نقد و بررسی
نقد در مسیرهای سرگردان (On the Wandering Paths) | 2023
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
گامی بیرون از زندگی پیشین «در مسیرهای دورافتاده» قصهٔ مردی است که پس از سقوطی سهمگین، با بدنی آسیب‌دیده و جهانی که ناگهان از حرکت بازایستاده، روبه‌رو می‌شود. پیر، نویسنده و جهانگردی است که پیش‌تر زندگی را با سفرهای پرمخاطره و تجربه‌های افراطی تعریف می‌کرد؛ اما این‌بار راهی که پیش می‌گیرد نه فتح سرزمینی ناشناخته، بلکه پیمودن فرانسه از مسیرهایی است که از چشم رهگذران شتاب‌زده پنهان مانده‌اند.
این تقابل، ایدهٔ مرکزی فیلم را شکل می‌دهد: بازگشت به حرکت، نه برای گریز از خود، بلکه برای مواجهه با آن. فیلم از همان ابتدا روشن می‌کند که سفر پیر بیش از آن‌که مقصدی جغرافیایی داشته باشد، تلاشی برای بازیابی امکان زیستن است. بدن به‌مثابه میدان روایت حادثه تنها نقطهٔ آغاز داستان نیست؛ تجربه‌ای است که شکل روایت و نگاه پیر به جهان را دگرگون می‌کند.
او از کما بیدار می‌شود، اما توانایی‌های سابقش را یک‌باره بازنمی‌یابد. راه‌رفتن دشوار است و هر قدم یادآور فاصلهٔ میان اراده و توان جسمانی. فیلم در این‌جا از الگوی قهرمانانهٔ مرسوم فاصله می‌گیرد: پیر با یک تصمیم ناگهانی به مردی شکست‌ناپذیر بدل نمی‌شود، بلکه حرکت او با مکث، خستگی و محدودیت همراه است.
« این تقابل، ایدهٔ مرکزی فیلم را شکل می‌دهد: بازگشت به حرکت، نه برای گریز از خود، بلکه برای مواجهه با آن. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
ژان دوژاردن این آسیب‌پذیری را با بازی‌ای آرام و کم‌اغراق منتقل می‌کند. حضور او متکی به فوران‌های عاطفی نیست؛ بیشتر در سنگینی نگاه، سکوت‌ها و دشواری حرکت معنا می‌یابد. همین خویشتن‌داری سبب می‌شود رنج شخصیت به نمایش بدل نشود و تماشاگر بتواند آن را در جزئیات رفتارش حس کند. بااین‌حال، کم‌گویی بازیگر همیشه به عمق بیشتر نمی‌انجامد: گاهی فیلم چنان بر انزوای پیر تکیه می‌کند که فاصله‌ای میان او و تماشاگر شکل می‌گیرد.
جغرافیای فرانسه، نه کارت‌پستالی صرف طبیعت فرانسه در فیلم حضوری فراتر از پس‌زمینه دارد. روستاها، جاده‌های کم‌رفت‌وآمد و مسیرهای فراموش‌شده، به فضای روانی قهرمان بدل می‌شوند؛ چشم‌اندازهایی که به او فرصت می‌دهند با سرعتی متفاوت از زندگی شهری و روزمره روبه‌رو شود. تصاویر، لحظه‌هایی از سکون و تنفس می‌سازند و تماشاگر را به تماشای خودِ راه دعوت می‌کنند، نه فقط رسیدن به مقصد.
این زیبایی بصری، در عین حال، یکی از دوگانگی‌های فیلم است. از یک سو، چشم‌اندازها معنای تنهایی و رهایی را تقویت می‌کنند؛ از سوی دیگر، گاه چنان چشمگیرند که خطر می‌رود تجربهٔ روستایی به منظره‌ای زیبا و مصرف‌پذیر تقلیل یابد. فیلم به زندگی در شهرها و آبادی‌های کوچک نیز سر می‌زند و رگه‌هایی از فراموش‌شدگی اجتماعی را نشان می‌دهد، اما این لایه همیشه به اندازهٔ تصاویر طبیعت بسط نمی‌یابد.
« ژان دوژاردن این آسیب‌پذیری را با بازی‌ای آرام و کم‌اغراق منتقل می‌کند. »
شخصیت‌ها و اجرا
در نتیجه، جغرافیا گاهی بیش از آن‌که موضوع کاوش باشد، پناهگاهی شاعرانه برای قهرمان باقی می‌ماند. سفر بیرونی و ترمیم درونی قوّت بنیادین اثر در پیوند میان پیمودن مسیر و کوشش برای ترمیم خویشتن نهفته است. قدم‌زدن برای پیر تمرینی جسمانی است، اما هم‌زمان شکل تازه‌ای از توجه نیز هست: توجه به بدن، به زمان، به آدم‌هایی که سر راه پدیدار می‌شوند و به جزئیاتی که زندگی شتاب‌زده از کنارشان می‌گذرد.
سفر به او پاسخ‌های قطعی نمی‌دهد؛ ارزش آن بیشتر در بازکردن فضایی برای مواجهه و تأمل است. فیلم از این‌که این مسیر را به داستانی پرحادثه بدل کند، پرهیز می‌کند. برخوردهای پیر با دیگران غالباً کوتاه‌اند و هر ملاقات، پنجره‌ای گذرا به شیوه‌های متفاوت زیستن می‌گشاید. این انتخاب با حال‌وهوای اثر سازگار است، اما بهای خود را نیز دارد: برخی شخصیت‌های فرعی پیش از آن‌که پیوندی عاطفی با تماشاگر برقرار کنند، از قاب خارج می‌شوند.
بنابراین سفر در سطح ایده دلنشین و اثرگذار است، اما در سطح رابطه‌های انسانی گاه کم‌مایه می‌ماند. سکون، ریتم و خطر کش‌آمدن ریتم کند فیلم را باید بخشی از جهان‌بینی آن دانست، نه صرفاً لغزشی تصادفی. اثر می‌خواهد تماشاگر را از ضرباهنگ تند روایت‌های متعارف جدا کند و او را وادارد لحظه‌ها را با حوصله تجربه کند.
« در نتیجه، جغرافیا گاهی بیش از آن‌که موضوع کاوش باشد، پناهگاهی شاعرانه برای قهرمان باقی می‌ماند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
اما کندی زمانی کارساز است که هر مکث، لایه‌ای تازه به شخصیت یا موضوع بیفزاید. «در مسیرهای دورافتاده» در برخی بخش‌ها موفق به این کار می‌شود؛ در بخش‌هایی دیگر، تکرار راه‌رفتن و توقف‌کردن، بدون آن‌که تحول چشمگیری در درون پیر رخ دهد، حس کش‌آمدن ایجاد می‌کند. همین مسئله برای مخاطبی که انتظار گره‌افکنی و تغییرات پرشتاب دارد، می‌تواند خسته‌کننده باشد.
فیلم نه در پی تعلیق کلاسیک است و نه می‌کوشد هر منزل را به نقطهٔ عطفی بزرگ تبدیل کند. امتیاز این انتخاب، پیوستگی با تجربهٔ واقعی پیمودن راه است؛ کاستی‌اش آن‌که گاهی تکرار، به‌جای آن‌که حس استمرار بسازد، از نیروی دراماتیک اثر می‌کاهد. فلسفه، نقل‌قول و صدای شخصی تأملات فلسفی و جمله‌های قصار، در این فیلم بخشی از بافت معنایی سفرند.
آن‌ها می‌کوشند تجربهٔ پیر را از ماجرای شخصی فراتر ببرند و پرسش‌هایی دربارهٔ آزادی، تنهایی، زوال و رابطهٔ انسان با طبیعت پیش بکشند. گاه این کلمات با تصویر و کنش هماهنگ می‌شوند و به لحظه عمق می‌بخشند؛ گاه نیز بیش از اندازه بر معنای صحنه تأکید می‌کنند، گویی فیلم از بیم آن‌که تماشاگر پیام را از دست بدهد، آن را دوباره توضیح می‌دهد.
« اما کندی زمانی کارساز است که هر مکث، لایه‌ای تازه به شخصیت یا موضوع بیفزاید. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
این وفور اندیشه‌گویی می‌تواند به شخصیت‌پردازی لطمه بزند. پیر در مقام مردی اهل نوشتن و تأمل، طبعاً با کلام پیوند دارد؛ اما هرچه فیلم بیشتر به جمله‌های حکمت‌آمیز متکی می‌شود، فرصت کمتری برای شکل‌گیری عاطفه از راه کنش، سکوت و رابطه باقی می‌ماند. در بهترین لحظه‌ها، تصویر به‌تنهایی حرف می‌زند؛ در لحظه‌های کم‌اثرتر، کلام معنایی را بیان می‌کند که قاب پیش‌تر رسانده است.
آشناییِ الگو و محدودیتِ تازگی سفر برای یافتن خویشتن، الگویی آشنا در سینمای معاصر است؛ قهرمانی که از زندگی پیشین فاصله می‌گیرد، با دشواری‌های جسمی و روانی روبه‌رو می‌شود و در راه، امکان نگاهی تازه را می‌یابد. فیلم این الگو را با جغرافیای فرانسه و پیشینهٔ خاص پیر پیوند می‌دهد، اما کمتر می‌کوشد آن را از بنیاد دگرگون کند.
مسیر کلی تحول او قابل حدس است و تماشاگر ممکن است پیش از آن‌که فیلم به نقطهٔ عاطفی مورد نظر برسد، جهت حرکتش را دریابد. بااین‌همه، آشناییِ ساختار لزوماً تجربهٔ فیلم را بی‌ارزش نمی‌کند. اثر بیش از آن‌که بر غافلگیری تکیه کند، به کیفیت حضور در مسیر وابسته است: به بدن خسته‌ای که همچنان پیش می‌رود، به منظره‌ای که درنگ را ممکن می‌کند و به پرسشی ساده اما دشوار دربارهٔ شیوهٔ ادامه‌دادن زندگی.
« این وفور اندیشه‌گویی می‌تواند به شخصیت‌پردازی لطمه بزند. »
جمع‌بندی
محدودیت فیلم آن است که این ایده را همیشه با نیروی دراماتیک کافی پیش نمی‌برد؛ دستاوردش آن است که در لحظه‌هایی، سادگی را به تأمل بدل می‌کند. جمع‌بندی «در مسیرهای دورافتاده» فیلمی آرام و منظره‌محور دربارهٔ بازگشت تدریجی به حرکت است؛ اثری که بیش از حادثه، به تجربهٔ راه‌رفتن و معنای آن دل می‌بندد.
بازی کنترل‌شده و تأثیرگذار ژان دوژاردن، چشم‌اندازهای شاعرانهٔ فرانسه و پیوند میان سفر جسمانی و جست‌وجوی درونی، عناصر اصلی جذابیت آن‌اند. در مقابل، کندی گاه فرساینده، مسیر داستانی آشنا و اتکای پررنگ به تأملات کلامی، مانع از آن می‌شوند که هر لحظه به اندازهٔ ظرفیتش اثر بگذارد. فیلم بیش از آن‌که دربارهٔ رسیدن باشد، دربارهٔ پذیرفتن دشواریِ هر قدم است.
برای تماشاگرانی که از روایت‌های کم‌حادثه و contemplative استقبال می‌کنند، این مسیر می‌تواند تجربه‌ای آرام و اندیشمندانه باشد؛ برای کسانی که انتظار تحول‌های پرشتاب یا رابطه‌های عاطفی پررنگ دارند، احتمالاً فاصله و تکرار آن محسوس‌تر خواهد بود.
« فیلم بیش از آن‌که دربارهٔ رسیدن باشد، دربارهٔ پذیرفتن دشواریِ هر قدم است. »
ثبت دیدگاه