نقد و بررسی
نقد Colombiana | 2011
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
قصه‌ای آشنا با محرکی نیرومند «Colombiana» از زخمی آشنا در سینمای انتقام نیرو می‌گیرد: دختری خردسال شاهد فروپاشی خانواده‌اش می‌شود و سال‌ها بعد، خشمی که در او ریشه دوانده به نیروی محرک زندگی‌اش بدل می‌گردد. کاتالیا رسترپو، با بازی زویی سالدانا، اکنون آدم‌کشی حرفه‌ای است که مأموریت‌های روزانه‌اش را برای عمویش انجام می‌دهد و در خفا مسیر انتقام شخصی خود را دنبال می‌کند.
فیلم از همان ابتدا روشن می‌کند که بیش از آن‌که در پی معمایی پیچیده باشد، می‌خواهد تماشاگر را در تعقیب و گریز، تیراندازی و رویارویی‌های پیاپی نگه دارد. این انتخاب، تجربه‌ای سرراست می‌سازد؛ اما هم‌زمان دست فیلم را برای غافلگیری و پرداخت عمیق‌تر می‌بندد. هسته‌ی دراماتیک قصه ظرفیت قابل‌توجهی دارد: انتقام چگونه به هویت بدل می‌شود و آدمی که تمام عمرش را صرف تعقیب یک هدف کرده، چه چیزی از زندگی عادی برای خود باقی می‌گذارد؟
بااین‌حال، فیلم بیشتر از آن‌که این پرسش‌ها را بکاود، آن‌ها را زمینه‌ای برای حرکت بعدی قهرمان قرار می‌دهد. گذشته‌ی کاتالیا درد و انگیزه‌ی او را توضیح می‌دهد، ولی کمتر فرصت می‌یابد به تجربه‌ای پیچیده و چندلایه تبدیل شود. قهرمانی با حضور پرقدرت مهم‌ترین دارایی فیلم زویی سالدانا است.
او کاتالیا را نه صرفاً به شکل ماشینی سرد و شکست‌ناپذیر، بلکه با ترکیبی از انضباط، خشم فروخورده و آسیب‌پذیری پنهان بازی می‌کند. حضور فیزیکی او در صحنه‌های اکشن، تمرکز و چابکی شخصیت را باورپذیرتر می‌کند؛ در لحظه‌های آرام‌تر نیز نگاه و سکوتش گاه بیش از گفت‌وگوها از تنهایی او خبر می‌دهد.
« این انتخاب، تجربه‌ای سرراست می‌سازد؛ اما هم‌زمان دست فیلم را برای غافلگیری و پرداخت عمیق‌تر می‌بندد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
با این همه، شخصیت‌پردازی همیشه به اندازه‌ی اجرای سالدانا غنی نیست. کاتالیا چنان در نقش شکارچی و انتقام‌جو تثبیت می‌شود که بخش‌های دیگر وجودش، از نیاز به صمیمیت تا امکان تردید، به‌ندرت مجال گسترش می‌یابند. به همین دلیل، بازیگر بیش از آن‌که بتواند شخصیتی با تحول تدریجی بسازد، ناچار است با انرژی و کاریزمای خود خلأهای متن را پر کند.
نتیجه، قهرمانی دیدنی است که گاهی بیش از آن‌که انسانی پیچیده به نظر برسد، تصویری آرمانی از انتقام‌جویی بی‌نقص می‌شود. اکشن؛ موتور اصلی فیلم فیلم زمانی بیشترین کشش را دارد که به زبان مورد علاقه‌اش بازمی‌گردد: حرکت، خطر و طراحی نقشه. برخی از مأموریت‌های کاتالیا با ایده‌هایی بصری و موقعیت‌هایی پرتنش همراه‌اند؛ قهرمان باید راهی برای نزدیک‌شدن به هدف بیابد و پیش از آن‌که فرصت از دست برود، ضربه بزند.
این صحنه‌ها ریتم تماشایی دارند و برای مخاطبی که به دنبال یک تریلر اکشن پرتحرک است، بخش عمده‌ی سرگرمی فیلم را فراهم می‌کنند. کارگردانی اولیویه مگاتون بر شتاب و آشفتگی تأکید دارد و تدوین سریع، درگیری‌ها را به رشته‌ای از ضربه‌ها و واکنش‌های کوتاه بدل می‌کند. این شیوه گاهی انرژی صحنه را بالا می‌برد، اما همیشه به روشنی و انسجام کمک نمی‌کند.
هنگامی که برش‌ها بیش از اندازه تند می‌شوند، موقعیت جغرافیایی درگیری و منطق حرکت شخصیت‌ها مبهم می‌ماند. تماشاگر به‌جای آن‌که کاملاً در دل کنش قرار بگیرد، ممکن است متوجه ساختگی‌بودن آن شود. واقع‌گرایی در برابر اغراق «Colombiana» در جهانی واقع‌گرا آغاز می‌کند، اما به‌تدریج به سوی قهرمانی اغراق‌شده حرکت می‌کند که توانایی‌هایش از محدودیت‌های معمول جسم و موقعیت فراتر می‌رود.
« با این همه، شخصیت‌پردازی همیشه به اندازه‌ی اجرای سالدانا غنی نیست. »
شخصیت‌ها و اجرا
این اغراق در سینمای اکشن فی‌نفسه ایراد نیست؛ بسیاری از فیلم‌های این ژانر با منطق افسانه‌ای و قهرمانان بزرگ‌نمایی‌شده کار می‌کنند. مسئله آن‌جاست که فیلم همیشه قواعد خودش را به‌درستی بنا نمی‌کند. بعضی موقعیت‌ها چنان آسان یا بی‌پیامد حل می‌شوند که تعلیق ساخته‌شده در صحنه‌های پیشین فرو می‌ریزد.
در نتیجه، فاصله‌ای میان جدیت عاطفی داستان و سبک نمایشی برخی لحظه‌ها پدید می‌آید. فیلم می‌خواهد رنج گذشته‌ی کاتالیا را جدی بگیریم، اما گاهی او را در صحنه‌هایی قرار می‌دهد که بیش از آن‌که خطرناک یا دردناک باشند، به نمایش مهارت خارق‌العاده‌اش شباهت دارند. چنین ناهماهنگی‌ای می‌تواند بخشی از تماشاگران را از فضای داستان بیرون بکشد و حتی لحظه‌هایی را که قرار است پرتنش باشند، ناخواسته نامحتمل یا خنده‌دار جلوه دهد.
روایت، ریتم و پیش‌بینی‌پذیری مسیر اصلی داستان از الگوی آشنای فیلم‌های انتقام پیروی می‌کند: خاطره‌ی جراحت، آماده‌شدن برای مقابله، نزدیک‌شدن تدریجی به دشمن و مواجهه با پیامدهای انتخاب‌ها. این چارچوب به‌سرعت قابل‌فهم است، اما فیلم کمتر می‌کوشد آن را از پیش‌بینی‌های معمول این گونه دور کند.
نشانه‌ها و برخوردها بیشتر برای پیش‌بردن قهرمان به مرحله‌ی بعدی به کار می‌روند تا آن‌که برداشت ما از شخصیت‌ها یا تعارض مرکزی را دگرگون کنند. ساختار روایت نیز همیشه یکدست نیست. گاهی فیلم با شتاب از یک موقعیت به موقعیت دیگر می‌پرد و گاهی در بخش‌هایی که باید فشار دراماتیک افزایش یابد، مکث‌های طولانی‌تری دارد.
« مسئله آن‌جاست که فیلم همیشه قواعد خودش را به‌درستی بنا نمی‌کند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
همین نوسان باعث می‌شود ریتم در سراسر فیلم به اندازه‌ی صحنه‌های اکشن پایدار نماند. برخی تماشاگران از این تنوع میان تعقیب، زندگی شخصی و رویارویی‌های خشن لذت می‌برند؛ برخی دیگر ممکن است احساس کنند فیلم هم‌زمان می‌خواهد چند نوع داستان را پیش ببرد، بی‌آن‌که هیچ‌یک را تا پایان به اندازه‌ی کافی پرورش دهد.
عاطفه و روابط انسانی فیلم به‌درستی درمی‌یابد که انتقام، هرچند نیرویی پرقدرت برای حرکت داستان است، نمی‌تواند به‌تنهایی شخصیت را زنده کند. رابطه‌ی کاتالیا با عمویش و پیوند او با زندگی‌ای که بیرون از مأموریت‌هایش وجود دارد، می‌توانستند تضاد مهمی بسازند: میان زنی که برای زنده‌ماندن به خشونت خو گرفته و انسانی که هنوز امکان نزدیکی و آرامش را در خود حفظ کرده است.
این خطوط داستانی لحظاتی از لطافت و مکث پدید می‌آورند، اما معمولاً به عمق کافی نمی‌رسند تا با محور انتقام رقابت کنند. همین‌جا یکی از محدودیت‌های فیلم آشکار می‌شود. داستان به‌جای آن‌که خشونت را در برابر عاطفه قرار دهد و از این تقابل معنایی تازه بسازد، اغلب از لحظه‌های احساسی برای نرم‌کردن گذر میان صحنه‌های پرتحرک بهره می‌گیرد.
ازاین‌رو، رنج شخصیت قابل‌فهم است، اما اثر عاطفی آن همیشه ماندگار نمی‌شود. سبک بصری و جایگاه ژانری در ظاهر، فیلم می‌کوشد تصویری صیقلی و پرتحرک از تریلر انتقامی ارائه کند. جابه‌جایی میان فضاهای شهری، موقعیت‌های بسته و صحنه‌های تعقیب، به اثر دامنه‌ای بصری می‌دهد و طراحی‌های مربوط به ورود و خروج کاتالیا از موقعیت‌ها، بخشی از جذابیت نمایشی آن است.
« همین نوسان باعث می‌شود ریتم در سراسر فیلم به اندازه‌ی صحنه‌های اکشن پایدار نماند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
نشان‌گذاری نمادین او بر قربانیان نیز به قهرمان امضایی شخصی می‌بخشد و ردّی تصویری از هویت دوگانه‌اش برجای می‌گذارد. بااین‌حال، سبک بصری فیلم همیشه در خدمت روایت نیست. تأکید بر جلوه و شتاب گاهی بر انسجام صحنه‌ها سایه می‌اندازد و تزیینات بصری نمی‌توانند جای فقدان جزئیات روان‌شناختی را بگیرند.
فیلم در قالب یک اکشن پرزرق‌وبرق به‌خوبی قابل‌تماشا است، اما برای آن‌که فراتر از الگوهای تثبیت‌شده‌ی ژانر برود، به پیوند محکم‌تری میان فرم، شخصیت و مضمون نیاز داشت. جمع‌بندی «Colombiana» فیلمی است که ارزش اصلی‌اش را باید در انرژی زویی سالدانا و مجموعه‌ای از صحنه‌های اکشن سرگرم‌کننده جست‌وجو کرد.
روایت انتقام کاتالیا، ساده و آشناست و برای مخاطبی که پیچیدگی داستانی اولویت اصلی‌اش نیست، می‌تواند تماشایی و مناسب یک نمایش جمعی باشد. اما کلیشه‌های پرشمار، نوسان ریتم، برخی لحظه‌های نامحتمل و پرداخت محدود روابط انسانی مانع می‌شوند که فیلم به اثری به‌یادماندنی در ژانر خود بدل شود.
حاصل، اکشنی پرتحرک اما ناهموار است: فیلمی که در بهترین لحظه‌هایش با حضور قهرمان و جنب‌وجوش صحنه‌ها سرگرم می‌کند و در ضعیف‌ترین لحظه‌هایش از همان منطق دراماتیکی فاصله می‌گیرد که می‌خواهد جدی گرفته شود.
« بااین‌حال، سبک بصری فیلم همیشه در خدمت روایت نیست. »
ثبت دیدگاه