وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

ماجراجویی در سایهٔ تاریخ «Treasure Hunters: On the Tracks of Khufu» ماجرایش را بر پرسشی جذاب بنا می‌کند: آیا گنجی منسوب به خوفو، فرعون مصر باستان، در جریان لشکرکشی ناپلئون از مصر به فرانسه منتقل شده و جایی در پاریس پنهان مانده است؟ کریستیان رابینسون، باستان‌شناسی نامتعارف و شیفتهٔ رازهای مصر، با اتکا به کتیبه‌ای که در قاهره یافته، این احتمال را جدی می‌گیرد و جست‌وجویی را آغاز می‌کند که از بایگانی‌های لوور تا فضاهای پنهان مالميزون امتداد می‌یابد.

دختر و نوه‌اش نیز در این مسیر همراه او می‌شوند؛ همراهی‌ای که به ماجرا بُعدی خانوادگی می‌بخشد. فیلم به کارگردانی باربارا شولز، از همان طرح اولیه میان واقعیت تاریخی و خیال‌پردازی ماجراجویانه حرکت می‌کند و جذابیتش را تا حد زیادی از همین مرز لغزان می‌گیرد. این ایده به‌خودی‌خود ظرفیت یک ماجرای پرتحرک را دارد: سرنخ‌هایی پراکنده، مکان‌هایی آکنده از تاریخ و پرسشی که هر کشف کوچک می‌تواند آن را بزرگ‌تر کند.

در عین حال، باورپذیری فرضیهٔ مرکزی از همان ابتدا به تعلیق درمی‌آید. فیلم لازم نیست مخاطب را به صحت نظریهٔ رابینسون متقاعد کند؛ کافی است او را وادارد تا برای مدتی امکانش را بپذیرد و همراه شخصیت‌ها قدم‌به‌قدم دنبال نشانه‌ها برود. هرگاه این دعوت به کنجکاوی موفق می‌شود، ماجرا جان می‌گیرد؛ هرگاه بیش از اندازه بر تصادف‌ها یا توضیح‌های شتاب‌زده تکیه می‌کند، جست‌وجو حالتی ساختگی پیدا می‌کند.

پاریس؛ شهرِ سرنخ‌ها و صحنه‌ها یکی از دلپذیرترین جنبه‌های فیلم، تبدیل پاریس به بخشی فعال از ماجراجویی است. لوور، با آرشیوها و انباشت تاریخی‌اش، فضایی مناسب برای رمزگشایی و پژوهش فراهم می‌کند؛ مالميزون نیز با اتاق‌های پنهان و پیوندش با گذشتهٔ ناپلئونی، رنگ‌وبویی رازآمیزتر به سفر می‌دهد.

« دختر و نوه‌اش نیز در این مسیر همراه او می‌شوند؛ همراهی‌ای که به ماجرا بُعدی خانوادگی می‌بخشد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

جابه‌جایی میان این مکان‌ها صرفاً تغییر پس‌زمینه نیست: شهر به نقشه‌ای برای یافتن نشانه‌ها تبدیل می‌شود؛ نقشه‌ای که لایه‌های تاریخی، معماری و افسانه‌ای را روی هم می‌نشاند. در توصیف رسمی داستان نیز مسیر جست‌وجو از بایگانی‌های لوور تا اتاق‌های مخفی مالميزون ترسیم شده است. این انتخاب، به فیلم هویتی روشن می‌دهد.

به‌جای آن‌که ماجراجویی را به صحراها و معابد دوردست محدود کند، رمز و راز را در دل محیطی آشنا و شهری می‌جوید. تضاد میان روزمرگی پاریس و این تصور که شاید زیر سطح آن گنجی باستانی پنهان باشد، برای لحظاتی جذاب و خیال‌انگیز است. بااین‌حال، زیبایی مکان‌ها همیشه به معنای استفادهٔ دراماتیک کامل از آن‌ها نیست.

گاهی حس می‌شود فیلم به دیدنی‌بودن فضا بسنده می‌کند، بی‌آن‌که هر مکان به‌طور مستقل در ساخت تعلیق یا تحول شخصیت‌ها سهمی اساسی داشته باشد. کریستیان رابینسون و نیروی بازیگر فابریس لوچینی در نقش کریستیان، موتور انسانی فیلم است. رابینسون مردی است که کنجکاوی‌اش به‌سادگی خاموش نمی‌شود و شور پژوهش در او با بی‌اعتنایی به ملاحظات معمول درآمیخته است.

لوچینی این ویژگی‌ها را با بازی پرانرژی و شوخ‌طبعی خاص خود عرضه می‌کند؛ حضوری که حتی هنگامی که طرح داستان به توضیح یا مکث نیاز پیدا می‌کند، صحنه را از حرکت نمی‌اندازد. شخصیت او صرفاً ماجراجویی کارآزموده نیست؛ نوعی سماجت کودکانه هم در او دیده می‌شود، گویی احتمال کشف بزرگ برایش از هر مسئولیت روزمره‌ای مهم‌تر است.

« در توصیف رسمی داستان نیز مسیر جست‌وجو از بایگانی‌های لوور تا اتاق‌های مخفی مالميزون ترسیم شده است. »

شخصیت‌ها و اجرا

این شور، هم نقطهٔ قوت شخصیت است و هم سرچشمهٔ تنش. مردی که تمام توجهش را به یک راز معطوف کرده، ممکن است اطرافیانش را نبیند؛ به‌ویژه دختر و نوه‌ای که رابطه‌شان با او از پیش ساده و بی‌مسئله نیست. فیلم از این فاصلهٔ عاطفی برای ایجاد تضاد بهره می‌گیرد، اما گاه به الگوی آشنای پدر یا پدربزرگ غایب و خانواده‌ای که باید دوباره به هم نزدیک شود تکیه می‌کند.

بازی لوچینی این آشنایی را قابل‌تحمل‌تر می‌سازد، ولی آن را به‌کلی از میان نمی‌برد. خانواده در دل تعقیب‌وگریز ورود دختر و نوه به جست‌وجو، امکان می‌دهد قصه از یک معمای تاریخی فراتر برود. مسئله فقط یافتن گنج نیست؛ اعضای خانواده باید در مسیری مشترک، نسبت خود را با رابینسون و با یکدیگر بازبنگرند.

اختلاف نسل‌ها می‌تواند فضای مناسبی برای طنز و برخوردهای کوچک بسازد: اشتیاق وسواس‌گونهٔ بزرگ‌ترها در برابر تردید یا کنجکاوی نسل جوان، و فاصلهٔ میان تجربهٔ تاریخی و نگاه امروزی. این وجه خانوادگی برای مخاطبی که با ماجراجویی صرف ارتباط کمتری دارد، نقطهٔ ورود دیگری فراهم می‌کند. اما فیلم همیشه نمی‌تواند این دو مسیر را هم‌زمان به یک اندازه پیش ببرد.

هر بار که رابطهٔ خانوادگی به مرکز توجه می‌آید، ضرباهنگ کشف و تعقیب ممکن است فروکش کند؛ و هنگامی که روایت بر رمزگشایی و حرکت سریع تمرکز می‌کند، تحول عاطفی شخصیت‌ها فرصت کافی برای شکل‌گیری نمی‌یابد. در نتیجه، پیوند میان ماجراجویی و درام خانوادگی گاه طبیعی و دلنشین است و گاه بیش از آن‌که از دل موقعیت‌ها بجوشد، به‌منزلهٔ وظیفه‌ای روایی به نظر می‌رسد.

« این شور، هم نقطهٔ قوت شخصیت است و هم سرچشمهٔ تنش. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

همین نوسان، یکی از علت‌های اصلی ناهمواری لحن فیلم است. طنز و لحنِ ناپایدار فیلم می‌کوشد رازآلودگی تاریخی را با کمدی سبک و موقعیت‌های خانوادگی ترکیب کند. حضور لوچینی به این ترکیب انرژی می‌بخشد و اجازه می‌دهد شخصیت رابینسون از یک قهرمان خشک و جدی فاصله بگیرد. طنز گاه از تفاوت میان اعتمادبه‌نفس او و تردید اطرافیانش پدید می‌آید؛ گاه نیز از رفتارهای نامتعارفش در برابر قواعد و ملاحظات معمول.

این شوخ‌طبعی به ماجرا حال‌وهوایی صمیمی‌تر می‌دهد و فیلم را از تبدیل‌شدن به یک رازگشایی تاریخی کاملاً جدی دور می‌کند. بااین‌حال، طنز و تعلیق همیشه هم‌جهت نیستند. شوخی‌ای که در یک صحنه شخصیت‌پردازی می‌کند، اگر بیش از اندازه تکرار شود، می‌تواند به مکثی زائد بدل شود؛ و جابه‌جایی ناگهانی از خطر به شوخی ممکن است از وزن موقعیت بکاهد.

بنابراین، مسئله آن نیست که فیلم میان ژانرها رفت‌وآمد می‌کند، بلکه این است که همیشه برای این رفت‌وآمد ریتمی یکدست پیدا نمی‌کند. حاصل، اثری است که لحظه‌های سرگرم‌کننده دارد، اما پیوستگی عاطفی و روایی‌اش گاه سست می‌شود. سرنخ‌ها، کلیشه‌ها و مرز باورپذیری ساختار جست‌وجوی گنج، طبیعتاً بر یافتن نشانه‌ها و پیوند دادن آن‌ها به یکدیگر استوار است.

این سازوکار می‌تواند تماشاگر را درگیر کند، به‌خصوص وقتی هر سرنخ او را به مکانی تازه یا پرسشی تاریخی رهنمون می‌شود. اما چنین ساختاری خطر آشنایی بیش از حد را هم در خود دارد: کشف‌هایی که درست در لحظهٔ لازم از راه می‌رسند، رمزهایی که به‌سرعت معنای موردنیاز داستان را پیدا می‌کنند و فرضیه‌ای که با پیشروی ماجرا باید هرچه بیشتر پذیرفتنی جلوه کند.

« همین نوسان، یکی از علت‌های اصلی ناهمواری لحن فیلم است. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

در بخش‌هایی، فیلم از همین الگوهای شناخته‌شده استفاده می‌کند و کمتر می‌کوشد قواعد ماجراجویی گنج‌یابی را دگرگون سازد. پیوند میان لشکرکشی ناپلئون، آثار منتقل‌شده از مصر و سرنخ‌های تاریخی، مادهٔ خام مناسبی برای آمیختن واقعیت و تخیل فراهم می‌کند؛ اما تماشاگر باید بداند کجا با زمینه‌ای تاریخی و کجا با ساختهٔ داستانی روبه‌رو است.

فیلم با فرضیه‌ای جسورانه آغاز می‌کند، ولی برای همهٔ مخاطبان، صرفِ جسارت کافی نیست تا احتمال گنجی پنهان در پاریس را باورپذیر کند. اگر مخاطب بپذیرد که منطق اثر بیش از آن‌که مستند باشد، ماجراجویانه است، آسان‌تر با آن همراه می‌شود؛ اگر از آن انتظار استدلال تاریخی سخت‌گیرانه داشته باشد، فاصلهٔ میان فرض و نتیجه بیشتر به چشم خواهد آمد.

جمع‌بندی «Treasure Hunters: On the Tracks of Khufu» فیلمی است که بیش از هر چیز از نیروی یک ایدهٔ خیال‌انگیز، حضور پرجنب‌وجوش فابریس لوچینی و جذابیت مکان‌های تاریخی پاریس بهره می‌برد. جست‌وجوی گنج خوفو، وقتی با معماری و گذشتهٔ شهر پیوند می‌خورد، زمینه‌ای دلنشین برای ماجراجویی فراهم می‌کند و همراهی اعضای خانواده به آن گرمایی انسانی می‌بخشد.

در سوی دیگر، فرضیهٔ محوری برای برخی تماشاگران دور از باور خواهد بود؛ سرنخ‌جویی نیز گاهی از کلیشه‌های ژانر فاصله نمی‌گیرد، و تلفیق کمدی، راز تاریخی و درام خانوادگی همیشه به انسجام کامل نمی‌رسد. بااین‌همه، فیلم در بهترین لحظاتش دعوتی ساده و مؤثر به کنجکاوی است: نگاهی دوباره به مکان‌های آشنا، با این تصور که شاید تاریخ هنوز رازی را در دل خود پنهان کرده باشد.