وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

آشوبی خانوادگی در پوشش کمدی جنایی «Riff Raff» با موقعیتی آشنا اما بالقوه پربار آغاز می‌شود: مردی که گذشته‌ای تبهکارانه را پشت سر گذاشته و اکنون می‌خواهد در آرامش زندگی کند، ناگهان با بازگشت اعضای خانواده و سایهٔ خطرهای قدیمی روبه‌رو می‌شود. این طرح به فیلم اجازه می‌دهد دو نوع آشوب را هم‌زمان به حرکت درآورد؛ تهدید بیرونیِ گنگسترها و تنش درونیِ خانواده‌ای که اعضایش چندان همدیگر را نمی‌شناسند.

فیلم از همین تضاد نیرو می‌گیرد: خانه‌ای که قرار است پناهگاه باشد، به میدان برخورد شخصیت‌هایی تبدیل می‌شود که هر یک بار عاطفی و گذشتهٔ خود را با خود آورده‌اند. «Riff Raff» به‌جای آن‌که صرفاً تریلری دربارهٔ تعقیب و گریز باشد، می‌کوشد جنایت را بهانه‌ای برای کاوش در خانواده‌ای وصله‌پینه‌شده قرار دهد.

آمدن روکو، مارینا و راث، تعادل زندگی وینسنت و سندی را برهم می‌زند و پسر نوجوان خانه را نیز در معرض حقیقت‌هایی می‌گذارد که پیش‌تر از آن‌ها دور نگه داشته شده بود. در نتیجه، پرسش اصلی فقط این نیست که شخصیت‌ها چگونه از خطر جان سالم به در می‌برند؛ مسئله این است که آیا می‌توانند در میانهٔ بحران، معنای تازه‌ای از خویشاوندی و مسئولیت پیدا کنند یا نه.

گروه بازیگران؛ موتور اصلی فیلم بزرگ‌ترین امتیاز فیلم، بازیگرانی هستند که به شخصیت‌های نسبتاً پرهیاهو جان می‌بخشند. اد هریس در نقش وینسنت، ترکیبی از اقتدار و خستگی را به نمایش می‌گذارد؛ مردی که ظاهر آرامش حاصل سال‌ها تمرین برای پنهان‌کردن گذشته است، اما حضور فرزندان و همسر سابقش این پوشش را ترک می‌اندازد.

روایت و ریتم؛ جریان داستان

بازی او به‌جای آن‌که شخصیت را به یک آدمکش بازنشستهٔ کلیشه‌ای تقلیل دهد، بر دشواریِ ساختن زندگی تازه پس از انتخاب‌های قدیمی تأکید می‌کند. جنیفر کولیج در نقش راث، با انرژی نامتعارف و بی‌پروایی زبانی‌اش، اغلب صحنه را تصاحب می‌کند. حضور او هم مایهٔ خنده است و هم منبعی از ناراحتی؛ راث شخصیتی نیست که بتوان به‌آسانی دوستش داشت، اما تماشایش دشوار هم نیست.

لوئیس پولمن نیز در نقش روکو، بی‌قراری و درماندگی مردی را منتقل می‌کند که در پی راه فرار است، اما از پیامدهای تصمیم‌هایش گریزی ندارد. پیت دیویدسن و بیل موری هم در قالب زوجی خلافکار، فضای تهدید را با لحنی کم‌وبیش عبث درمی‌آمیزند. این جمع ناهمگون، حتی زمانی که فیلمنامه نمی‌تواند همهٔ شخصیت‌ها را به یک اندازه بپروراند، به فیلم تحرک می‌بخشد.

طنز سیاه و جذابیت ایده ایدهٔ مرکزی فیلم ظرفیت خوبی برای طنزی تلخ دارد: خطرناک‌ترین آدم‌های داستان ممکن است در یک لحظه با بی‌اعتنایی و خونسردی خنده‌دار به نظر برسند، و یک دورهمی خانوادگی ساده می‌تواند به موقعیتی پرتنش بدل شود. فیلم از این برخورد، شوخی‌هایی می‌سازد که گاه به‌واسطهٔ تضاد میان خشونت و روزمرگی اثر می‌کنند.

شخصیت‌ها در حالی از زندگی، عشق یا اختلاف‌های خانوادگی حرف می‌زنند که خطری بیرونی مدام نزدیک‌تر می‌شود؛ همین ناهمخوانی، منبع بخش مهمی از سرگرمی اثر است. فیلمنامه همچنین از رفت‌وآمد میان اکنون و گذشته بهره می‌گیرد تا رابطه‌ها و انگیزه‌ها را کم‌کم روشن کند. این تمهید در بهترین لحظات، اطلاعات را به شکلی سرگرم‌کننده وارد روایت می‌کند و اجازه نمی‌دهد قصه صرفاً زنجیره‌ای از تعقیب‌ها و تهدیدها باشد.

« جنیفر کولیج در نقش راث، با انرژی نامتعارف و بی‌پروایی زبانی‌اش، اغلب صحنه را تصاحب می‌کند. »

شخصیت‌ها و اجرا

با این همه، هوشمندی طرح همیشه به هوشمندی اجرا نمی‌انجامد. بعضی گره‌ها بیش از آن‌که از دل شخصیت‌ها و انتخاب‌هایشان شکل بگیرند، شبیه راه‌هایی برای رساندن داستان به موقعیت بعدی‌اند؛ بنابراین جذابیت اولیهٔ ایده گاهی از انسجام روایی جلو می‌زند. خانواده در میانهٔ خطر وجه انسانی فیلم در برخورد میان اعضای خانواده شکل می‌گیرد.

وینسنت می‌خواهد گذشته را از زندگی تازه‌اش جدا نگه دارد، اما همین پنهان‌کاری فاصله‌ای میان او و نزدیکانش ایجاد کرده است. از سوی دیگر، حضور روکو و راث فقط بحران قدیمی را به خانه نمی‌آورد؛ آن‌ها پرسش‌هایی دربارهٔ پدر بودن، بخشش و مسئولیت نیز پیش می‌کشند. فیلم به‌درستی نشان می‌دهد که امنیت خانوادگی همیشه از راه پنهان‌کردن حقیقت به دست نمی‌آید؛ گاهی سکوت، خود زمینهٔ بی‌اعتمادی و سوءتفاهم می‌شود.

با این حال، شخصیت سندی و برخی از پیوندهای خانوادگی فرصت کافی برای رشد پیدا نمی‌کنند. سندی می‌توانست وزنهٔ عاطفی مهمی در برابر آشوب باشد، اما فیلم گاه او را بیشتر به واکنشی در برابر تصمیم‌های دیگران محدود می‌کند تا شخصیتی با خواسته‌ها و تناقض‌های مستقل. دی‌جی، پسر خانواده، نقش مشاهده‌گر و دریچهٔ ورود به ماجرا را برعهده دارد و حضورش به قصه امکان می‌دهد از زاویه‌ای تازه به روابط نگاه کند؛ اما تمرکز پراکندهٔ روایت باعث می‌شود همهٔ این ظرفیت‌ها به یک اندازه به ثمر نرسند.

شوخی‌های جنسی و مسئلهٔ لحن طنز فیلم همیشه دقیق و سنجیده نیست. بخش قابل‌توجهی از شوخی‌ها بر اشاره‌های جنسی و زبان رکیک تکیه دارد؛ گاهی این بی‌پروایی با شخصیت‌پردازی راث و فضای نامتمدنانهٔ داستان جور درمی‌آید، اما در مواردی تکرار و شدت آن از کارکرد کمیک فراتر می‌رود. وقتی شوخی‌ها پی‌درپی به همان جنس از ابتذال زبانی بازمی‌گردند، نتیجه نه جسورانه، بلکه یکنواخت می‌شود.

« با این همه، هوشمندی طرح همیشه به هوشمندی اجرا نمی‌انجامد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

این انتخاب ممکن است برای بخشی از مخاطبان بخشی از جذابیت فیلم باشد، اما برای دیگران به مانعی جدی در همراهی با آن تبدیل خواهد شد. مشکل گسترده‌تر، تغییر لحن میان کمدی، جنایت و درام خانوادگی است. فیلم می‌خواهد هم خنده‌دار باشد، هم تهدیدکننده و هم در پایان اثری گرم دربارهٔ خانواده ارائه کند.

این آمیزش بالقوه دلپذیر است، اما گذارها همیشه نرم نیستند. برخی صحنه‌ها به شوخی‌های سبک مجال می‌دهند و بلافاصله بعد، انتظار واکنشی جدی و عاطفی دارند؛ در نتیجه، تأثیر هر دو لحن تضعیف می‌شود. دیالوگ‌های پرحجم و گاه مصنوعی نیز به این ناهماهنگی دامن می‌زنند، زیرا شخصیت‌ها بعضی اوقات بیش از آن‌که طبیعی با یکدیگر حرف بزنند، گویی در حال اجرای جمله‌هایی برای ساختن لحظه‌ای نمایشی یا خنده‌دارند.

ریتم، تعلیق و ناتمامی روایت «Riff Raff» از جمع بازیگران و موقعیت اولیه‌اش برای ایجاد کشش بهره می‌برد، اما ریتم آن در سراسر فیلم یکدست نیست. بخش‌هایی از روایت با رفت‌وآمد میان شخصیت‌ها و روشن‌شدن تدریجی رابطه‌ها سرگرم‌کننده‌اند؛ در مقابل، بعضی توضیح‌ها دیرتر از حد لازم می‌رسند و برخی صحنه‌ها نیز آن‌قدر که باید تنش یا خنده تولید نمی‌کنند.

فیلم گاه میان جلو بردن طرح جنایی و مکث برای شوخی‌های خانوادگی مردد به نظر می‌رسد. حاصل، اثری است که لحظات دلنشین دارد، اما همیشه نیروی لازم را برای نگه‌داشتن توجه مخاطب حفظ نمی‌کند. پایان‌بندی، بی‌آن‌که نیاز باشد جزئیات آن فاش شود، یکی از انتخاب‌های بحث‌برانگیز فیلم است. برخی رویدادهای پایانی می‌توانند برای مخاطب ناگهانی یا نامتعارف جلوه کنند و جمع‌بندی عاطفی اثر نیز ممکن است پس از مسیر پرخشونت داستان، بیش از اندازه شتاب‌زده به نظر برسد.

« مشکل گسترده‌تر، تغییر لحن میان کمدی، جنایت و درام خانوادگی است. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

اینجا همان شکاف میان لحن‌ها آشکارتر می‌شود: فیلم از تماشاگر انتظار دارد هم پیامدهای جدی بحران را بپذیرد و هم به سوی پایانی آرام‌تر حرکت کند، اما این تغییر برای همه قانع‌کننده نیست. در نتیجه، حتی مخاطبی که از بخش‌های سرگرم‌کننده لذت برده، ممکن است با حس ناتمامی یا دل‌سردی از فیلم فاصله بگیرد.

جمع‌بندی «Riff Raff» کمدی جنایی‌ای است با ایده‌ای جذاب، گروه بازیگرانی دیدنی و لحظاتی که به‌واسطهٔ برخورد شخصیت‌های نامتجانس واقعاً سرگرم‌کننده می‌شوند. اجرای جنیفر کولیج و لوئیس پولمن، همراه با حضور اد هریس، بیل موری و پیت دیویدسن، به فیلم هویت و جنب‌وجوش می‌دهد؛ طنز سیاه آن نیز گاه به‌خوبی از تضاد میان آشوب جنایی و گرفتاری‌های خانوادگی بهره می‌گیرد.

در سوی دیگر، شوخی‌های جنسیِ بیش‌ازحد، دیالوگ‌های شلوغ، رشد نامتوازن شخصیت‌ها و پایان‌بندی‌ای که ممکن است برای بخشی از مخاطبان ضدحال‌زننده باشد، مانع رسیدن اثر به تمام ظرفیتش می‌شوند. این فیلم بیش از آن‌که یک روایت جنایی کاملاً منسجم یا یک درام خانوادگی عمیق باشد، تجربه‌ای متکی بر بازیگران و انرژی موقعیت‌هایش است.

اگر مخاطب با طنز رکیک و رفت‌وآمد میان لحن‌های گوناگون کنار بیاید، احتمالاً لحظات خوشایندی در آن خواهد یافت؛ اما اگر انسجام روایی و شخصیت‌پردازی دقیق اولویت داشته باشد، جذابیت‌های پراکندهٔ فیلم شاید برای جبران کاستی‌هایش کافی نباشد.