وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

بازآفرینی زندگی؛ وعده‌ای آشنا با اجرای پرآشوب «The Do-Over» با خیالی ساده اما پرظرفیت آغاز می‌شود: اگر می‌شد گذشته را کنار گذاشت و با نامی تازه از نو شروع کرد، آیا زندگی بهتر می‌شد؟ چارلی، کارمند بانکی که روزگارش به عادت و دل‌زدگی فروکاسته، با مکس، دوست قدیمی و پرانرژی‌اش، دوباره روبه‌رو می‌شود.

مکس او را به ماجرایی می‌کشاند که قرار است هر دو را از زندگی پیشین‌شان جدا کند؛ اما هویت‌های تازه خیلی زود به‌جای آزادی، آن‌ها را با خطرهایی روبه‌رو می‌کند که از تصورشان بزرگ‌تر است. این طرح به‌خودی‌خود زمینه‌ای مناسب برای کمدیِ موقعیت و ماجرای جنایی فراهم می‌آورد. فیلم نیز در ابتدا از همین تضاد نیرو می‌گیرد: مردی که به تغییر دل بسته، در کنار مردی که هنوز از پیامدهای تصمیمش مطمئن نیست.

بااین‌حال، «The Do-Over» به‌جای آن‌که این ایده را به مسیری روشن و منسجم بدل کند، مدام میان کمدی دوستانه، هجو زندگی روزمره و اکشن جنایی جابه‌جا می‌شود. حاصل، فیلمی است که لحظه‌های سرگرم‌کننده دارد، اما پیوند میان لحظه‌هایش همیشه استوار نیست. دوستی قدیمی و دو شخصیت ناهم‌وزن رابطهٔ مکس و چارلی هستهٔ عاطفی فیلم است.

مکس با اعتمادبه‌نفس و بی‌پروایی خود، نیروی محرک ماجراست؛ چارلی بیشتر واکنش نشان می‌دهد و گاه میان تردید و هیجان معلق می‌ماند. همین تفاوت می‌تواند سرچشمهٔ طنز باشد: یکی هر آشفتگی را فرصتی برای پیش‌روی می‌بیند و دیگری هنوز می‌کوشد بفهمد چرا اصلاً وارد آن شده است. Adam Sandler و David Spade از پیش با زبان کمدی یکدیگر آشنایند و این آشنایی در بعضی صحنه‌ها به رابطه‌شان گرما و روانی می‌بخشد.

« این طرح به‌خودی‌خود زمینه‌ای مناسب برای کمدیِ موقعیت و ماجرای جنایی فراهم می‌آورد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

فیلم به آن‌ها اجازه می‌دهد در قالب رفیقانی که از جوانی به هم پیوند داشته‌اند، با لحنی سبک و بی‌تکلف بازی کنند. بااین‌همه، این شیمی به‌تنهایی برای پر کردن خلأهای شخصیت‌پردازی کافی نیست. چارلی گاه بیش از آن‌که فردی با خواسته و دگرگونی درونی باشد، تماشاگرِ آشوبی است که مکس به راه می‌اندازد؛ مکس نیز غالباً با انرژی و جسارتش پیش می‌رود، بی‌آن‌که فیلم همیشه انگیزه‌هایش را به اندازهٔ کافی بپروراند.

کمدی؛ جرقه‌های موفق و تکرارهای فرساینده طنز فیلم در بهترین لحظه‌هایش از برخورد آدم‌های معمولی با موقعیت‌هایی نامعمول زاده می‌شود. دو مردی که خیال می‌کنند با تغییر هویت از گرفتاری‌های سابق رها شده‌اند، ناگهان می‌فهمند نقش تازه‌شان نیز بار سنگینی دارد. واکنش‌های هراسان چارلی، اعتمادبه‌نفس بی‌موقع مکس و سوءتفاهم‌هایی که میان این دو شکل می‌گیرد، گاهی به شوخی‌هایی بامزه و خوش‌ریتم می‌انجامد.

همین لحظه‌ها توضیح می‌دهد چرا برخی تماشاگران فیلم را تجربه‌ای سرخوشانه و بی‌تکلف می‌یابند. اما کمدیِ «The Do-Over» به تکرار بیش از اندازهٔ ایده‌ها هم متکی است. شوخی‌ای که می‌توانست با یک ضربهٔ کوتاه اثر بگذارد، گاهی چند بار با شکل‌هایی نزدیک به هم بازمی‌گردد؛ گویی فیلم به جای اعتماد به واکنش مخاطب، همان نکته را دوباره توضیح می‌دهد.

بخش دیگری از شوخی‌ها نیز بر ابتذال، اغراق یا رفتارهای کودکانه تکیه دارد. این جنس طنز برای همهٔ مخاطبان کار نمی‌کند و هرگاه از شخصیت یا موقعیت سرچشمه نگیرد، به جای غافلگیری، حس فرسودگی ایجاد می‌کند. بنابراین خنده‌های فیلم پراکنده‌اند: بعضی صحنه‌ها جان می‌گیرند و بعضی دیگر تنها زمان می‌خرند.

« فیلم به آن‌ها اجازه می‌دهد در قالب رفیقانی که از جوانی به هم پیوند داشته‌اند، با لحنی سبک و بی‌تکلف بازی کنند. »

شخصیت‌ها و اجرا

فیلمنامه و مسئلهٔ انسجام مهم‌ترین مانع فیلم در مسیر روایت، فیلمنامه‌ای است که پیوند میان ایده‌هایش را به اندازهٔ کافی محکم نمی‌کند. فرضِ آغازین—جعل مرگ و ساختن زندگی تازه—ظرفیت دارد هم فرصتی برای کاوش هویت و پشیمانی باشد و هم موتور یک کمدی جنایی. فیلم از هر دو امکان بهره می‌گیرد، اما به‌ندرت میان آن‌ها تعادل پایداری برقرار می‌سازد.

گاه رابطهٔ دو دوست در مرکز قرار می‌گیرد، گاه ماجرای هویت‌های تازه و گاه تهدیدهای اکشن همه‌چیز را به حاشیه می‌رانند. در نتیجه، مسیر اصلی روایت چند بار از تمرکز می‌افتد. برخی بخش‌ها به نظر می‌رسد بیش از آن‌که داستان را پیش ببرند، برای افزودن موقعیتی عجیب یا شوخی تازه آمده‌اند. این پراکندگی به‌ویژه در فیلمی با مدت‌زمانی نزدیک به یک ساعت و پنجاه دقیقه محسوس است؛ فیلمی که برای کمدی پرتحرک خود به ریتمی فشرده‌تر نیاز دارد.

پیچش‌های داستانی می‌توانند توجه را دوباره جلب کنند و تغییر جهت‌های روایت برای تماشاگرانی که از غافلگیری لذت می‌برند جذاب‌اند، اما پیچش به‌تنهایی جای انسجام را نمی‌گیرد. وقتی زمینه‌چینی و پیامدها به‌قدر کافی پرورده نشده باشند، غافلگیری بیشتر به ترفندی سرگرم‌کننده شباهت پیدا می‌کند تا ضرورتی در دل داستان.

اکشن و لحن؛ ترکیبی که یکدست نمی‌شود با گسترش ماجرا، فیلم از کمدیِ دو دوست به سوی تعقیب، تهدید و درگیری‌های جنایی حرکت می‌کند. این تغییر می‌توانست به شوخی‌ها مقیاسی تازه بدهد: دو مردی که برای آغاز دوباره نقشه کشیده‌اند، ناچار می‌شوند با خطرهایی واقعی‌تر از مشکلات روزمره‌شان دست‌وپنجه نرم کنند.

« فیلم از هر دو امکان بهره می‌گیرد، اما به‌ندرت میان آن‌ها تعادل پایداری برقرار می‌سازد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

گاهی نیز همین فاصله میان ظاهر سبک ماجرا و جدیت خطر، موقعیت طنزآمیزی می‌سازد. بااین‌حال، گذار میان کمدی و اکشن همیشه طبیعی نیست. صحنه‌های پرتحرک گاه چنان ناگهانی وارد می‌شوند که انگار فیلم از اثری دیگر قرض گرفته شده‌اند؛ سپس کمدی دوباره برمی‌گردد، بی‌آن‌که لحن میان این دو مسیر به‌درستی آشتی داده شود.

اکشن نه چنان دقیق و پرکشش است که به‌تنهایی مخاطب را با خود ببرد و نه همیشه در خدمت شوخی‌ها قرار می‌گیرد. ازاین‌رو، فیلم در میانهٔ دو خواسته معلق می‌ماند: می‌خواهد هم کمدیِ رفاقتی باشد و هم ماجرایی پرخطر، اما در پیوند دادن این دو به وحدتی روشن دست نمی‌یابد. بازیگران و حال‌وهوای فیلم بازی Sandler و Spade برای دوستداران کمدی‌های رفاقتی نکته‌ای قابل اتکاست.

Sandler با انرژی آشنای خود نقش مکس را پیش می‌برد و Spade با واکنش‌های خشک‌تر و مرددانه‌اش تضادی مناسب پدید می‌آورد. بهترین لحظه‌های مشترک آن‌ها زمانی شکل می‌گیرد که فیلم به جای افزودن حادثه‌ای تازه، به تفاوت نگاه و رفتار این دو تکیه می‌کند. در میان بازیگران مکمل، Kathryn Hahn حضوری پرجنب‌وجوش دارد و به صحنه‌هایی که در آن ظاهر می‌شود نیروی کمیک می‌بخشد.

Paula Patton نیز به جهان داستان بُعدی فراتر از دو قهرمان می‌افزاید، هرچند فیلم در پرداخت برخی شخصیت‌های زن به کلیشه‌ها و کارکردهای محدود پناه می‌برد. این انتخاب‌ها دامنهٔ شخصیت‌پردازی را تنگ می‌کند و سبب می‌شود بعضی از افراد حاضر در داستان بیش از آن‌که زندگی و ارادهٔ مستقل داشته باشند، ابزار پیش‌برد ماجرا باشند.

« گاهی نیز همین فاصله میان ظاهر سبک ماجرا و جدیت خطر، موقعیت طنزآمیزی می‌سازد. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

از نظر حال‌وهوا، فیلم می‌کوشد سبک و پرجنب‌وجوش باقی بماند؛ نوعی سرگرمیِ عامه‌پسند که قرار نیست از مخاطب تمرکز سنگین یا تأملی طولانی بخواهد. این رویکرد گاهی نتیجه می‌دهد، زیرا بازیگران با شور خود به صحنه‌ها جان می‌بخشند. اما همین بی‌تکلفی، در غیاب نظمی محکم، به سستی نزدیک می‌شود: حال‌وهوای دل‌چسب بازی‌ها نمی‌تواند تمام کش‌آمدگی‌ها و افت‌وخیزهای روایت را بپوشاند.

جمع‌بندی «The Do-Over» فیلمی ناهموار است که در یک سویش کمدی‌های موفق و پیچش‌های سرگرم‌کننده قرار دارند و در سوی دیگرش فیلمنامه‌ای پراکنده، شوخی‌های تکراری و ترکیبی ناپایدار از کمدی و اکشن. تماشاگرانی که از Adam Sandler و David Spade، از شوخی‌های بی‌پروا و از ماجراهای سبکِ هویت‌پنهان‌کردن لذت می‌برند، احتمالاً لحظه‌هایی برای خندیدن و همراه شدن با فیلم پیدا می‌کنند.

در مقابل، کسی که انسجام روایی، طنزی ظریف یا اکشنی خوش‌ساخت می‌خواهد، ممکن است با بخش‌هایی کش‌دار و پراکنده روبه‌رو شود. ارزش فیلم بیش از آن‌که در تحقق کامل ایدهٔ «آغاز دوباره» باشد، در انرژی بازیگران و جرقه‌های گاه‌به‌گاه طنز آن نهفته است. اثری نیست که همهٔ ظرفیت طرحش را به کار بگیرد، اما برای تماشایی سبک و بی‌توقع، لحظه‌هایی دارد که می‌توانند مخاطب را با خود همراه کنند.

« این رویکرد گاهی نتیجه می‌دهد، زیرا بازیگران با شور خود به صحنه‌ها جان می‌بخشند. »