نقد و بررسی
نقد آمریکایی (The American) | 2023
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
رؤیای کمال در جهانی سخت‌گیر «The American» که با نام «Joika» نیز شناخته می‌شود، داستان جوی وومک، بالرین آمریکایی‌ای را دنبال می‌کند که برای آموزش در آکادمی بالهٔ بولشوی مسکو پذیرفته می‌شود؛ جایی که استعداد به‌تنهایی برای پیشرفت کافی نیست و هر قدم رو به جلو با انضباطی فرساینده، رقابت و هزینه‌های شخصی همراه است.
فیلم از همان ابتدا روشن می‌کند که با قصه‌ای ساده دربارهٔ تحقق رؤیا روبه‌رو نیستیم. پرسش محوری آن این است که اگر کمال هنری به بهای آسیب جسم و روان به دست آید، آیا آن کمال هنوز ارزش خواستن دارد؟ اثر، مسیر جوی را نه به‌صورت افسانه‌ای از موفقیت، بلکه به‌مثابه آزمونی پیوسته از اراده ترسیم می‌کند.
او وارد محیطی می‌شود که قواعدش را دیگران تعیین کرده‌اند و برای آنکه به رؤیای خود نزدیک شود، ناچار است هم با دشواری‌های آموزش و هم با مناسبات انسانی و ساختاری اطرافش کنار بیاید. همین برخورد میان آرمان فردی و واقعیت بی‌رحم، به فیلم نیروی دراماتیک می‌بخشد؛ هرچند گاهی الگوی روایت، بیش از اندازه آشنا به نظر می‌رسد.
« فیلم از همان ابتدا روشن می‌کند که با قصه‌ای ساده دربارهٔ تحقق رؤیا روبه‌رو نیستیم. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
باله؛ زیبایی بر لبهٔ رنج قوی‌ترین وجه فیلم، پیوندی است که میان شکوه بصری رقص و مشقت پنهان پشت آن برقرار می‌کند. باله در اینجا صرفاً نمایش زیبایی، تعادل و سبکی نیست؛ بدن رقصنده ابزاری است که زیر فشار تمرین، انتظار و درد شکل می‌گیرد. فیلم با تأکید بر جزئیات جسمانی، اجازه نمی‌دهد تماشاگر اجرای صیقلی روی صحنه را از فرایند سختی که به آن انجامیده جدا کند.
صحنه‌های رقص چشم‌گیر و پرانرژی‌اند و در بهترین لحظات، تماشاگر را به درون تجربهٔ جوی می‌برند؛ لحظاتی که حرکت از تمرین مکانیکی فراتر می‌رود و به بیان درونی بدل می‌شود. فیلم در این صحنه‌ها بیش از هر جای دیگر به زبان سینما اعتماد می‌کند: بدن، موسیقی و قاب جای توضیح‌های کلامی را می‌گیرند.
بااین‌حال، نمایش مکرر رنج و فشار گاه به تأکیدی بیش از اندازه نزدیک می‌شود. هنگامی که هر بحران تازه با نشانه‌ای دیگر از فرسودگی همراه است، تأثیر برخی لحظات به‌جای آنکه عمیق‌تر شود، در تکرار تحلیل می‌رود. بازی تالی رایدر و دگرگونی جوی تالی رایدر بار اصلی فیلم را بر دوش می‌کشد و اجرای او از آن جهت مؤثر است که جوی را صرفاً دختری سرسخت و شکست‌ناپذیر نشان نمی‌دهد.
« بااین‌حال، نمایش مکرر رنج و فشار گاه به تأکیدی بیش از اندازه نزدیک می‌شود. »
شخصیت‌ها و اجرا
در چهره و حرکاتش هم بلندپروازی دیده می‌شود و هم اضطرابی که از زندگی زیر فشار دائمی برمی‌آید. او می‌تواند میان اعتمادبه‌نفس یک هنرمند جوان و آسیب‌پذیری کسی که هنوز در حال شناختن بهای انتخاب‌هایش است، تعادل برقرار کند. بازی رایدر، به‌ویژه در لحظاتی که جوی با بدن خسته و ذهنی آشفته همچنان به تمرین یا اجرا ادامه می‌دهد، حس تعهد شخصیت را ملموس می‌کند.
این تعهد، بااین‌حال، همیشه به‌معنای تصمیم‌گیری سنجیده نیست و فیلم از همین‌جا به یکی از دشواری‌هایش می‌رسد: برخی انتخاب‌های جوی ناگهانی به نظر می‌رسند، چون زمینهٔ عاطفی یا فکری لازم برای فهم آن‌ها به‌اندازهٔ کافی بسط نمی‌یابد. بازیگر می‌کوشد این فاصله را با حضور و شدت عاطفی خود پر کند، اما همهٔ تصمیم‌ها به یک اندازه باورپذیر نمی‌شوند.
آموزگار، قدرت و رابطه‌های پیچیده رابطهٔ جوی با تاتیانا وُلکووا، آموزگار سخت‌گیر او، یکی از محورهای مهم فیلم است. تاتیانا تنها مانعی در برابر قهرمان نیست؛ شخصیتی است که انضباط و خشونت را درهم می‌آمیزد و از همین رو نمی‌توان او را به‌آسانی در قالب آموزگار بدخواه یا راهنمای خردمند جا داد.
« در چهره و حرکاتش هم بلندپروازی دیده می‌شود و هم اضطرابی که از زندگی زیر فشار دائمی برمی‌آید. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
فیلم از این ابهام بهره می‌گیرد تا نشان دهد نظامی که هنر را پرورش می‌دهد، ممکن است هم‌زمان با فشار و سلطه، هنرمند را فرسوده کند. این رابطه ظرفیت زیادی برای کاوش در تفاوت میان سخت‌گیری سازنده و آزار دارد، اما فیلم همیشه به عمق لازم نمی‌رسد. گاه رفتارها بیشتر به‌منزلهٔ مانع بعدی در مسیر جوی عمل می‌کنند تا بخشی از شخصیت‌پردازی‌ای چندلایه.
در نتیجه، ایدهٔ مرکزی فیلم روشن است، اما پیامدهای اخلاقی آن ــ این‌که تا کجا می‌توان رنج را به نام هنر توجیه کرد ــ می‌توانست پیچیده‌تر و کم‌شتاب‌تر بررسی شود. ساختار روایی و مسئلهٔ تکرار روایت بر چرخه‌ای از فشار، بحران و تلاش برای غلبه بر بحران بنا شده است. این الگو در ابتدا مؤثر است، زیرا مخاطب را با سختی محیط و سماجت جوی آشنا می‌کند.
اما با پیشروی فیلم، تکرار آن قابل‌پیش‌بینی می‌شود: جوی با مانعی تازه روبه‌رو می‌شود، تحت فشار قرار می‌گیرد و بار دیگر اراده‌اش را به نمایش می‌گذارد. چنین ساختاری با فضای رقابتی داستان تناسب دارد، ولی وقتی هر مرحله کارکردی مشابه پیدا می‌کند، مسیر شخصیت‌پردازی کمتر از آنچه باید تکامل می‌یابد.
« این رابطه ظرفیت زیادی برای کاوش در تفاوت میان سخت‌گیری سازنده و آزار دارد، اما فیلم همیشه به عمق لازم نمی‌رسد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
در میانهٔ فیلم نیز لحظاتی وجود دارد که داستان از حرکت بازمی‌ماند یا کش می‌آید. فیلم در این بخش‌ها همچنان بر فشار محیط تأکید می‌کند، اما همیشه اطلاعات تازه‌ای دربارهٔ جوی یا جهان او به دست نمی‌دهد. از سوی دیگر، برخی تغییرهای پایانی با شتاب از کنار تماشاگر می‌گذرند؛ تغییرهایی که می‌توانستند حاصل تحول تدریجی شخصیت باشند، اما زمان کافی برای جاافتادن پیدا نمی‌کنند.
این شتاب، فاصله‌ای میان شدت عاطفی رویدادها و عمق پرداخت آن‌ها ایجاد می‌کند. تصویر، فضا و حس محصورشدگی جهان فیلم سرد، پرتنش و گاه خفقان‌آور است. این فضا با تجربهٔ جوی تناسب دارد: او در محیطی تازه، زیر نگاه مداوم دیگران و در ساختاری قرار گرفته که برای موفقیت باید قواعدش را بیاموزد.
قاب‌بندی‌ها و توجه به فضای تمرین، بر محدودیت و انضباط تأکید می‌کنند؛ در مقابل، لحظات اجرا امکان گشایش بصری می‌یابند و حرکت بدن به شکلی رها‌تر دیده می‌شود. همین تفاوت میان فضای بستهٔ آموزش و وسعت صحنه، به فیلم امکان می‌دهد کشاکش میان فشار و آزادی را بدون توضیح مستقیم بیان کند. بااین‌همه، فیلم در بیرون از صحنه‌های رقص کمتر به تصویرسازی‌ای جسورانه متوسل می‌شود.
« در میانهٔ فیلم نیز لحظاتی وجود دارد که داستان از حرکت بازمی‌ماند یا کش می‌آید. »
جمع‌بندی
بخشی از روایت با زبانی نسبتاً سرراست پیش می‌رود و عناصر بصری گاهی بیش از آنکه معنایی تازه بسازند، حال‌وهوای تلخ داستان را تقویت می‌کنند. بنابراین، قدرت تصویری اثر در لحظه‌های رقص متمرکز است؛ جایی که سینما و هنر اجرا به‌درستی به یکدیگر پیوند می‌خورند. جمع‌بندی «The American» در نمایش شکوه باله و بهای جسمی و روانیِ رسیدن به آن، اثری درگیرکننده است.
صحنه‌های رقص، فضای پرفشار و بازی متعهدانهٔ تالی رایدر، تجربهٔ جوی را برای مخاطب ملموس می‌کنند و فیلم را از یک روایت سادهٔ موفقیت فراتر می‌برند. پرسش از بهای کمال هنری نیز پس از پایان در ذهن باقی می‌ماند، زیرا اثر نشان می‌دهد پشت هر حرکت زیبا ممکن است سال‌ها تمرین، درد و چشم‌پوشی نهفته باشد.
در سوی دیگر، تکرار الگوی بحران و غلبه بر آن، تصمیم‌هایی که گاه به‌اندازهٔ کافی زمینه‌چینی نشده‌اند و شتاب در پرداخت بعضی تغییرهای پایانی، مانع از آن می‌شوند که فیلم به تمامی ظرفیت‌های موضوعش دست یابد. بااین‌حال، برای تماشاگرانی که به درام‌های هنری و روایت‌های مربوط به پشتکار و هزینهٔ جاه‌طلبی علاقه دارند، فیلم تجربه‌ای دیدنی و از نظر حسی پرقدرت فراهم می‌کند؛ تجربه‌ای که در بهترین لحظاتش، رقص را هم‌زمان زیبا و دردناک می‌بیند.
« جمع‌بندی «The American» در نمایش شکوه باله و بهای جسمی و روانیِ رسیدن به آن، اثری درگیرکننده است. »
ثبت دیدگاه