نقد و بررسی
نقد دراگون بال زد: بایو برولی (Dragon Ball Z: Bio-Broly) | 1994
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
جایگاه فیلم در مجموعه «Dragon Ball Z: Bio-Broly» ساختهٔ Yoshihiro Ueda، فیلمی کوتاه و کم‌ادعا در جهان «دراگون‌بال» است که به‌جای تکیه بر چهره‌های محوری و نبردی کیهانی، گروهی نامتعارف از شخصیت‌ها را در ماجرایی جزیره‌ای گرد هم می‌آورد. کانون روایت این‌بار گوتن و ترانکس‌اند؛ اما مستر ساتان و اندروید ۱۸ نیز حضوری پررنگ دارند و مسیر داستان را با انگیزه‌هایی زمینی‌تر پیش می‌برند: بدهی، غرور و رقابت‌های قدیمی.
همین جابه‌جایی مرکز توجه، فیلم را از الگوی رایج قسمت‌هایی که بر قدرت‌نمایی قهرمانان بزرگ‌تر بنا شده‌اند، اندکی دور می‌کند؛ هرچند نه آن‌قدر که به اثری کاملاً تازه تبدیل شود. بااین‌حال، عنوان فیلم از همان ابتدا توقعی سنگین ایجاد می‌کند. برولی در دو حضور پیشینش به چهره‌ای نمادین و هراس‌آور بدل شده بود؛ بنابراین بازگشت او، حتی در قالبی متفاوت، انتظار تکرار همان عظمت را برمی‌انگیزد.
فیلم در برابر این انتظار، انتخابی غریب و عامدانه نامتعارف دارد؛ انتخابی که می‌تواند برای تماشاگر کنجکاوی‌برانگیز باشد یا، اگر دلبستهٔ تصویر پیشین برولی باشد، حس ناامیدی ایجاد کند. روایتی ساده با شروعی کند پیش‌فرض داستان ظرفیت مناسبی برای یک ماجرای سرگرم‌کننده دارد. جاگا باتا، رقیب قدیمی مستر ساتان، او را به جزیرهٔ خود می‌کشاند تا در برابر جنگجویانی که دانشمندانش ساخته‌اند قرار دهد.
اندروید ۱۸ نیز برای وصول طلب خود همراه می‌شود و گوتن و ترانکس، بی‌آنکه بزرگ‌ترها از ماجرا باخبر شوند، مخفیانه به جزیره می‌روند. این خطوط روایی ابتدا جداگانه پیش می‌روند و فیلم زمان قابل‌توجهی را صرف جاانداختن انگیزه‌ها و روابط شخصیت‌ها می‌کند. مشکل آن است که این مقدمه، با وجود ظرفیت کمیک، دیر به نقطهٔ جوش می‌رسد.
« بااین‌حال، عنوان فیلم از همان ابتدا توقعی سنگین ایجاد می‌کند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
بخش نخست بیش از آن‌که تعلیق بسازد، میان شوخی‌های مربوط به مستر ساتان، ماجرای بدهی اندروید ۱۸ و شیطنت‌های دو پسر جوان رفت‌وآمد می‌کند. چنین پراکندگی‌ای به فیلم حال‌وهوایی سبک می‌دهد، اما ریتم را نیز کند می‌کند؛ به‌ویژه برای تماشاگرانی که آمده‌اند تا با تهدیدی جدی و نبردی پرشتاب روبه‌رو شوند.
داستان بالاخره مسیرش را به سوی خطر اصلی پیدا می‌کند، ولی رسیدن به آن برای فیلمی با زمان کوتاه، بیش از اندازه طول می‌کشد. گروهی نامتجانس و کمدی موقعیت بهترین دارایی فیلم، ترکیب شخصیت‌هایی است که در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. مستر ساتان با خودبزرگ‌بینی و ترس‌های پنهانش، نقطهٔ مقابل گوتن و ترانکس است؛ دو پسری که خطر را بیشتر به چشم فرصتی برای ماجراجویی می‌بینند.
اندروید ۱۸ نیز با صراحت و عمل‌گرایی خود، میان این دو جهان پل می‌زند: او نه مجذوب نمایش‌های ساتان است و نه بی‌جهت هیجان‌زده می‌شود، بلکه بیش از هر چیز می‌خواهد پولی را که حق خود می‌داند پس بگیرد. از برخورد همین خلق‌وخوهای متفاوت، بخشی از طنز فیلم زاده می‌شود. ساتان می‌کوشد همچنان نقش قهرمان عمومی را بازی کند، درحالی‌که ترس و مصلحت‌جویی‌اش بارها او را در موقعیت‌های مضحک می‌گذارد.
گوتن و ترانکس نیز با بازیگوشی و اعتمادبه‌نفس کودکانه، فضای جدی‌تر ماجرا را سبک می‌کنند. این شوخی‌ها همیشه ظریف یا به‌یادماندنی نیستند، اما گروه را سرزنده نگه می‌دارند و به فیلم هویتی متمایز از یک رشتهٔ پیوسته از مبارزه‌ها می‌دهند. برای برخی تماشاگران، همین هم‌نشینی نامتعارف می‌تواند دلیل اصلی لذت‌بردن از فیلم باشد.
« گروهی نامتجانس و کمدی موقعیت بهترین دارایی فیلم، ترکیب شخصیت‌هایی است که در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. »
شخصیت‌ها و اجرا
برولی؛ بازگشتی در قالبی بیگانه هستهٔ دراماتیک فیلم به آزمایش دانشمندان جزیره و استفاده از خون برولی گره خورده است. این انتخاب، امکان می‌دهد نام آشنای او بار دیگر وارد داستان شود، اما در عین حال پرسشی اساسی پدید می‌آورد: آیا آنچه بازگشته، همان شخصیت پیشین است یا صرفاً صورتی تازه از تهدیدی قدیمی؟
فیلم بیش از آن‌که به روان‌شناسی یا پیشینهٔ برولی بپردازد، از حضور او به‌عنوان نیرویی خام و ویرانگر استفاده می‌کند. این رویکرد از نظر تعلیق تا اندازه‌ای کارآمد است. ظاهر دگرگون‌شدهٔ او، حس ناخوشایندی دارد و رفتارش بیش از آن‌که به یک حریف سخنور و حسابگر شباهت داشته باشد، یادآور موجودی مهارنشدنی است.
همین تغییر، صحنه‌های رویارویی را واجد خشونتی هیولایی می‌کند؛ اما بهایش کم‌رنگ‌شدن شخصیت برولی است. او در این‌جا بیشتر یک خطر جسمانی است تا کاراکتری با حضور دراماتیک پیچیده. اگر تماشاگر انتظار داشته باشد فیلم همان شکوه و وزن عاطفی حضورهای پیشین را بازآفرینی کند، احتمالاً با نسخه‌ای بیگانه و فروکاسته روبه‌رو خواهد شد.
اکشن و طراحی دیداری درگیری‌های فیلم در نیمهٔ دوم جان بیشتری می‌گیرند. هنگامی که تهدید اصلی از پس‌زمینه بیرون می‌آید، روایت هدف روشن‌تری پیدا می‌کند و انرژی اثر افزایش می‌یابد. نبردها بر سرعت، ضربه و آشفتگی تکیه دارند و در بهترین لحظات، تماشاگر را با حس خطر فوری همراه می‌کنند. طراحی ترسناک برولیِ زیستی نیز به این صحنه‌ها کیفیتی متفاوت می‌دهد: او نه صرفاً یک مبارز قدرتمند، بلکه موجودی است که حضورش خودْ نظم محیط را به‌هم می‌ریزد.
« این رویکرد از نظر تعلیق تا اندازه‌ای کارآمد است. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
بااین‌همه، اکشن همیشه از نظر بصری یا روایی غافلگیرکننده نیست. فیلم از واژگان آشنای مجموعه استفاده می‌کند و کمتر می‌کوشد شکل تازه‌ای به نبردها بدهد. صحنه‌ها گاه بیشتر برای رساندن شخصیت‌ها از یک موقعیت به موقعیت دیگر طراحی شده‌اند تا برای نمایش مبارزه‌ای واقعاً به‌یادماندنی. به همین دلیل، نیمهٔ دوم سرگرم‌کننده‌تر است، اما لزوماً به اوجی فراموش‌نشدنی نمی‌رسد.
فیلم هیجان را بهتر از معنا یا شگفتی بصری مدیریت می‌کند. محدودیت‌های شخصیت‌پردازی و جهان داستان یکی از کاستی‌های محسوس اثر، غیبت برخی چهره‌های محبوب مجموعه است. نبود پیکولو و وجیتا برای مخاطبی که به حضور همیشگی جنگجویان اصلی خو گرفته، خلأ قابل‌توجهی می‌سازد. البته تمرکز بر گوتن، ترانکس، اندروید ۱۸ و مستر ساتان می‌توانست فرصتی برای گسترش جهان داستان از زاویه‌ای تازه باشد؛ اما فیلم بیشتر از آن‌که این فرصت را به رشد شخصیت‌ها بدل کند، از آن برای ساختن یک ماجرای محدود و موقت بهره می‌برد.
گوتن و ترانکس همچنان بامزه و پرتحرک‌اند، اما لایه‌های تازه‌ای از شخصیتشان آشکار نمی‌شود. اندروید ۱۸ نیز حضوری مؤثر دارد، ولی نقش او عمدتاً تابع پیگیری طلب و همراهی با گروه است. مستر ساتان بیش از دیگران مجال درخشش کمدی پیدا می‌کند، اما او نیز در چارچوب همیشگیِ قهرمان‌نمایی و هراس پنهانش باقی می‌ماند.
فیلم در این زمینه به‌اندازه‌ای که از گروه نامتعارفش وعده می‌دهد، پیش نمی‌رود؛ بااین‌حال، همین تفاوت میان شخصیت‌ها برای حفظ جذابیت صحنه‌های گروهی کافی است. ریتم، لحن و تجربهٔ تماشا «Bio-Broly» میان دو لحن حرکت می‌کند: کمدی سبک شخصیت‌محور و اکشن هیولایی. در آغاز، کفهٔ طنز سنگین‌تر است و کندی روایت اجازه نمی‌دهد تهدید مرکزی حضوری مؤثر پیدا کند.
« بااین‌همه، اکشن همیشه از نظر بصری یا روایی غافلگیرکننده نیست. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
در ادامه، فیلم با ورود جدی‌تر برولی به صحنه، به سمت تنش و مبارزه می‌رود. این تغییر مسیر به اثر شتاب می‌بخشد، اما گذار میان دو بخش کاملاً روان نیست؛ گویی فیلم برای مدتی دو ماجرای جداگانه را دنبال می‌کند و سپس آن‌ها را به‌سرعت به هم پیوند می‌زند. از همین رو، تجربهٔ تماشا به انتظارات مخاطب وابستگی زیادی دارد.
کسی که بیش از هر چیز به شوخی‌های مستر ساتان و تعامل شخصیت‌ها علاقه‌مند است، ممکن است فیلم را دلپذیرتر از آنچه تصور می‌کرد بیابد. در مقابل، تماشاگرِ خواهان روایتی منسجم، مبارزه‌هایی تازه و بازگشتی باشکوه برای برولی، احتمالاً از کمبود تمرکز و فرسودگی ایده‌ها ناراضی خواهد بود. فیلم نه شکست کامل است و نه اثری ضروری؛ جذابیتش به بخش‌هایی وابسته است که برای هر مخاطبی یکسان عمل نمی‌کنند.
جمع‌بندی «Dragon Ball Z: Bio-Broly» اثری نامتوازن اما گاه سرگرم‌کننده است. شروع کند و روایت پراکنده‌اش مانع از آن می‌شود که ماجرا از همان ابتدا کشش لازم را پیدا کند، و بازتعریف برولی نیز ممکن است برای دوستداران نسخهٔ پیشین او ناامیدکننده باشد. در سوی دیگر، نیمهٔ دوم پویاتر است و ترکیب گوتن، ترانکس، اندروید ۱۸ و مستر ساتان لحظاتی می‌آفریند که به فیلم گرما و طنزی خاص می‌بخشد.
ارزش اصلی فیلم را باید در همین گروه نامتجانس و تغییر لحن آن جست‌وجو کرد، نه در گسترش جهان مجموعه یا پرداخت دوبارهٔ برولی. اثری است که می‌تواند برای علاقه‌مندان به شخصیت‌های فرعی و کمدی‌های ساده تجربه‌ای خوشایند فراهم کند، اما برای کسانی که انتظار یک حماسهٔ تازه یا ادامه‌ای هم‌سنگ حضورهای قبلی برولی را دارند، انتخابی دشوارتر خواهد بود.
« در ادامه، فیلم با ورود جدی‌تر برولی به صحنه، به سمت تنش و مبارزه می‌رود. »
ثبت دیدگاه