وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

جایگاه فیلم در کمدی گروهی ایتالیا «کاپریچو ایتالیایی» فیلمی اپیزودیک از سال ۱۹۶۸ است که شش داستان کوتاه را در کنار هم می‌نشاند؛ هر بخش را فیلم‌سازی جداگانه ساخته و همین چندصدایی، هم سرچشمهٔ جذابیت اثر است و هم علت ناهماهنگی آن. میان سازندگان نام‌هایی چون ماریو مونیتچلی، مائورو بولونینی، استنو، فرانکو روسی، پینو زاک و پی‌یر پائولو پازولینی دیده می‌شود؛ مجموعه‌ای از نگاه‌ها که به‌جای ساختن یک روایت پیوسته، تصویری تکه‌تکه از رفتارها و دغدغه‌های جامعهٔ ایتالیای آن دوره عرضه می‌کنند.

فیلم با طنزی آمیخته به کنایه به موج‌ها و عادت‌های روزگار خود می‌پردازد، اما در وحدت لحن و مضمون، به اندازهٔ تنوع اپیزودهایش کامیاب نیست. کمدی به‌مثابه آینهٔ روزگار طنز فیلم از دل برخوردهای روزمره بیرون می‌آید: از فاصلهٔ نسل‌ها و هراس‌های بزرگ‌سالان تا گرفتاری‌های شهری و میل آدم‌ها به کنترل دیگران.

به‌جای آن‌که جامعه را از موضعی خطابی تحلیل کند، اغلب آن را در رفتارهای کوچک و متناقض شخصیت‌ها می‌بیند؛ کسانی که در برابر تغییر مقاومت می‌کنند، اما خود نیز از منطق زمانه جدا نیستند. این شیوه، به فیلم گرمایی انسانی می‌دهد و کنایه‌اش را از تحقیر صرف دور می‌کند. البته بسیاری از شوخی‌ها به زمینهٔ اجتماعی و فرهنگی زمان ساخت وابسته‌اند.

« این شیوه، به فیلم گرمایی انسانی می‌دهد و کنایه‌اش را از تحقیر صرف دور می‌کند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

بخشی از آن‌ها امروز بیش از آن‌که تند و تازه به نظر برسند، تصویری تاریخی از حساسیت‌ها و کلیشه‌های آن دوره‌اند. بنابراین فیلم را می‌توان هم سرگرمی دانست و هم سندی از لحظه‌ای مشخص در فرهنگ عامهٔ ایتالیا؛ اثری که گاه در نقد اجتماع موفق است و گاه ناخواسته محدودیت‌های نگاه زمانه‌اش را آشکار می‌کند.

شش اپیزود، شش ریتم ساختار مجموعه اجازه می‌دهد هر بخش جهان کوچک و قواعد کمدی خودش را داشته باشد. یک اپیزود ممکن است بر اغراق و بازیگری متکی باشد، دیگری از موقعیتی روزمره طنزی عصبی بسازد و بخشی دیگر به بازی‌های فرمی و تخیل سینمایی رو بیاورد. در نتیجه، تماشاگر مدام با تغییر فضا روبه‌رو می‌شود و فیلم کمتر گرفتار یکنواختی یک قصهٔ بلند است.

اما این گوناگونی الزاماً به معنای توازن نیست. همهٔ اپیزودها از حیث ریتم، قدرت شوخی و ماندگاری در یک سطح قرار ندارند. بعضی ایده‌ها به‌سرعت اثر می‌گذارند و پیش از فرسوده‌شدن پایان می‌یابند؛ بعضی دیگر بر یک موقعیت محدود تکیه می‌کنند و آن را بیش از اندازه می‌کشند. فیلم در بهترین لحظه‌ها از تضاد سبک‌ها نیرو می‌گیرد و در ضعیف‌ترها به مجموعه‌ای از طرح‌های پراکنده شباهت پیدا می‌کند.

« بخشی از آن‌ها امروز بیش از آن‌که تند و تازه به نظر برسند، تصویری تاریخی از حساسیت‌ها و کلیشه‌های آن دوره‌اند. »

شخصیت‌ها و اجرا

بازیگران و نیروی حضور یکی از امتیازهای روشن فیلم، گردآمدن بازیگرانی است که هر یک سرمایهٔ اجرایی متفاوتی به اثر می‌آورند. حضور توتو، فرانکو فرانکی و چیچو اینگراسیا، در کنار سیلوانا مانگانو، نینتو داوولی، لائورا بتی و دیگران، به مجموعه بافتی متنوع می‌دهد. توتو، به‌ویژه، با چهره و زمان‌بندی کمیک خود می‌تواند حتی موقعیتی ساده را به نمایش بدل کند؛ حضورش در بیش از یک بخش، برای فیلم پیوندی غیررسمی میان جهان‌های جداگانه ایجاد می‌کند.

«کاپریچو ایتالیایی» همچنین آخرین فیلم بلند سینمایی توتو بود؛ نکته‌ای که تماشای حضور او را برای علاقه‌مندانش معنادارتر می‌کند. با این حال، ستاره‌بودن بازیگران همیشه به شخصیت‌پردازی عمیق‌تر نمی‌انجامد. در قالب کوتاه اپیزودها، اغلب بازیگر باید با یک تیپ یا موقعیت محدود کار کند و مجال چندانی برای تحول شخصیتی ندارد.

جذابیت بیشتر در شیوهٔ اجرا، لحن و انرژی صحنه‌هاست تا در مسیر درونی شخصیت‌ها. پازولینی و فاصله‌گرفتن از قالب در میان بخش‌های فیلم، اپیزود پازولینی که با شخصیت‌های نمایش عروسکی و بازآفرینی دنیای «اتللو» پیوند دارد، از حیث لحن و تخیل برجسته است. این بخش از کمدی موقعیت فراتر می‌رود و به پرسش‌هایی دربارهٔ واقعیت و نمایش، مرگ و زیبایی، و فاصلهٔ میان آنچه آدم‌ها بازی می‌کنند و آنچه تجربه می‌کنند نزدیک می‌شود.

« با این حال، ستاره‌بودن بازیگران همیشه به شخصیت‌پردازی عمیق‌تر نمی‌انجامد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

حضور توتو و نینتو داوولی در این جهان نامتعارف، طنز را با تأملی شاعرانه درمی‌آمیزد، بی‌آن‌که فیلم از ریشهٔ نمایشی و هجوآمیز خود جدا شود. در عین حال، تفاوت این اپیزود با بخش‌های دیگر چنان محسوس است که هم نقطهٔ قوت مجموعه به شمار می‌آید و هم مسئله‌ای ساختاری پدید می‌آورد. استقلال و قدرت تخیل آن ممکن است باعث شود باقی فیلم کم‌جان‌تر به نظر برسد؛ گویی یک اثر کوتاهِ کامل در میان مجموعه‌ای از طرح‌های ناهمگون قرار گرفته است.

این شکاف، انسجام کلی فیلم را کاهش می‌دهد، اما ظرفیت‌های متفاوت سینمای ایتالیا را نیز عیان می‌کند. قوت‌ها: سرزندگی و تنوع «کاپریچو ایتالیایی» از آن دسته فیلم‌هایی است که تماشای آن به‌سبب تغییر مداوم فضا زنده می‌ماند. حضور چند کارگردان به اثر امکان می‌دهد از یک زبان کمیک واحد پیروی نکند؛ طنز می‌تواند ناگهان از شوخی اجتماعی به هجو اغراق‌آمیز یا لحظه‌ای شاعرانه تغییر شکل دهد.

این بی‌ثباتی برای تماشاگرانی که به سینمای اپیزودیک و تجربه‌های متنوع علاقه دارند، جذاب است. مزیت دیگر، پیوند فیلم با زمانهٔ خودش است. حتی وقتی شوخی‌ها کهنه شده‌اند، باز هم نشان می‌دهند چه موضوعاتی در فرهنگ عمومی آن دوره حساسیت‌برانگیز بوده‌اند و سینما چگونه از دل سرگرمی به بازتاب جامعه می‌رسیده است.

« این شکاف، انسجام کلی فیلم را کاهش می‌دهد، اما ظرفیت‌های متفاوت سینمای ایتالیا را نیز عیان می‌کند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

فیلم به‌جای ارائهٔ تصویری منظم و جامع، مجموعه‌ای از واکنش‌ها و نگاه‌ها را عرضه می‌کند؛ گاه دقیق، گاه اغراق‌شده و گاه متناقض. کاستی‌ها: پراکندگی و فرسودگی شوخی‌ها مهم‌ترین ضعف اثر، نابرابری کیفیت اپیزودهاست. برخی بخش‌ها ایده‌ای جذاب دارند، اما آن را با تکرار و کش‌دادن موقعیت مصرف می‌کنند؛ در چنین لحظه‌هایی، شوخی پیش از پایان اپیزود نیروی خود را از دست می‌دهد.

بعضی دیگر نیز چنان وابسته به تیپ‌سازی و اغراق‌اند که شخصیت‌ها از حد ابزار کمدی فراتر نمی‌روند. همچنین فیلم رشته‌ای روایی یا مضمون مشترکی نمی‌سازد که شش داستان را به تجربه‌ای کاملاً یکپارچه بدل کند. پیوند اصلی، بیش از آن‌که در پیرنگ یا تحول معنایی باشد، در قالب مجموعه و حال‌وهوای کنایی آن است.

این پراکندگی گاهی حس آزادی می‌آفریند و گاهی مانع می‌شود که تماشاگر پس از پایان هر بخش، احساس کند به کلیتی تازه و منسجم نزدیک شده است. جمع‌بندی «کاپریچو ایتالیایی» مجموعه‌ای ناهموار، اما سرزنده از کمدی‌های کوتاه است؛ فیلمی که بیش از آن‌که به وحدت روایی تکیه کند، از تفاوت نگاه‌ها، بازیگران و شیوه‌های شوخی نیرو می‌گیرد.

« کاستی‌ها: پراکندگی و فرسودگی شوخی‌ها مهم‌ترین ضعف اثر، نابرابری کیفیت اپیزودهاست. »

جمع‌بندی

گرمای طنز و توجه به رفتارهای اجتماعی، آن را برای علاقه‌مندان به کمدی ایتالیایی و سینمای اپیزودیک دیدنی می‌کند؛ در برابر، نابرابری بخش‌ها و کش‌آمدن برخی ایده‌ها مانع از آن می‌شود که تمام اجزایش به یک اندازه اثرگذار باشند. ارزش فیلم در یکپارچگی بی‌نقص نیست، بلکه در کنار هم قرارگرفتن صداهایی است که هر یک، با لحنی متفاوت، از جامعه و زمانهٔ خود تصویری طنزآمیز می‌سازند.