نقد و بررسی
نقد File not found. (Weekend at Bernie's) | 1989
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
کمدی‌ای که از دل یک موقعیت ناممکن جان می‌گیرد «Weekend at Bernie’s» کمدی سیاهی است که تمام نیروی خود را از تناقضی واحد می‌گیرد: دو کارمند جوان باید در تعطیلاتی ساحلی چنان رفتار کنند که گویی رئیس مرده‌شان هنوز زنده است. فیلم این موقعیت را نه با ظرافتی واقع‌گرا، بلکه با منطق اغراق‌آمیز کمدی بدنی پیش می‌برد؛ هر حرکت، نگاه و برخوردی می‌تواند وانمودسازی را از هم بپاشد و آشفتگی تازه‌ای به بار آورد.
این ایده به‌تنهایی آن‌قدر غریب است که می‌توانست پس از چند شوخی از رمق بیفتد، اما فیلم می‌کوشد آن را به رشته‌ای از موقعیت‌های پی‌درپی بدل کند. کارگردانی Ted Kotcheff میان تعلیق و هزل تعادل برقرار می‌کند: از یک‌سو خطرِ لو رفتن و حضور آدمکشی، قصه را به حرکت درمی‌آورد؛ از سوی دیگر، رفتارهای ابلهانه و بی‌اعتنایی جمع اطراف به امر مرگ، جدیت ماجرا را پیوسته مختل می‌سازد.
حاصل، کمدی‌ای است که از همان آغاز نمی‌داند باید بیش از همه تماشاگر را نگران کند یا به خنده بیندازد؛ و بخش بزرگی از جذابیتش نیز در همین بی‌ثباتی نهفته است. آغاز آرام و زمینه‌چینی لازم فیلم برای رسیدن به موقعیت مشهورش عجله نمی‌کند. ابتدا Richard Parker و Larry Wilson را در جایگاه دو کارمند کم‌رتبهٔ یک شرکت بیمه می‌شناسیم؛ یکی منظم‌تر و محتاط‌تر، دیگری آسوده‌خیال‌تر و متمایل به خوش‌گذرانی.
« آغاز آرام و زمینه‌چینی لازم فیلم برای رسیدن به موقعیت مشهورش عجله نمی‌کند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
آن‌ها به تقلبی در حساب‌های شرکت پی می‌برند و توجه مدیرعامل، Bernie Lomax، را جلب می‌کنند. دعوت به خانهٔ ساحلی او قرار است پاداشی خوشایند باشد، اما خیلی زود روشن می‌شود که این تعطیلات ظاهراً بی‌دردسر، زیر سایهٔ توطئه و خطر قرار دارد. این بخش، هرچند برای ساختن زمینهٔ داستان ضروری است، از شتاب و سرزندگی نیمهٔ بعد برخوردار نیست.
فیلم کمی زمان می‌خواهد تا زوج اصلی را جا بیندازد و روابط میان شخصیت‌ها و مناسبات شرکت را توضیح دهد. برای تماشاگری که با تصویر مشهورِ دو مرد در حال جابه‌جا کردن جنازه وارد فیلم می‌شود، این تأخیر ممکن است انتظاری طولانی بسازد. بااین‌حال، همین زمینه‌چینی بعداً کمک می‌کند رفتارهای نامعقول Richard و Larry صرفاً مجموعه‌ای از شوخی‌های بی‌مقدمه نباشد و از فشار موقعیتی که در آن گرفتار شده‌اند سرچشمه بگیرد.
دو بازیگر و یک زوج کمدی نابرابر Andrew McCarthy و Jonathan Silverman موتور انسانی فیلم را تشکیل می‌دهند. Richard شخصیتی محتاط، نگران و گرفتار قواعد است؛ Larry با انرژی سبک‌سرانه‌اش بیشتر به استقبال آشوب می‌رود. تقابل آن‌ها قالب آشنای دو همراهِ ناهمگون را دارد، اما فیلم به‌خوبی از این تفاوت برای خلق ضرباهنگ کمدی بهره می‌گیرد: هرگاه یکی می‌کوشد اوضاع را مهار کند، دیگری با واکنشی ناپخته یا تصمیمی شتاب‌زده آن را پیچیده‌تر می‌سازد.
« آن‌ها به تقلبی در حساب‌های شرکت پی می‌برند و توجه مدیرعامل، Bernie Lomax، را جلب می‌کنند. »
شخصیت‌ها و اجرا
بازی‌ها بیش از آنکه بر گفت‌وگوهای درخشان تکیه کنند، متکی بر واکنش‌اند. تردید، وحشت و تلاش برای حفظ ظاهر در چهره و بدن بازیگران اهمیت پیدا می‌کند. Richard و Larry همیشه هم به اندازهٔ موقعیت باورپذیر نیستند، اما رابطهٔ میانشان به فیلم گرما می‌دهد و باعث می‌شود تماشاگر از همراهی آن‌ها با ماجرایی مضحک دست نکشد.
در کنارشان، Terry Kiser با بازی جسمانی خود به Bernie حضوری تبدیل می‌شود که حتی پس از خاموشی‌اش همچنان مرکز صحنه است. جنازه‌ای که به شخصیت اصلی بدل می‌شود مهم‌ترین دستاورد اجرایی فیلم، بازی Terry Kiser در نقش پیکری بی‌جان است. کمدیِ بدن اینجا به معنای دقیق کلمه اهمیت می‌یابد: بدنِ Bernie قرار است چیزی را نشان دهد که نیست، و هر لغزش یا حرکت ناخواسته می‌تواند این نمایش را برملا کند.
Kiser با رها کردن عضلات، تغییر حالت سر و صورت و پذیرفتن جابه‌جایی‌های ناشیانه، به پیکر بی‌جان نوعی حضور نمایشی می‌بخشد؛ حضوری که نه از دیالوگ، بلکه از شکل قرار گرفتن بدن در قاب و واکنش آدم‌های اطراف ساخته می‌شود. همین انتخاب، فیلم را از کمدی گفتاری صرف جدا می‌کند. جنازه به ابزاری برای شوخی‌های تکرارشونده بدل می‌شود، اما بازی Kiser به آن تنوع می‌بخشد: گاهی خنده از بی‌حرکتی او می‌آید، گاهی از حرکاتی که دیگران به او تحمیل می‌کنند و گاهی از تضاد میان ظاهر موقعیت و اطمینان ساختگی شخصیت‌ها.
« بازی‌ها بیش از آنکه بر گفت‌وگوهای درخشان تکیه کنند، متکی بر واکنش‌اند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
البته فیلم برای این تمهید مرز روشنی ندارد. هرچه داستان جلوتر می‌رود، میزان اغراق بیشتر می‌شود و تماشاگر باید بپذیرد که منطق واقع‌گرایانه جای خود را به منطق کارتون‌وار داده است. ریتم شوخی‌ها و مسئلهٔ تکرار «Weekend at Bernie’s» در آغاز کمی دیر گرم می‌شود، اما پس از آنکه ایدهٔ مرکزی به حرکت درمی‌آید، سکانس‌ها با شتاب بیشتری به هم پیوند می‌خورند.
هر موقعیت تازه فرصتی است برای آنکه ظاهر زنده‌بودن Bernie حفظ شود، و این تلاش به سوءتفاهمی تازه بینجامد. فیلم در بهترین لحظاتش از انباشته‌شدن همین دردسرها نیرو می‌گیرد: یک پنهان‌کاری کوچک، مسئله‌ای بزرگ‌تر می‌سازد و شخصیت‌ها را به واکنشی بی‌منطق‌تر می‌کشاند. بااین‌حال، محدودیت ایده نیز آشکار است.
بعضی شوخی‌ها بیش از اندازه کش می‌آیند و فیلم گاه به همان ترفندی بازمی‌گردد که پیش‌تر خنده گرفته است، بی‌آنکه شکل یا نتیجه‌اش را به‌اندازهٔ کافی تغییر دهد. وقتی مخاطب سازوکار شوخی را فهمیده باشد، تکرارِ آن همیشه اثر نخست را ندارد. اینجاست که میان خنده‌های واقعی و لحظاتی که صرفاً انتظار خنده دارند فاصله می‌افتد.
« البته فیلم برای این تمهید مرز روشنی ندارد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
فیلم در مجموع سرگرم‌کننده است، اما برای هر تماشاگری به همان اندازه‌ای که وعدهٔ ایدهٔ عجیبش القا می‌کند، خنده‌آور نخواهد بود. لحن سیاه و هزلِ دنیای خوش‌گذران زیر ظاهر سبک و بازیگوش فیلم، تصویری تیره‌تر از محیط اطراف Bernie دیده می‌شود. آدم‌های حاضر در جهان او بیشتر سرگرم لذت‌های فوری و آسودگی خود هستند تا توجه به آنچه در برابر چشمشان رخ می‌دهد.
این بی‌اعتنایی، هم زمینه‌ای برای کمدی فراهم می‌کند و هم نوعی هجو اجتماعی می‌سازد: در فضایی که همه به خوش‌گذرانی مشغول‌اند، حتی غیبت و مرگ یک انسان نیز ممکن است به حاشیه رانده شود. فیلم این لایه را با تأکید و خطابه توضیح نمی‌دهد؛ تلخی آن بیشتر از فاصله‌ای می‌آید که میان واقعیت مرگ و رفتار سبک‌سرانهٔ شخصیت‌ها وجود دارد.
به همین دلیل، کمدی آن گاهی حال‌وهوایی نامتعارف و ناخوشایند پیدا می‌کند. تماشاگر ممکن است هم‌زمان از حماقت موقعیت بخندد و از بی‌اعتنایی پیرامونش احساس معذب‌بودن کند. البته این ظرفیت انتقادی همیشه به‌طور کامل پرورش نمی‌یابد و گاه زیر انبوه شوخی‌های بدنی و دردسرهای داستانی پنهان می‌ماند؛ اما همان حضور کم‌رنگ نیز به فیلم رنگی فراتر از یک حقهٔ کمدی می‌دهد.
« لحن سیاه و هزلِ دنیای خوش‌گذران زیر ظاهر سبک و بازیگوش فیلم، تصویری تیره‌تر از محیط اطراف Bernie دیده می‌شود. »
جمع‌بندی
جمع‌بندی «Weekend at Bernie’s» فیلمی نامتعارف است که کامیابی‌اش به پذیرفتن پیش‌فرضی بسیار ابلهانه وابسته است. اگر تماشاگر با منطق اغراق‌آمیز آن همراه شود، از ترکیب خطر، پنهان‌کاری و کمدی بدنی لحظات سرگرم‌کننده‌ای به دست می‌آورد؛ به‌ویژه در صحنه‌هایی که Terry Kiser با مهارت، پیکری بی‌جان را به مرکز کنش بدل می‌کند.
زوج اصلی نیز با تفاوت رفتاری خود، به داستان نیرویی انسانی می‌بخشد و مانع می‌شود فیلم تنها بر ترفند محوری‌اش تکیه کند. در مقابل، آغاز نسبتاً کند، شوخی‌های کش‌دار و محدودیتِ ناگزیرِ یک ایدهٔ واحد گاه مانع از آن می‌شوند که فیلم پیوسته خنده‌آور بماند. بااین‌همه، هرچه بیشتر وارد بازی عجیبش می‌شود، جسورتر و رها‌تر به نظر می‌رسد.
این کمدی برای کسانی ساخته شده است که از هزلِ سیاه، حرکات اغراق‌آمیز و موقعیت‌هایی که عمداً عقل سلیم را کنار می‌زنند لذت می‌برند؛ اثری که نه همیشه به یک اندازه بامزه است و نه قصد دارد جدی گرفته شود، اما امضای نامعمول خود را به‌روشنی بر جای می‌گذارد.
« جمع‌بندی «Weekend at Bernie’s» فیلمی نامتعارف است که کامیابی‌اش به پذیرفتن پیش‌فرضی بسیار ابلهانه وابسته است. »
ثبت دیدگاه