وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

دو چهره در اتاقی آرام فیلم «The Two Popes» از نقطه‌ای ظاهراً ساده آغاز می‌کند: دو مرد سالخورده، دو جهان‌بینی متفاوت و گفت‌وگویی درون یکی از بانفوذترین نهادهای جهان. اما پشت این مواجهه، پرسشی بزرگ‌تر نهفته است: چگونه می‌توان در برابر تغییر ایستادگی کرد، و چه زمانی باید پذیرفت که تغییر نه تهدید، بلکه ضرورتی اخلاقی است؟

فیلم به‌جای آنکه تاریخ کلیسا را در قالب روایتی جامع بازگو کند، بر رابطه‌ای خصوصی و پرتنش تمرکز می‌گذارد؛ رابطه‌ای که از اختلاف آغاز می‌شود و به تأمل درباره مسئولیت، بخشایش و امکان تفاهم می‌رسد. روایت در سال‌های منتهی به دگرگونی مهمی در رأس کلیسای کاتولیک می‌گذرد. کاردینال خورخه برگولیو، که از مسیر خود در کلیسا ناخشنود است، از پاپ بندیکت شانزدهم می‌خواهد کناره‌گیری او را بپذیرد.

بندیکت، درگیر تردیدهایی شخصی و نهادی، او را به رم فرامی‌خواند. فیلم از همین دیدار زمینه‌ای می‌سازد برای تقابل دو شخصیت: یکی محتاط، منضبط و وفادار به سنت؛ دیگری صمیمی‌تر، عمل‌گرا و متمایل به بازنگری. این توصیف‌ها، البته، بیش از آنکه تصویری قطعی از اشخاص تاریخی باشند، قطب‌نمای دراماتیک فیلم‌اند.

گفت‌وگو به‌مثابه میدان نبرد هسته اصلی فیلم گفت‌وگو است؛ نه گفت‌وگویی صرفاً برای انتقال اطلاعات، بلکه رویارویی دو شیوه دیدن جهان. بندیکت به تداوم آموزه‌ها و استحکام نهاد می‌اندیشد، در حالی که برگولیو بر شنیدن رنج مردم و انعطاف در برابر واقعیت‌های زندگی تأکید دارد. فیلم این اختلاف را به دوگانه‌ای ساده از «بد» و «خوب» تقلیل نمی‌دهد؛ دست‌کم در بهترین لحظه‌هایش، نشان می‌دهد که هر دو شخصیت از دل باورهای جدی و تجربه‌های دشوار سخن می‌گویند.

« روایت در سال‌های منتهی به دگرگونی مهمی در رأس کلیسای کاتولیک می‌گذرد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

با این همه، فیلمنامه گاهی بیش از حد شیفته جمله‌های خوش‌ساخت خود می‌شود. برخی بحث‌ها چنان مرتب و نمایشی پیش می‌روند که گویی شخصیت‌ها دقیقاً می‌دانند کدام عبارت قرار است مضمون صحنه را خلاصه کند. این کیفیت برای تماشاگرانی که از جدل‌های فکری و کلامی لذت می‌برند جذاب است، اما در بخش‌هایی ضرباهنگ را کند می‌کند و حس گفت‌وگویی کاملاً طبیعی را کاهش می‌دهد.

فیلم در این لحظات بیشتر به نمایشنامه‌ای تصویری شباهت پیدا می‌کند تا درامی که پیوسته از کنش و تغییر نیرو می‌گیرد. دو بازیگر، دو ریتم بزرگ‌ترین پشتوانه فیلم بازی جاناتان پرایس و آنتونی هاپکینز است. پرایس برگولیو را با گرمایی بی‌تکلف می‌سازد؛ شخصیتی که شوخ‌طبعی و مهربانی‌اش به‌معنای آسودگی از تردید یا خطا نیست.

در اجرای او، صمیمیت نوعی شیوه ارتباط برقرار کردن است، نه پوششی برای ساده‌کردن تناقض‌های شخصیت. حرکات و مکث‌هایش نیز به نقش کیفیتی روزمره می‌بخشند؛ گویی مردی را می‌بینیم که بیش از آنکه مشتاق سخنرانی باشد، می‌خواهد با طرف مقابلش به توافقی انسانی برسد. هاپکینز در سوی دیگر، با بازی‌ای کم‌تحرک‌تر و حساب‌شده‌تر، بندیکت را به شخصیتی بسته و دشوارخوان بدل می‌کند.

نگاه، مکث و تغییر کوچک در لحن او گاه بیش از یک خط دیالوگ معنا می‌سازد. قدرت بازی‌اش در آن است که خشکی ظاهری را به خلأ عاطفی تبدیل نمی‌کند؛ زیر آن نظم و سخت‌گیری، مردی دیده می‌شود که با بار تصمیم‌ها و محدودیت‌های جایگاهش روبه‌رو است. هماهنگی دو بازیگر، اختلاف ریتم میان شخصیت‌ها را به یکی از منابع اصلی جذابیت فیلم بدل می‌کند: یکی به حرکت و معاشرت میل دارد، دیگری به سکوت و کنترل.

« با این همه، فیلمنامه گاهی بیش از حد شیفته جمله‌های خوش‌ساخت خود می‌شود. »

شخصیت‌ها و اجرا

شوخی و صمیمیت در سایه اقتدار «The Two Popes» از انتظار تماشاگر درباره مقام‌های دینی فاصله می‌گیرد و گاه به موقعیت‌های روزمره و بازیگوشانه روی می‌آورد. شوخی‌ها، موسیقی و لحظه‌های خودمانی، کارکردی بیش از سبک‌کردن فضا دارند: آن‌ها فاصله میان عنوان رسمی و انسان پشت آن را کم می‌کنند. فیلم می‌خواهد نشان دهد که اختلاف عقیده لزوماً مانع نزدیکی نیست و حتی دو شخصیت در جایگاهی به‌ظاهر دست‌نیافتنی می‌توانند از مسیر شوخی و عادت‌های ساده به هم نزدیک شوند.

این صمیمیت، در عین حال، یکی از نقاط بحث‌برانگیز فیلم است. رابطه خصوصی و گفت‌وگوهای میان دو شخصیت برای ساختن درامی گرم و قابل‌دسترس پرداخت شده‌اند، اما همه آنچه بر پرده می‌بینیم را نباید گزارش مستند از واقعیت تاریخی دانست. فیلم بخشی از خلأهای تاریخی را با تخیل پر می‌کند و به رابطه‌ای که اطلاعات عمومی محدودی درباره‌اش در دست است، شکل و جزئیات دراماتیک می‌دهد.

این انتخاب از نظر سینمایی مؤثر است، اما ممکن است مرز میان بازسازی و خیال‌پردازی را برای تماشاگر کم‌رنگ کند. تصویر و رفت‌وآمد میان اکنون و گذشته کارگردانی فرناندو میرلس فضای واتیکان را نه فقط به‌عنوان پس‌زمینه، بلکه همچون بخشی از معنای فیلم به کار می‌گیرد. معماری سنگین، اتاق‌های رسمی و راهروهای آرام، با موقعیت شخصیت‌هایی تناسب دارد که در دل نهادی تاریخی و پرقیدوبند زندگی می‌کنند.

در برابر این فضا، لحظه‌هایی که روایت به گذشته برگولیو می‌رود، دامنه حسی متفاوتی می‌گشایند و نشان می‌دهند که تصمیم‌های امروز او از تجربه‌های پیشین جدا نیستند. این جابه‌جایی میان حال و گذشته، به فیلم عمق می‌دهد، اما همیشه یکدست نیست. بخش‌هایی از گذشته ناگهان وزن بیشتری به روایت می‌بخشند و از تماشاگر انتظار دارند زمینه تاریخی و سیاسی آن‌ها را بشناسد.

« این صمیمیت، در عین حال، یکی از نقاط بحث‌برانگیز فیلم است. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

برای کسی که با این زمینه آشنا نیست، برخی صحنه‌ها ممکن است بیش از آنکه روشن‌کننده باشند، فشرده و مبهم جلوه کنند. در سوی دیگر، تأکید بر چهره‌ها و نماهای نزدیک، فرصت می‌دهد ریزترین واکنش‌ها دیده شوند؛ روشی که با تکیه فیلم بر بازیگری هماهنگ است، هرچند تکرار آن گاه حس ایستایی می‌آفریند.

مرز میان تاریخ و درام فیلم از رویدادها و چهره‌های واقعی الهام می‌گیرد، اما هدفش بازسازی مو‌به‌موی تاریخ نیست. بخش مهمی از مناسبات خصوصی و گفت‌وگوهای محوری بر پایه تخیل دراماتیک شکل گرفته است. این نکته برای تماشای اثر اهمیت دارد: «The Two Popes» را بهتر است در مقام برداشتی هنری از لحظه‌ای تاریخی دید، نه سندی جامع درباره شخصیت‌ها یا مواضع آنان.

درام از تقابل دو نگرش بهره می‌برد، اما گاهی این تقابل را مرتب‌تر و روشن‌تر از پیچیدگی واقعیت عرضه می‌کند. همین ساده‌سازی، هم نیروی فیلم است و هم محدودیتش. روایت از این راه دسترسی عاطفی آسان‌تری پیدا می‌کند و پرسش‌های دشوار را به تجربه‌ای ملموس بدل می‌سازد؛ اما گاهی پیچیدگی نهاد کلیسا و مناقشه‌های گسترده‌تر پیرامون آن در حاشیه می‌ماند.

فیلم بیش از آنکه درباره ساختارهای قدرت پژوهش کند، به امکان تفاهم میان دو فرد علاقه‌مند است. بنابراین تماشاگرانی که انتظار نقدی تند و فراگیر از نهادهای مذهبی دارند، شاید با اثری نرم‌تر و شخصی‌تر روبه‌رو شوند. ریتم و لغزش‌های اجرایی با وجود بازی‌های گیرا و فضاسازی سنجیده، فیلم از کندی در امان نیست.

« مرز میان تاریخ و درام فیلم از رویدادها و چهره‌های واقعی الهام می‌گیرد، اما هدفش بازسازی مو‌به‌موی تاریخ نیست. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

گفت‌وگوهای طولانی و بازگشت مکرر به مضمون‌های مشابه، گاه انرژی روایت را کاهش می‌دهد؛ به‌ویژه وقتی صحنه‌ها بیشتر برای تثبیت ایده‌ای آشنا ادامه می‌یابند تا آشکارکردن وجه تازه‌ای از شخصیت‌ها. فیلم در لحظات پرتحرک و شوخ‌طبعانه جان می‌گیرد، اما میان آن‌ها گاه مکث‌هایی طولانی قرار می‌دهد که برای همه تماشاگران به یک اندازه پربار نیست.

چند انتخاب اجرایی نیز ممکن است حواس‌پرت‌کن باشد. تفاوت زبان‌ها و دوبله یا بازپرداخت صوتی بعضی بخش‌ها، به‌خصوص در صحنه‌های اسپانیایی، همیشه طبیعی به گوش نمی‌رسد. این مسئله در فیلمی که بر ظرافت گفتار و موسیقی کلام تکیه دارد، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. با این حال، چنین لغزش‌هایی توان اصلی اثر را از میان نمی‌برند؛ زیرا مرکز ثقل فیلم همچنان در بازی دو بازیگر و کشمکش آرام اما مداوم میان آن‌ها قرار دارد.

جمع‌بندی «The Two Popes» در نهایت بیش از آنکه روایتی جامع از سیاست کلیسا یا زندگی دو شخصیت تاریخی باشد، درامی درباره شنیدن، تغییر و دشواری پذیرش مسئولیت است. فیلم با بازی‌های برجسته پرایس و هاپکینز، شوخی‌های سنجیده و تضاد دیداری میان شکوه نهادی و صمیمیت روزمره، تجربه‌ای گرم و تماشایی می‌سازد.

در برابر این امتیازها، روایت گاه کش‌دار می‌شود، گفت‌وگوها بیش از اندازه صیقل‌خورده به نظر می‌رسند و تخیل دراماتیک بر واقعیت تاریخی سایه می‌اندازد. بااین‌حال، قوت اثر در آن است که اختلاف را صرفاً مانعی برای پیروزی یک طرف نمی‌بیند. دو شخصیت نه با حذف تفاوت‌ها، بلکه با نزدیک‌شدن به تجربه و آسیب‌پذیری یکدیگر به نقطه‌ای مشترک می‌رسند.

« چند انتخاب اجرایی نیز ممکن است حواس‌پرت‌کن باشد. »

جمع‌بندی

فیلم شاید همه پرسش‌هایی را که درباره کلیسا و قدرت برمی‌انگیزد دنبال نکند، اما در محدوده انتخابی خود، پرتره‌ای انسانی و خوش‌ساخت از مواجهه دو جهان‌بینی متفاوت ارائه می‌دهد. citation: skip? Need citation tag. Add citation exact. Could cite sourced facts in relevant paragraph. Already factual historical adaptation.

Add tag.

« Could cite sourced facts in relevant paragraph. »