نقد و بررسی
نقد The Public | 2019
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
ایده‌ای انسانی در فضایی عمومی «The Public» از موقعیتی ساده اما اخلاقاً پیچیده آغاز می‌کند: در سرمایی مرگ‌بار، گروهی از بی‌خانمان‌ها از ترک کتابخانهٔ عمومی سر باز می‌زنند؛ جایی که در ساعات روز به آن پناه می‌آورند، اما هنگام تعطیلی دیگر اجازهٔ ماندن در آن را ندارند. این نافرمانی مدنی، به‌سرعت به بحرانی عمومی تبدیل می‌شود و کتابداران، پلیس، مقام‌های شهری و رسانه‌ها را درگیر می‌کند.
Emilio Estevez نویسندگی، کارگردانی و یکی از نقش‌های اصلی فیلم را بر عهده دارد؛ قصه نیز در کتابخانه‌ای در سینسیناتی شکل می‌گیرد. نیروی اصلی فیلم در انتخاب کتابخانه به‌عنوان صحنهٔ درگیری است. کتابخانه معمولاً مکانی برای سکوت، دسترسی آزاد به دانش و برخورداری برابر از امکانات عمومی تصور می‌شود؛ اما فیلم می‌پرسد این برابری در عمل تا کجا امتداد دارد.
آیا حق استفاده از کتابخانه فقط تا زمانی معتبر است که مراجعه‌کننده با نظم اداری و انتظارات جامعه هماهنگ باشد؟ و اگر کسی برای گذراندن شب جایی امن ندارد، آیا نهادی که به نام عموم اداره می‌شود مسئولیتی فراتر از ساعات کاری خود بر عهده می‌گیرد؟ فیلم پاسخ ساده‌ای عرضه نمی‌کند، اما همین پرسش‌ها به آن وزن اجتماعی می‌بخشند.
کتابخانه؛ پناهگاه و میدان کشمکش کتابخانه در فیلم صرفاً پس‌زمینه‌ای برای یک بحران نیست؛ بخشی از استدلال آن است. فضای آشنا و روزمرهٔ سالن‌ها، پیشخوان‌ها و مسیرهای میان قفسه‌ها با وضعیت اضطراری بیرون تضاد پیدا می‌کند. رفت‌وآمد مراجعه‌کنندگان، پرسش‌های گاه عجیب و طنزآمیز آنان و مراسم همیشگی بازشدن و بسته‌شدن درها، به جهان فیلم بافتی ملموس می‌دهد.
« نیروی اصلی فیلم در انتخاب کتابخانه به‌عنوان صحنهٔ درگیری است. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
این جزئیات کمک می‌کنند کتابخانه همچون مکانی واقعی و زنده دیده شود، نه صحنه‌ای نمادین که فقط برای بیان پیام فیلم ساخته شده باشد. در عین حال، همین فضا تضادی اخلاقی را آشکار می‌کند: کتابخانه برای همه باز است، اما نه در همهٔ لحظه‌ها و نه برای همهٔ نیازها. آدم‌هایی که در روز از گرمایش، سرویس‌ها و امکان حضور در کنار دیگران استفاده می‌کنند، شب با بسته‌شدن درها دوباره به خیابان بازگردانده می‌شوند.
فیلم به‌خوبی نشان می‌دهد که مسئله فقط سرپناه نیست؛ مسئله، تعلق داشتن به جامعه و حق برخورداری از فضایی امن و بی‌قیدوشرط نیز هست. حضور بی‌خانمان‌ها کتابخانه را از نهاد فرهنگی صرف به آزمونی برای سنجش معنای «عمومی» بودن بدل می‌کند. کشمکش اجتماعی و محدودیت‌های روایت از امتیازهای اثر آن است که بحران را تنها از یک زاویه روایت نمی‌کند.
کتابداران ناچارند میان مسئولیت حرفه‌ای و همدلی انسانی راهی پیدا کنند؛ پلیس با مسئلهٔ نظم و کنترل روبه‌روست؛ مقام‌های سیاسی به پیامدهای عمومی و جایگاه خود می‌اندیشند؛ و رسانه‌ها نیز در شکل‌گیری برداشت مردم از واقعه نقش دارند. چنین چیدمانی ظرفیت دراماتیک زیادی دارد، زیرا یک رخداد واحد برای هر گروه معنایی متفاوت پیدا می‌کند.
اما فیلم در بهره‌برداری از این ظرفیت همیشه موفق نیست. چند مسئلهٔ اجتماعی و نهادی را هم‌زمان وارد روایت می‌کند، بی‌آنکه برای همهٔ آن‌ها مجال کافی فراهم آورد. در نتیجه، بعضی خط‌های داستانی بیشتر شبیه اشاره‌هایی گذرا باقی می‌مانند تا اجزای درهم‌تنیدهٔ یک تصویر کامل. گستردگی موضوعات، گاهی از تمرکز احساسی فیلم می‌کاهد: بیننده درمی‌یابد که مسئله‌ها به هم مربوط‌اند، اما فرصت نمی‌یابد هرکدام را با عمق لازم دنبال کند.
« حضور بی‌خانمان‌ها کتابخانه را از نهاد فرهنگی صرف به آزمونی برای سنجش معنای «عمومی» بودن بدل می‌کند. »
شخصیت‌ها و اجرا
این شلوغی، به‌ویژه در بخش‌هایی که فیلم از بحران اصلی فاصله می‌گیرد، ریتم را تخت و کم‌رمق می‌کند. شخصیت‌ها؛ همدلی در برابر کلیشه فیلم روشن است که همدلی خود را متوجه چه کسانی می‌کند: افرادی که بی‌خانمانی را تجربه می‌کنند و کارکنانی که در برابر رنج آنان ناچار به تصمیم‌گیری شده‌اند. گروه بی‌خانمان‌ها صرفاً توده‌ای بی‌نام در پس‌زمینه نیستند و حضورشان نیروی عاطفی اصلی بحران را می‌سازد.
بااین‌حال، وقتی فیلم می‌کوشد سوی مقابل را به تصویر بکشد، به‌خصوص در میان برخی صاحبان قدرت، شخصیت‌پردازی گاه به تقابل سادهٔ «آدم‌های همدل» و «آدم‌های بی‌وجدان» نزدیک می‌شود. چنین دوگانه‌ای، هرچند پیام را سریع و روشن منتقل می‌کند، از پیچیدگی اجتماعی داستان می‌کاهد. این محدودیت سبب می‌شود که مخالفت‌ها همیشه از دل موقعیت‌ها و انگیزه‌های باورپذیر شکل نگیرند؛ گاهی شخصیت منفی بیش از آنکه فردی با منطق و تناقض‌های خود باشد، نمایندهٔ مانعی برای قهرمانان قصه است.
درام اجتماعی زمانی ژرف‌تر می‌شود که حتی مخالفان نیز منطق قابل‌فهمی داشته باشند و تعارض از برخورد ارزش‌ها و منافع پدید آید، نه صرفاً از حضور چهره‌هایی که قرار است پیامدهای بد قدرت‌طلبی را نشان دهند. «The Public» به این پیچیدگی نزدیک می‌شود، اما همیشه در آن ساکن نمی‌ماند. بازیگری و صداقت عاطفی بازی Emilio Estevez در نقش کتابدار مرکزی فیلم، از صمیمیت و خویشتن‌داری برخوردار است.
او شخصیت را نه قهرمانی بی‌نقص، بلکه انسانی نشان می‌دهد که در موقعیتی دشوار میان احتیاط، وظیفه و وجدان خود گرفتار شده است. این بازی به قصه کمک می‌کند پیام اخلاقی‌اش را از سطح شعار پایین بیاورد و به تجربه‌ای شخصی‌تر نزدیک کند. در برابر بحران، تغییرات رفتاری شخصیت بیش از آنکه بر جلوه‌گری متکی باشد، از حس مسئولیت و عاطفه‌ای قابل‌باور می‌آید.
« این شلوغی، به‌ویژه در بخش‌هایی که فیلم از بحران اصلی فاصله می‌گیرد، ریتم را تخت و کم‌رمق می‌کند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
بازی گروهی نیز به زنده‌ماندن فضای کتابخانه کمک می‌کند. تنوع آدم‌هایی که به آن رفت‌وآمد دارند، حس یک اجتماع ناهمگون را ایجاد می‌کند؛ مکانی که افراد با نیازها، خلق‌وخوها و تجربه‌های متفاوت در آن کنار هم قرار می‌گیرند. بااین‌همه، همهٔ شخصیت‌ها فرصت یکسانی برای شکل‌گیری پیدا نمی‌کنند.
برخی چهره‌ها بیشتر حامل کارکرد روایی یا اجتماعی‌اند تا انسان‌هایی با زندگی درونی مستقل. در نتیجه، بازی خوبِ جمعی نمی‌تواند تمام محدودیت‌های نوشته را برطرف کند، هرچند به آن گرما و انرژی می‌بخشد. لحن، ریتم و اغراق فیلم میان درام اجتماعی، طنز روزمره و تعلیق یک رویارویی عمومی رفت‌وآمد می‌کند.
شوخی‌های برخاسته از رفتار مراجعه‌کنندگان و زندگی عادی کتابخانه، به‌ویژه در آغاز، فضا را از سنگینی یکسره نجات می‌دهد. این لحظه‌ها یادآوری می‌کنند که نهاد عمومی فقط محل بحران نیست؛ محل برخوردهای کوچک، پرسش‌های پیش‌پاافتاده و موقعیت‌های انسانی نیز هست. طنز، هنگامی که از همین مشاهدهٔ دقیق زندگی روزمره سرچشمه می‌گیرد، از دلنشین‌ترین ویژگی‌های فیلم است.
با شدت‌گرفتن کشمکش، اما، لحن اثر گاهی بیش از اندازه تأکیدی می‌شود. فیلم می‌خواهد مخاطب را به موضع اخلاقی روشنی برساند و در برخی لحظات، به‌جای اعتماد به رفتار شخصیت‌ها و پیامدهای موقعیت، حرف خود را مستقیم و گل‌درشت بیان می‌کند. همین میل به اثرگذاری، بخشی از ظرافت درام را می‌گیرد و باعث می‌شود بعضی واکنش‌ها یا تغییرات روایی بیش از آنکه از منطق واقع‌گرایانهٔ بحران پیروی کنند، در خدمت پیام قرار گیرند.
« بازی گروهی نیز به زنده‌ماندن فضای کتابخانه کمک می‌کند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
ریتم نیز در میانهٔ مسیر گاه کش می‌آید؛ گویی فیلم میان گسترش بحران و افزودن موضوع‌های تازه مردد مانده است. جمع‌بندی «The Public» فیلمی استوار بر نیتی انسانی و پرسشی جدی دربارهٔ مسئولیت نهادهای عمومی در برابر آسیب‌پذیرترین اعضای جامعه. کتابخانهٔ گرم و آشنای آن، تضاد میان دسترسی عمومی و محرومیت واقعی را به‌صورتی مؤثر مجسم می‌کند و بازی صمیمانهٔ Emilio Estevez به مرکز عاطفی داستان استحکام می‌بخشد.
اثر همچنین یادآوری می‌کند که برای بسیاری، کتابخانه فقط محل مطالعه نیست؛ فضایی برای حضور، آرامش نسبی و احساس دیده‌شدن است. بااین‌حال، پراکندگی موضوعات، افت‌وخیز ریتم، شخصیت‌پردازی ساده‌شدهٔ برخی مخالفان و گرایش به بیان مستقیم پیام، مانع از آن می‌شود که ایدهٔ قوی فیلم به درامی کاملاً یکپارچه بدل شود.
«The Public» در بهترین لحظه‌هایش مخاطب را وادار می‌کند دربارهٔ معنای همبستگی و کارکرد فضای عمومی بیندیشد؛ در لحظه‌های ضعیف‌تر، پاسخ را پیش از آنکه پرسش به‌اندازهٔ کافی بسط یابد، آشکارا پیش روی او می‌گذارد. حاصل، فیلمی نابرابر اما گرم‌دل است که ارزشش بیش از هر چیز در همدلی با آدم‌هایی نهفته است که معمولاً از مرکز توجه بیرون می‌مانند.
« ریتم نیز در میانهٔ مسیر گاه کش می‌آید؛ گویی فیلم میان گسترش بحران و افزودن موضوع‌های تازه مردد مانده است. »
ثبت دیدگاه