه، بازگشت به زخم «مادر مری» در ظاهر داستان آماده‌شدن یک ستارهٔ پاپ برای اجرای بازگشتش است؛ اما موتور اصلی فیلم نه کنسرت، که دیدار دوبارهٔ او با سم آنسلم، دوست صمیمیِ دورافتاده و طراح لباس پیشینش، است. این ملاقات فرصتی برای آشتی ساده یا مرور خاطرات شیرین نیست. هر دو زن به فضایی بسته و پرتنش قدم می‌گذارند که در آن گذشته هنوز تمام نشده و همکاری هنریِ پیشینشان، همراه با رنجش‌ها و سکوت‌هایش، همچنان حضور دارد.

فیلم از همین موقعیت محدود، داستانی دربارهٔ شهرت، مالکیت هنری و دشواریِ نزدیک‌ماندن به کسی می‌سازد که هم الهام‌بخش بوده و هم سرچشمهٔ آسیب. دیوید لوری به‌جای آن‌که بازگشت ستاره را در قالب درامی متعارف دربارهٔ رسوایی، شهرت و احیای حرفه‌ای روایت کند، آن را بهانه‌ای برای کندوکاو در رابطه‌ای دونفره قرار می‌دهد.

صحنه‌پردازی و گفت‌وگوها بار زیادی از روایت را به دوش می‌کشند؛ بخش بزرگی از کشمکش نه در رویدادهای پرشتاب، بلکه در مکث‌ها، نگاه‌ها و حرف‌هایی شکل می‌گیرد که گویی برای پنهان‌کردن منظور واقعی گفته می‌شوند. حاصل، فیلمی است که از همان ابتدا روشن می‌کند بیش از آن‌که به پاسخ‌های صریح علاقه‌مند باشد، به حال‌وهوای عاطفی و ابهام‌های رابطه وفادار است.

رابطه‌ای که زیر سایهٔ شهرت شکل گرفته است یکی از جذاب‌ترین ایده‌های فیلم، پیوند میان تصویر عمومی مادر مری و کار خلاقانهٔ سم است. ستاره بر صحنه در مرکز توجه قرار می‌گیرد، اما هویت هنری‌اش تنها محصول حضور خودش نیست؛ لباس، طراحی و تخیلِ همکارانی که کمتر دیده می‌شوند نیز در شکل‌گیری آن سهم دارند.

« این ملاقات فرصتی برای آشتی ساده یا مرور خاطرات شیرین نیست. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

اختلاف دو شخصیت، بنابراین، صرفاً اختلاف دو دوست قدیمی نیست. مسئله این است که سهم هر یک در ساختن تصویری مشترک چگونه دیده یا نادیده گرفته شده است. در این خوانش، لباس فقط پوششی برای اجرا نیست؛ تلاشی است برای ترجمهٔ درونیات به شکلی که دیگران بتوانند ببینند. فیلم در بهترین لحظه‌هایش اجازه می‌دهد این کشمکش بدون توضیح مستقیم حس شود.

سم با نگاه و واکنش‌هایش بیش از آن‌چه می‌گوید، گذشته را به یاد می‌آورد؛ مادر مری نیز میان اقتدار یک ستاره و آسیب‌پذیری زنی که هنوز به تأیید دیگری نیاز دارد، نوسان می‌کند. مایکلا کول و آن هاتاوی این نابرابری و وابستگی متقابل را به مرکز بازی‌هایشان می‌آورند. رابطهٔ آن دو نه کاملاً آشتی‌جویانه است و نه صرفاً خصمانه؛ چیزی در میانهٔ تحسین، حسرت و دلخوری باقی مانده که باعث می‌شود حتی گفت‌وگوهای ظاهراً ساده نیز بار عاطفی داشته باشند.

تصویرهایی میان رؤیا و کابوس «مادر مری» با واقع‌گرایی روزمره میانهٔ چندانی ندارد. تصویرها گاه چنان آراسته و رؤیایی‌اند که به‌جای ثبت صرفِ مکان و کنش، حالتی ذهنی می‌سازند. فضاهای داخلی، نورپردازی و حضور رنگ‌ها در شکل‌دادن به تجربهٔ تماشاگر نقش مهمی دارند؛ فیلم می‌خواهد بیش از آن‌که همه‌چیز را توضیح دهد، بیننده را در جهانی ناآرام و لغزان قرار دهد.

این انتخاب در بخش‌هایی بسیار مؤثر است: قاب‌ها حس تنهایی و فشار را تقویت می‌کنند و مرز میان خاطره، خیال و تجربهٔ حاضر را کم‌رنگ می‌سازند. بااین‌حال، همین رویکرد گاهی فیلم را از ظرافت به ابهامِ بیش‌ازحد می‌برد. استعاره‌ها و دیالوگ‌های رمزآلود چنان پی‌درپی می‌شوند که تماشاگر ممکن است به‌جای درگیرشدن با احساس شخصیت‌ها، مشغول رمزگشایی از جمله‌ها شود.

« اختلاف دو شخصیت، بنابراین، صرفاً اختلاف دو دوست قدیمی نیست. »

شخصیت‌ها و اجرا

فیلم به ابهام حق می‌دهد، اما ابهام به‌تنهایی عمق نمی‌آفریند؛ هنگامی که هر گفت‌وگو می‌خواهد چند معنای پنهان حمل کند، نیروی عاطفی صحنه گاهی فرسوده می‌شود. اثر در لحظه‌هایی که به تصویر و کنش اعتماد می‌کند، گیراست؛ در لحظه‌هایی که معنای خود را بیش از اندازه در لفافه می‌پیچد، فاصله‌گذار می‌شود.

موسیقی و بدنِ اجراگر بخش‌های موسیقایی از روشن‌ترین دستاوردهای فیلم‌اند. اجراها صرفاً وقفه‌ای پرزرق‌وبرق میان صحنه‌های گفت‌وگومحور نیستند؛ موسیقی به فیلم امکان می‌دهد آنچه را در گفت‌وگو پنهان مانده، از راه صدا و حرکت بیان کند. حضور مادر مری بر صحنه، تصویر ستاره‌ای را نشان می‌دهد که باید هم‌زمان اجرا کند، دیده شود و از پس فشارهای عاطفی خود برآید.

هاتاوی در این لحظه‌ها با جسمانیت بازی‌اش نقش را باورپذیرتر می‌کند: حرکت، نفس و خستگی به اندازهٔ آواز اهمیت می‌یابند. موسیقی اصلی فیلم را دنیل هارت ساخته و ترانه‌های تازه نیز با همکاری آهنگ‌سازان و هنرمندان مختلف شکل گرفته‌اند؛ در نتیجه، بخش شنیداری اثر بخشی از جهان هنری آن است، نه تزئینی افزوده.

کنسرت‌ها و بازگشت خاطره‌ها از جذاب‌ترین نقاط اتصال فرم و مضمون‌اند. صحنهٔ اجرا می‌تواند به فضایی برای تکرار گذشته تبدیل شود؛ چیزی که پیش‌تر در زندگی خصوصی رخ داده، در برابر جمعی بزرگ دوباره جان می‌گیرد و شکل تازه‌ای پیدا می‌کند. این لحظه‌ها نشان می‌دهند شهرت چگونه تجربهٔ شخصی را به نمایش عمومی بدل می‌کند.

« موسیقی و بدنِ اجراگر بخش‌های موسیقایی از روشن‌ترین دستاوردهای فیلم‌اند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

در عین حال، فیلم به‌خوبی از انرژی موسیقی بهره می‌برد تا ریتمی بسازد که در بخش‌های گفت‌وگومحور کمتر دیده می‌شود. بازی‌ها و کشمکش درونی هاتاوی نقش زنی را بازی می‌کند که در برابر دیگران تصویری کنترل‌شده و پرقدرت دارد، اما در خلوت از این تصویر فاصله می‌گیرد. قوت بازی او بیش از آن‌که در توضیح روان‌شناختی شخصیت باشد، در تضاد میان چهرهٔ ستاره‌وار و لحظه‌های آشفتگی نهفته است.

او در بخش‌های اجرایی حضور فیزیکیِ قانع‌کننده‌ای دارد و از طریق حرکت، فرسودگی و فشار را منتقل می‌کند. در مقابل، کول برای شخصیت سم نوعی خویشتن‌داری و تیزی می‌سازد که به صحنه‌های دونفره وزن می‌دهد. تغییرهای کوچک در حالت چهره و لحن او به‌خوبی نشان می‌دهد که صمیمیت قدیمی هنوز زیر لایهٔ دلخوری زنده است.

بازیگران مکمل نیز به فضای جهان فیلم کمک می‌کنند، هرچند تمرکز اصلی اثر پیوسته به سوی دو شخصیت مرکزی بازمی‌گردد. این تمرکز، فیلم را به تجربه‌ای نزدیک به نمایش دونفره تبدیل می‌کند؛ امتیازی که امکان می‌دهد رابطه با جزئیات بیشتری بررسی شود، اما در عین حال مسئولیت سنگینی بر دوش بازیگران و دیالوگ‌ها می‌گذارد.

هرگاه گفت‌وگوها بیش از اندازه کش پیدا می‌کنند، فیلم به حرکت و حضور بازیگران نیاز دارد تا انرژی‌اش را حفظ کند. وحشتِ استعاری و محدودیت‌های روایت ورود عناصر فراطبیعی، بلندپروازانه‌ترین و در عین حال مناقشه‌برانگیزترین انتخاب فیلم است. این عناصر می‌کوشند زخم مشترک دو شخصیت را از سطح خاطره و استعاره بیرون بیاورند و به حضوری ملموس تبدیل کنند.

« او در بخش‌های اجرایی حضور فیزیکیِ قانع‌کننده‌ای دارد و از طریق حرکت، فرسودگی و فشار را منتقل می‌کند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

چنین رویکردی با جهان رؤیایی فیلم هماهنگی دارد و گاهی تصویرهایی غریب و ماندگار می‌آفریند؛ بااین‌حال، بخش‌های ترسناک همیشه به اندازهٔ رابطهٔ مرکزی قانع‌کننده نیستند. وقتی فیلم از کشمکش روانی به وحشت فراطبیعی می‌چرخد، پیوند میان این دو حوزه گاه سست به نظر می‌رسد و تعادل اثر برهم می‌خورد.

مشکل، صرفِ عجیب‌بودن یا غیرواقع‌گرایانه‌بودن این لحظه‌ها نیست؛ مسئله آن است که قواعد و معنای آن‌ها گاهی به اندازه‌ای روشن نمی‌شوند که تماشاگر بتواند وزن دراماتیکشان را با اطمینان بپذیرد. در نتیجه، ممکن است صحنه‌هایی که قرار است به رابطه عمق ببخشند، برای بخشی از مخاطبان بیش از حد ساختگی یا بیرون‌زده از بافت فیلم جلوه کنند.

اثر در این نقطه‌ها به‌جای آن‌که تنش را فشرده‌تر کند، آن را پراکنده می‌سازد. ریتم و تجربهٔ تماشاگر آغاز فیلم آهسته است و مدتی طول می‌کشد تا کشمکش اصلی نیروی کافی پیدا کند. کندیِ آغاز با فضای تأملی اثر همخوانی دارد، اما همیشه به معنای انباشت مؤثر تنش نیست. گاهی مکث‌ها به‌جای آن‌که معنایی تازه به رابطه اضافه کنند، صرفاً حس انتظار را طولانی می‌کنند.

پس از آن‌که جهان تصویری فیلم پررنگ‌تر می‌شود و خاطره و اجرا به یکدیگر راه می‌یابند، اثر جان بیشتری می‌گیرد؛ بااین‌حال، رفت‌وآمد میان گفت‌وگوی طولانی، موسیقی و وحشت استعاری تا پایان برای همهٔ تماشاگران یکدست نخواهد بود. این نوسان بخشی از هویت «مادر مری» است. فیلمی نیست که صرفاً بخواهد داستانی را بی‌وقفه پیش ببرد؛ می‌خواهد تماشاگر را در تجربه‌ای آکنده از صدا، تصویر و نشانه قرار دهد.

« اثر در این نقطه‌ها به‌جای آن‌که تنش را فشرده‌تر کند، آن را پراکنده می‌سازد. »

جمع‌بندی

اما همین شیوه از مخاطب صبر و آمادگی برای ناتمامی می‌طلبد. کسانی که به روایت روشن و تحول‌های صریح علاقه دارند، احتمالاً با کش‌آمدن استعاره‌ها و ریتم آرامش مشکل خواهند داشت؛ در مقابل، تماشاگرانی که سینما را تجربه‌ای حسی و تفسیربردار می‌دانند، از فضای بصری و موسیقایی فیلم بیشتر بهره می‌برند.

جمع‌بندی «مادر مری» اثری نامتوازن، اما صاحب‌هویت است: در تصویرسازی، موسیقی و بازی‌های دونفره می‌درخشد، ولی در پیشبرد ریتم و پیوندزدن وحشت فراطبیعی با درام رابطه‌ای همیشه موفق نیست. ارزش اصلی فیلم در این است که بازگشت یک ستاره را به پرسشی دربارهٔ دوستی، همکاری و سهم پنهان در آفرینش هنری تبدیل می‌کند.

هاتاوی و کول به این پرسش‌ها نیرویی انسانی می‌بخشند و صحنه‌های موسیقایی، احساساتی را که در گفت‌وگو محبوس مانده‌اند، آزاد می‌کنند. بااین‌همه، فیلم گاه آن‌قدر به رمزآلودبودن دل می‌بندد که معنای عاطفی‌اش در پیچ‌وخم استعاره‌ها گم می‌شود. حاصل، تجربه‌ای چشم‌نواز و بحث‌برانگیز است که بیش از آن‌که همه را با روایتی منظم راضی کند، در ذهن گروهی از تماشاگران تصویرها و صداهایی ماندگار بر جا می‌گذارد.

« اما همین شیوه از مخاطب صبر و آمادگی برای ناتمامی می‌طلبد. »