نقد و بررسی

نقد File not found. (Escape from New York) | 1981

ایده‌ای که شهر را به زندان بدل می‌کند در «فرار از نیویورک»، جان کارپنتر با فرضی ساده و هولناک جهانی می‌سازد که در آن جزیرهٔ منهتن به زندانی عظیم تبدیل شده است؛ جایی که دیوارها و حصارها، شهر را از نظم رسمی جدا کرده‌اند، اما نتوانسته‌اند خشونت را مهار کنند. سقوط هواپیمای رئیس‌جمهور در این قلمرو، مأموریتی اضطراری به راه می‌اندازد: مار پلیسکن، سربازی پیشین که اکنون در سوی قانون‌شکنان ایستاده، باید او را در مهلتی کوتاه نجات دهد. این خلاصه، موتور پرکشش فیلم را روشن می‌کند، اما جذابیت اثر فقط در مسابقه با زمان نیست؛ پرسش اصلی‌ترش این است که چه چیزی از جامعه باقی می‌ماند وقتی قدرت، به‌جای حل بحران، تنها راه محصورکردن آن را برمی‌گزیند. فیلم به‌جای توضیح مفصل سازوکار این جهان، تماشاگر را به دل آن پرتاب می‌کند. این انتخاب، هم منشأ نیروی تخیل اثر است و هم سرچشمهٔ برخی کاستی‌هایش: تصور منهتن به‌مثابه زندان به‌سرعت در ذهن جا می‌افتد، اما پیامدهای اجتماعی و سیاسی آن کمتر از آنچه می‌توانستند بسط می‌یابند. بااین‌حال، همین ناتمامی به فیلم کیفیتی افسانه‌وار می‌دهد؛ گویی با قصه‌ای خشن و موجز روبه‌رو هستیم که در آن یک شهر، به نماد فروپاشی نظم بدل شده است. منهتن؛ چشم‌اندازی از فرسودگی یکی از ماندگارترین دستاوردهای فیلم، ساختن تصویری از شهر است که نه آینده‌ای پرزرق‌وبرق، بلکه امتداد تاریک و چرک‌آلود زمان حال به نظر می‌رسد. خیابان‌ها و ساختمان‌ها بیش از آن‌که به دنیایی علمی‌تخیلی تعلق داشته باشند، بقایای نظمی ازهم‌گسیخته‌اند. خالی‌بودن فضاها، سایه‌های سنگین و طراحی محیط، احساسی از تنهایی و ناامنی پدید می‌آورند؛ احساسی که گاهی از خود صحنه‌های درگیری مؤثرتر است. نیویورک فیلم، صرفاً پس‌زمینهٔ ماجرا نیست، بلکه نیرویی خاموش است که شخصیت‌ها را می‌بلعد و امکان اعتماد یا آرامش را از آنان می‌گیرد. کارپنتر با اقتصاد بصری قابل‌توجهی از مکان‌ها بهره می‌گیرد. به‌جای آن‌که همه‌چیز را با دیالوگ توضیح دهد، از تاریکی، خرابی و فاصله‌های خالی برای القای وضع شهر استفاده می‌کند. نتیجه، فضایی خام و متمایز است که هنوز هم قدرت جذب دارد. بااین‌همه، گاه تأکید بر همین اتمسفر جای پرداخت بیشتر به زندگی درون این جهان را می‌گیرد. شهر چشمگیر است، اما جامعهٔ شکل‌گرفته در آن فقط به‌اندازه‌ای جان می‌گیرد که مسیر مأموریت را پیش ببرد. مار پلیسکن؛ قهرمانی بیرون از الگوی قهرمان کاریزمای مار پلیسکن از تناقضی بنیادین می‌آید: او مأمور نجات است، اما نه از سر ایمان به وظیفه یا دلبستگی به قدرتی که به او فرمان می‌دهد. خونسردی، بدگمانی و بی‌اعتنایی ظاهری‌اش، او را از قهرمانان پاک‌نهاد و پرشور جدا می‌کند. مار بیشتر به مردی می‌ماند که می‌خواهد از بازی دیگران جان سالم به در ببرد؛ همین فاصله‌گرفتن از قهرمانی متعارف، شخصیت را از کلیشهٔ نجات‌دهندهٔ فداکار دور می‌کند. بازی Kurt Russell به این شخصیت وزن و جذابیتی ویژه می‌بخشد. او مار را با کمترین نشانه‌های بیرونی می‌سازد: نگاه سرد، حرکات محدود و صدایی که به‌ندرت از کنترل خارج می‌شود. این خویشتن‌داری با اغراق و آشوب جهان پیرامونش تضاد دارد و به شخصیت حضوری متمایز می‌دهد. البته فیلم گاهی بیش از آن‌که او را از درون بکاود، به تصویر بیرونی و ژست‌هایش تکیه می‌کند؛ اما همین خلأ نیز بخشی از افسون مار است. او نه قهرمانی است که همه‌چیز را توضیح دهد و نه شخصیتی که به‌سادگی به دست تماشاگر سپرده شود. لحن، موسیقی و جهان صوتی موسیقی متن، ساختهٔ کارپنتر با همکاری Alan Howarth، از عناصر اصلی هویت فیلم است. ضرباهنگ‌های الکترونیکی و تکرارشونده، هم حس تعقیب و اضطرار می‌سازند و هم نوعی سرمای مکانیکی به جهان می‌بخشند. موسیقی برای پرکردن فاصله‌ها به کار نمی‌رود؛ گویی خودش بخشی از معماری شهر است، صدایی که از دل تاریکی می‌آید و حرکت داستان را به پیش می‌راند. این اثرگذاری به‌ویژه در کنار نماهای خلوت و شبانه روشن می‌شود، جایی که صدا پیش از آن‌که خطری را توضیح دهد، حضورش را احساس می‌کند. لحن فیلم میان جدیت، هجو تلخ و ماجراجویی عامه‌پسند در رفت‌وآمد است. گروهی از شخصیت‌ها با هیئت‌ها و رفتارهای اغراق‌شده وارد می‌شوند و گاه مرز میان تهدید و نمایش را کمرنگ می‌کنند. این انتخاب به جهان فیلم رنگی کمیک‌وار و نامعمول می‌دهد، اما همیشه یکدست نیست: برخی بازی‌ها و دیالوگ‌ها بیش از آن‌که باورپذیر باشند، به نمایش بیرونی شخصیت‌ها وابسته‌اند. در لحظاتی، این اغراق بخشی از جذابیت اثر است؛ در لحظاتی دیگر، تنش را از صحنه می‌گیرد.