نقد و بررسی
نقد چه کسی بود؟ (The Who Was? Show) | 2018
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
تاریخ در قالب بازی «The Who Was? Show» مجموعه‌ای کمدی و زنده است که تاریخ را نه به‌صورت درس‌نامه، بلکه همچون صحنه‌ای برای بازی، تقلید و غافلگیری عرضه می‌کند. هر قسمت چند شخصیت تاریخی را کنار هم می‌گذارد و از تفاوت‌ها یا شباهت‌های میان سرگذشتشان مادهٔ خامی برای نمایش می‌سازد. حاصل، برنامه‌ای است که در درجهٔ نخست می‌خواهد سرگرم کند و در گام بعدی کنجکاوی دربارهٔ گذشته را برانگیزد؛ اولویتی که هم سرچشمهٔ نیروی آن است و هم منشأ محدودیت‌هایش.
ایدهٔ مرکزی و ظرفیت آن جذاب‌ترین انتخاب مجموعه، کنار هم نشاندن چهره‌هایی است که در نگاه نخست به جهان‌های جداگانه تعلق دارند: گاندی و بنجامین فرانکلین، آلبرت اینشتین و ژاندارک، ماری آنتوانت و لوئی آرمسترانگ، یا گالیله و الیزابت اول. این هم‌نشینی، امکان می‌دهد تاریخ از قالب ردیف‌کردن نام‌ها و تاریخ‌ها بیرون بیاید و به مجموعه‌ای از تقابل‌ها و پیوندها بدل شود.
گاه وجه اشتراک دو شخصیت، پشتکار یا جسارت است؛ گاه تفاوت دوره‌ها و جایگاه اجتماعی‌شان، خود به موقعیتی کمیک تبدیل می‌شود. این تمهید برای مخاطب جوان سودمند است، زیرا راه ورود به زندگی‌نامه را از مسیری غیرمستقیم می‌گشاید. بیننده ممکن است نخست به‌خاطر شوخی یا موقعیت نمایشی با چهره‌ای آشنا شود و سپس دربارهٔ او پرسش کند.
« این تمهید برای مخاطب جوان سودمند است، زیرا راه ورود به زندگی‌نامه را از مسیری غیرمستقیم می‌گشاید. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
مجموعه در این معنا تاریخ را به مقصدی قطعی تبدیل نمی‌کند؛ بیشتر دری را به سوی آن می‌گشاید. طنز؛ پل ورود و عامل فاصله طنز برنامه پرتحرک و عامدانه نامتعارف است. نمایش‌های کوتاه، ترانه‌ها، شوخی‌های کلامی و لحظه‌های اغراق‌آمیز، تاریخ را از حالت رسمی و دور از دسترس بیرون می‌آورند. این رویکرد به‌ویژه برای کودکانی که با روایت خشک زندگی‌نامه‌ها ارتباط برقرار نمی‌کنند، می‌تواند جذاب باشد.
حضور بازیگران جوان نیز به برنامه انرژی می‌دهد و به آن حسی از بازی گروهی می‌بخشد، نه اجرای سنگین و موزه‌وار. با این‌همه، طنز همیشه در خدمت روشن‌ترکردن موضوع نیست. گاهی شوخی آن‌قدر بر صحنه مسلط می‌شود که خود شخصیت تاریخی بهانه‌ای برای موقعیت خنده‌دار باقی می‌ماند. برخی شوخی‌های عامیانه یا زننده نیز ممکن است برای بخشی از خانواده‌ها نامناسب باشد یا از جدیت موضوع بکاهد.
در چنین لحظه‌هایی، برنامه میان سرگرم‌کردن و معرفی مسئولانهٔ گذشته تعادل کاملی برقرار نمی‌کند. بازیگران و اجرای زنده اجرای گروهی از بازیگران جوان، یکی از ویژگی‌های تعیین‌کنندهٔ مجموعه است. آنان در نقش‌های گوناگون ظاهر می‌شوند و با تغییر لحن و شیوهٔ بازی، به شخصیت‌های تاریخی جان می‌بخشند.
« مجموعه در این معنا تاریخ را به مقصدی قطعی تبدیل نمی‌کند؛ بیشتر دری را به سوی آن می‌گشاید. »
شخصیت‌ها و اجرا
مهم‌تر از شباهت ظاهری، آمادگی آنان برای پذیرفتن منطق بازیگوشانهٔ برنامه است: تاریخ در اینجا بازسازی واقع‌گرایانه نیست، بلکه نمایشی پرشتاب و آگاهانه اغراق‌شده است. این انتخاب به مجموعه نشاط می‌دهد و اجازه می‌دهد قسمت‌ها از نظر لحن و موقعیت تنوع داشته باشند. در عین حال، چون تمرکز بر سرعت و شوخی است، فرصت چندانی برای ساختن شخصیت‌هایی پیچیده و چندوجهی فراهم نمی‌شود.
چهره‌های تاریخی بیشتر با چند نشانهٔ به‌یادماندنی شناسانده می‌شوند؛ روشی کارآمد برای آشنایی مقدماتی، اما ناکافی برای فهم عمیق زندگی و اندیشهٔ آنان. ریتم و ساختار قسمت‌ها ساختار اپیزودیک و قطعه‌قطعهٔ برنامه، ریتمی سرزنده ایجاد می‌کند. نمایش‌های کوتاه و تغییر پیاپی موقعیت‌ها مانع از آن می‌شوند که مجموعه بیش از اندازه به یک قالب ثابت وابسته بماند.
همین تنوع، تماشای قسمت‌ها را آسان می‌کند و به مخاطب امکان می‌دهد بدون نیاز به پیگیری روایتی ممتد، با موضوع هر بخش همراه شود. اما این ریتم تند بهایی دارد. هرگاه یک موضوع تاریخی ظرفیت پرداخت بیشتری پیدا می‌کند، برنامه ناچار است زود به سراغ شوخی یا بخش بعدی برود. نتیجه، گاه آشنایی سطحی با نام‌ها و رخدادهاست، نه شناخت زمینه‌هایی که آن شخصیت‌ها را شکل داده‌اند.
« این انتخاب به مجموعه نشاط می‌دهد و اجازه می‌دهد قسمت‌ها از نظر لحن و موقعیت تنوع داشته باشند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
بنابراین انتظار یک روایت جامع تاریخی از مجموعه، با امکانات ساختاری آن سازگار نیست؛ قالبش برای جرقه‌زدن کنجکاوی مناسب‌تر است تا ارائهٔ تصویری کامل. دقت تاریخی و مسئولیت آموزشی مهم‌ترین ملاحظه دربارهٔ «The Who Was? Show» مرز میان شوخی و واقعیت است. وقتی تاریخ با اغراق، ساده‌سازی و بازآفرینی کمیک عرضه می‌شود، مخاطب کم‌سن ممکن است ندانسته بخش نمایشی را با واقعیت تاریخی یکی بگیرد.
بعضی روایت‌ها و تصویرسازی‌ها نیز ممکن است دقیق نباشند یا پیچیدگی زندگی چهره‌ها را به چند ویژگی ساده تقلیل دهند. این کاستی الزاماً ایدهٔ مجموعه را بی‌ارزش نمی‌کند، اما جایگاه درست آن را روشن می‌سازد: برنامه را باید نقطهٔ آغاز دانست، نه مرجع نهایی. همراهی بزرگسال یا گفت‌وگویی کوتاه پس از تماشا می‌تواند به کودک کمک کند تشخیص دهد کدام بخش بر پایهٔ واقعیت است و کدام بخش برای خنده اغراق شده است.
در بهترین حالت، همین فاصله میان نمایش و واقعیت به پرسشی آموزشی بدل می‌شود: «واقعاً چه اتفاقی افتاد؟» مخاطب و ارزش تماشایی این مجموعه بیش از همه برای کودکان و خانواده‌هایی مناسب است که می‌خواهند تاریخ را در فضایی سبک و پرتحرک تجربه کنند. جذابیت آن در این نیست که جای کتاب یا کلاس را بگیرد، بلکه در این است که شخصیت‌هایی را که شاید برای مخاطب ناآشنا باشند، به حضوری زنده و مفرح تبدیل می‌کند.
« دقت تاریخی و مسئولیت آموزشی مهم‌ترین ملاحظه دربارهٔ «The Who Was? »
قوت‌ها و کاستی‌ها
هم‌نشینی چهره‌های دور از هم نیز نوعی بازی فکری ساده ایجاد می‌کند: چه چیزی دو زندگی متفاوت را به هم پیوند می‌دهد؟ بزرگسالان نیز ممکن است از شوخی‌ها و انرژی اجرایی برنامه لذت ببرند، اما میزان رضایت آنان به انتظارشان بستگی دارد. اگر مخاطب دنبال کمدی خانوادگی و معرفی مقدماتی تاریخ باشد، مجموعه دستاوردهای قابل‌توجهی دارد.
اگر خواهان زندگی‌نامه‌ای دقیق، تحلیل تاریخی یا طنزی ظریف و پیوسته باشد، احتمالاً با محدودیت‌های آن روبه‌رو می‌شود. جمع‌بندی «The Who Was? Show» تلاشی پرجنب‌وجوش برای آشتی‌دادن تاریخ با سرگرمی است. ایدهٔ کنار هم گذاشتن شخصیت‌های نامرتبط، اجرای پرانرژی و ساختار کوتاه و متنوع، آن را به برنامه‌ای دیدنی برای برانگیختن کنجکاوی بدل می‌کند.
در مقابل، شوخی‌های گاه عامیانه، ساده‌سازی روایت‌ها و محدودیت زمانی نمایش‌های کوتاه، مانع از آن می‌شوند که مجموعه به اثری آموزشیِ دقیق یا پرعمق تبدیل شود. ارزش اصلی آن در آغازکردن گفت‌وگو با گذشته است، نه پایان‌دادن به آن. این برنامه می‌تواند نام‌ها را از صفحهٔ کتاب بیرون بیاورد و برای مخاطب جوان خاطره‌انگیز کند؛ اما برای رسیدن از خنده به شناخت، بهتر است تماشای آن با پرسش، مطالعه و بررسی واقعیت‌های تاریخی همراه شود.
« اگر مخاطب دنبال کمدی خانوادگی و معرفی مقدماتی تاریخ باشد، مجموعه دستاوردهای قابل‌توجهی دارد. »
ثبت دیدگاه