نقد و بررسی
نقد دژ استوار (The Stronghold) | 2017
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
فانتزی‌ای میان دو جهان «The Stronghold» اثری ماجراجویانه و فانتزی از اوکراین است که در آن یک دانش‌آموز امروزی، به‌واسطهٔ خورشیدگرفتگی و دروازه‌ای جادویی، هزار سال به گذشته پرتاب می‌شود؛ جایی که پهلوانان افسانه‌ای و نیروهای فراطبیعی درگیر نبردی سرنوشت‌سازند. فیلم، با پیوندزدن زندگی روزمرهٔ نوجوانی معاصر به افسانه‌های تاریخی، از همان ابتدا وعدهٔ برخورد دو جهان را می‌دهد: جهان فناوری و مدرسه، و جهانی که در آن شجاعت با شمشیر و رویارویی مستقیم سنجیده می‌شود.
این ایده ظرفیت سرگرم‌کننده‌ای دارد و به‌خوبی با مخاطب نوجوان و خانواده پیوند می‌خورد؛ اما فیلم در تبدیل این ظرفیت به روایتی پرکشش و عمیق، همیشه موفق نیست. داستان بیش از آن‌که بر پیچیدگی‌های سفر در زمان تکیه کند، از آن به‌عنوان دریچه‌ای برای ورود به جهان حماسه بهره می‌برد. قهرمان نوجوان، بی‌آن‌که در آغاز آمادگی ویژه‌ای داشته باشد، ناگهان در میانهٔ رویدادهایی قرار می‌گیرد که از او واکنش، وفاداری و جسارت می‌طلبند.
این جابه‌جایی، زمینه‌ای مناسب برای قصه‌ای دربارهٔ رشد و خودشناسی فراهم می‌کند؛ بااین‌حال، مسیر شخصیت از تردید تا شجاعت گاه چنان مستقیم و کم‌پیچ‌وخم پیش می‌رود که فرصت چندانی برای تأمل در دشواری‌های درونی او باقی نمی‌ماند. افسانه و تاریخ در کنار هم یکی از جذابیت‌های فیلم، بازآفرینی پهلوانان و نشانه‌های اسطوره‌ای در قالب یک ماجرای سینمایی برای مخاطب عام است.
روایت و ریتم؛ جریان داستان
شخصیت‌هایی چون اولشکو، ایلیا و دوبریانا نه صرفاً چهره‌هایی تاریخی یا افسانه‌ای، بلکه بخشی از جهانی‌اند که فیلم می‌کوشد برای تماشاگر جوان ملموس کند. ورود ویتکو به این محیط، تضاد میان نگاه امروزی او و قواعد سخت‌تر زمانهٔ گذشته را به امکان طنز و شگفتی بدل می‌سازد؛ تضادی که در بهترین لحظه‌ها به ماجرا انرژی می‌دهد.
فیلم با این حال، بیشتر به بازنمایی کلی یک جهان افسانه‌ای علاقه‌مند است تا واکاوی دقیق بستر تاریخی آن. گذشته در این‌جا عرصه‌ای برای نبرد، وفاداری و جادوست؛ نه فضایی که زندگی اجتماعی و مناسبات پیچیده‌اش با جزئیات فراوان بررسی شود. این انتخاب برای اثری خانوادگی قابل‌فهم است، اما از غنای بالقوهٔ برخورد میان شخصیت معاصر و جامعه‌ای که به آن وارد شده می‌کاهد.
تاریخ، بیش از آن‌که نیرویی مستقل در شکل‌دادن به شخصیت‌ها باشد، پس‌زمینه‌ای رنگارنگ برای ماجراجویی است. جهان دیداری و کیفیت تولید از امتیازهای چشمگیر «The Stronghold» توجه آن به ساخت جهان بصری است. چشم‌اندازهای طبیعی، دژها، جامه‌ها و ابزارهای جنگی به فیلم حسی از مکان و بافت می‌بخشند؛ تماشاگر می‌تواند تفاوت فضای معاصر با جهان گذشته را در تصویرها لمس کند.
« فیلم با این حال، بیشتر به بازنمایی کلی یک جهان افسانه‌ای علاقه‌مند است تا واکاوی دقیق بستر تاریخی آن. »
شخصیت‌ها و اجرا
طراحی صحنه و پوشش‌ها در خدمت خیال‌پردازی‌اند و به رویدادها جلوه‌ای ملموس می‌دهند، حتی زمانی که روایت هنوز به اوج هیجان نرسیده است. فیلم همچنین از مکان‌های طبیعی برای گسترش حس ماجراجویی بهره می‌برد؛ محیط‌هایی که به جای پس‌زمینهٔ خنثی، بخشی از تجربهٔ دیداری داستان می‌شوند. جلوه‌های ویژه نیز در ایجاد این جهان سهم دارند.
آن‌ها به فیلم امکان می‌دهند موجودات و رخدادهای فراطبیعی را وارد روایت کند و از مرز یک ماجرای تاریخی ساده فراتر برود. بااین‌حال، جلوه‌ها همیشه به یک اندازه پرداخت‌شده یا هماهنگ با فضای صحنه نیستند؛ در بعضی لحظه‌ها، تفاوت میان امر واقعی و ساختهٔ رایانه‌ای آشکار می‌شود. این نابرابری از جذابیت کلی نمی‌کاهد، اما نشان می‌دهد که جاه‌طلبی تصویری فیلم گاه از توان اجرایی آن پیشی می‌گیرد.
در مجموع، دنیای ساخته‌شده از آن چیزی که فیلمنامه به‌تنهایی وعده می‌دهد، زنده‌تر و به‌یادماندنی‌تر است. ریتم ماجراجویی و ساختار روایت فیلم از مجموعه‌ای از مواجهه‌ها، تعقیب‌ها و نبردها نیرو می‌گیرد و می‌کوشد با تغییر مداوم موقعیت، تماشاگر را در مسیر قهرمان نگه دارد. بااین‌حال، این حرکت پیوسته در همهٔ بخش‌ها به معنای ریتمی منسجم نیست.
« جلوه‌های ویژه نیز در ایجاد این جهان سهم دارند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
آغاز و میانهٔ روایت گاه کندتر از حد لازم پیش می‌روند؛ موقعیت‌ها معرفی می‌شوند، اما کشمکش اصلی دیرتر از انتظار جان می‌گیرد. برخی صحنه‌ها در توضیح جهان داستانی یا جابه‌جایی میان رخدادها مکث می‌کنند، بی‌آن‌که این مکث‌ها همیشه به شناخت بهتر شخصیت‌ها یا تعمیق تعلیق بینجامد. در مقابل، بخش‌های پرتحرک‌تر فیلم یادآور می‌شوند که «The Stronghold» در درجهٔ نخست قصد دارد ماجرایی سرگرم‌کننده باشد.
نبردها و رویارویی با موجودات اسطوره‌ای به روایت ضرباهنگ می‌دهند و برای مخاطبی که به فانتزی و ماجراجویی علاقه دارد، جذابیت دارند. اما گاهی میان این لحظه‌های پرجنب‌وجوش و بخش‌های توضیحی پیوندی کاملاً روان برقرار نمی‌شود. پایان‌بندی نیز شتاب‌زده احساس می‌شود و برای همهٔ خطوط داستانی مجال کافی جهت فرونشستن و جمع‌بندی فراهم نمی‌آورد؛ ازاین‌رو، پایان قصه ممکن است بیش از آن‌که حاصل فرایندی کامل باشد، ایستگاهی نهایی پس از رشته‌ای از ماجراها به نظر برسد.
شخصیت‌ها و مسیر قهرمان محور عاطفی فیلم، رشد ویتکو است: نوجوانی که ابتدا با جهانی ناآشنا روبه‌رو می‌شود و به‌تدریج درمی‌یابد شجاعت تنها به توان جسمانی یا مهارت در نبرد وابسته نیست. این مسیر برای مخاطب جوان روشن و قابل‌دنبال‌کردن است. قهرمان نه از آغاز پهلوانی کامل، بلکه کسی است که باید در موقعیت‌های دشوار انتخاب کند و مسئولیت پیامدهای آن را بپذیرد.
« اما گاهی میان این لحظه‌های پرجنب‌وجوش و بخش‌های توضیحی پیوندی کاملاً روان برقرار نمی‌شود. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
چنین الگویی هسته‌ای انسانی به ماجرا می‌دهد و از تبدیل‌شدن فیلم به نمایش صرف نبردها جلوگیری می‌کند. با وجود این، شخصیت‌پردازی به ندرت از چارچوب‌های آشنا فراتر می‌رود. ویتکو بیش از آن‌که با تناقض‌های درونی پیچیده شناخته شود، از رخدادهای بیرونی تأثیر می‌پذیرد. پهلوانان و دیگر همراهان نیز غالباً با ویژگی‌های برجسته و فوری معرفی می‌شوند، اما انگیزه‌ها، ترس‌ها و دگرگونی‌هایشان مجال بسط چندانی پیدا نمی‌کنند.
در نتیجه، تماشاگر می‌تواند به گروه علاقه‌مند شود، ولی کمتر فرصت می‌یابد تا بفهمد هر شخصیت در خلوت خود چه چیزی را از دست می‌دهد یا برای چه چیزی خطر می‌کند. این کمبود به‌ویژه در لحظه‌هایی محسوس است که فیلم انتظار دارد پیوند عاطفی میان شخصیت‌ها بار دراماتیک صحنه را بر دوش بکشد. لحن، مخاطب و دستاوردهای فیلم لحن فیلم میان شوخی، حماسه و خطر حرکت می‌کند.
حضور یک نوجوان امروزی در جهان پهلوانان امکان شوخی‌های موقعیتی را فراهم می‌آورد و به قصه کمک می‌کند از سنگینی یک روایت تاریخی فاصله بگیرد. در سوی دیگر، تهدید جادوی سیاه و نبردهای پی‌درپی به فیلم لحنی جدی‌تر می‌بخشند. این آمیزش برای اثری خانوادگی می‌تواند دامنهٔ مخاطبان را گسترش دهد، اما گاه تعادل آن ناپایدار می‌شود: شوخی‌ها همیشه با فضای خطر هم‌خوان نیستند و لحظه‌های حماسی نیز به سبب سادگی دیالوگ‌ها یا شتاب روایت، به اندازهٔ کافی اثرگذار نمی‌شوند.
« چنین الگویی هسته‌ای انسانی به ماجرا می‌دهد و از تبدیل‌شدن فیلم به نمایش صرف نبردها جلوگیری می‌کند. »
جمع‌بندی
بااین‌حال، فیلم در ساختن حس کنجکاوی و دعوت به ماجراجویی موفق است. تماشاگر جوان می‌تواند با قهرمانی هم‌سن‌وسال خود وارد جهانی تازه شود، با شخصیت‌های افسانه‌ای آشنا گردد و در کنار آن‌ها خطر را تجربه کند. فیلم همچنین کوششی قابل‌توجه برای عرضهٔ فانتزی تاریخی در مقیاس سینمایی است؛ کوششی که در طراحی جهان و انتخاب چشم‌اندازها آشکارتر از پرداخت داستانی به چشم می‌آید.
دستاورد آن نه در نوآوری کامل، بلکه در فراهم‌کردن تجربه‌ای دیداری و سرگرم‌کننده برای علاقه‌مندان به قصه‌های پهلوانی است. جمع‌بندی «The Stronghold» فیلمی ماجراجویانه با ایده‌ای گیرا و جهانی افسانه‌ای است که در آن سفر به گذشته، پهلوانان اسطوره‌ای و رشد یک نوجوان به هم می‌پیوندند. طراحی صحنه، جامه‌ها، چشم‌اندازها و جلوه‌های بصری به اثر هویت دیداری می‌دهند و لحظه‌های نبرد و رویارویی با نیروهای فراطبیعی برای مخاطب علاقه‌مند به فانتزی جذاب‌اند.
در سوی دیگر، ریتم نابرابر، شخصیت‌پردازی کم‌عمق و جمع‌بندی شتاب‌زده مانع از آن می‌شوند که فیلم به اثری کاملاً ماندگار بدل شود. بهترین شیوهٔ تماشای آن، پذیرش جایگاهش به‌عنوان ماجرایی خانوادگی و نوجوان‌پسند است، نه انتظار یک حماسهٔ تاریخی پیچیده یا درامی شخصیت‌محور. فیلم در برانگیختن حس شگفتی و ارائهٔ تصویری زنده از جهان افسانه‌ای‌اش موفق‌تر از پرداختن به لایه‌های روانی قهرمانان عمل می‌کند؛ اما همان خیال‌پردازی و انرژی ماجراجویانه، برای تماشاگرانی که به پهلوانان، سفر در زمان و قصه‌های فانتزی علاقه دارند، همچنان جاذبه‌ای واقعی دارد.
« بااین‌حال، فیلم در ساختن حس کنجکاوی و دعوت به ماجراجویی موفق است. »
ثبت دیدگاه