نقد و بررسی
نقد Unorthodox | 2020
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
فرار به‌مثابه آغاز، نه پایان «Unorthodox» داستان زنی را روایت می‌کند که از جامعهٔ حسیدیِ ویلیامزبرگ و ازدواجی ازپیش‌تعیین‌شده می‌گریزد و در برلین می‌کوشد زندگی تازه‌ای بنا کند. این خلاصه، در ظاهر، طرحی آشنا از رهایی فردی به نظر می‌رسد؛ اما مینی‌سریال با تمرکز بر تجربهٔ روزمرهٔ استی، فرار را نه لحظه‌ای قهرمانانه و تمام‌شده، بلکه گسستی دشوار و پُرهزینه نشان می‌دهد.
او تنها از مکانی جغرافیایی دور نمی‌شود؛ باید با قواعدی که از کودکی در ذهن و بدنش رسوب کرده‌اند نیز روبه‌رو شود. روایت میان دو فضا رفت‌وآمد می‌کند: ویلیامزبرگ، با نظم بسته و مناسک دقیقش، و برلین، شهری که در نگاه نخست امکان انتخاب و تجربه را پیش روی استی می‌گذارد. این رفت‌وبرگشت، تضادهای داستان را روشن می‌کند، اما مهم‌تر از آن، نشان می‌دهد که آزادی با عبور از مرز به‌سادگی به دست نمی‌آید.
گذشته، خاطره و تربیت همراه استی می‌مانند؛ حتی وقتی اطرافش دیگر شبیه جهان پیشین نیست. بازی شایرا هاس؛ روایت در چهره و سکوت محور عاطفی اثر، بازی شایرا هاس در نقش استی است. او شخصیتی را می‌سازد که آسیب‌پذیری‌اش با انفعال یکی نیست: استی می‌ترسد، سردرگم می‌شود و گاه نمی‌داند چگونه باید در موقعیتی تازه رفتار کند، اما در زیر این تردیدها نیرویی آرام و پیگیر حضور دارد.
« گذشته، خاطره و تربیت همراه استی می‌مانند؛ حتی وقتی اطرافش دیگر شبیه جهان پیشین نیست. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
هاس بسیاری از این کشمکش‌ها را نه با توضیح‌دادن، بلکه با مکث، نگاه و تغییرات کوچک چهره منتقل می‌کند. همین ظرافت سبب می‌شود تجربه‌های ظاهراً سادهٔ استی اهمیت پیدا کنند. مواجهه با لباسی متفاوت، شنیدن موسیقی تازه یا آزمودن رفتاری که پیش‌تر برایش ممنوع بوده، در بازی هاس به رخدادهایی درونی بدل می‌شوند.
او از آزادی تصویری پرزرق‌وبرق نمی‌سازد؛ بیشتر نشان می‌دهد که هر انتخاب کوچک، برای کسی که سال‌ها فرصت انتخاب نداشته، می‌تواند هم شادی‌آور باشد و هم هراس‌انگیز. دو جهان و مسئلهٔ نمایش فرهنگ یکی از نقاط قوت سریال، توجه به جزئیات زندگی جامعهٔ حسیدی است. پوشش، زبان، مناسک و روابط خانوادگی در جهان ویلیامزبرگ صرفاً عناصر تزئینی نیستند؛ آن‌ها بخشی از نظمی‌اند که شخصیت‌ها درونش زندگی می‌کنند و با آن تعریف می‌شوند.
این جزئیات به مخاطب کمک می‌کنند فشارهای اجتماعی را ملموس‌تر ببیند، بی‌آن‌که همه‌چیز به گفتاری توضیحی فروکاسته شود. بااین‌حال، «Unorthodox» بیش از آن‌که تصویری جامع از یک جامعه ارائه کند، از چشم‌انداز زنی سخن می‌گوید که در آن جامعه احساس محدودیت کرده است. این زاویهٔ دید برای یک درام شخصی مشروع و مؤثر است، اما گاهی پیچیدگی جهان پیرامون استی را کاهش می‌دهد.
« هاس بسیاری از این کشمکش‌ها را نه با توضیح‌دادن، بلکه با مکث، نگاه و تغییرات کوچک چهره منتقل می‌کند. »
شخصیت‌ها و اجرا
اگر فضای ویلیامزبرگ در مواردی تنگ و سنگین جلوه می‌کند، برلین نیز گاه به نقطهٔ مقابل بیش‌ازحد روشن و پذیرا تبدیل می‌شود. تقابل دراماتیک روشن است، اما هر دو سوی آن می‌توانستند از ابهام و چندگانگی بیشتری برخوردار باشند. برلین؛ پناهگاه یا تصویر آرمانی؟ برلین در سریال شهری برای آغاز دوباره است: فضایی چندفرهنگی که استی در آن با آدم‌هایی از پیشینه‌های گوناگون روبه‌رو می‌شود و امکان آزمودن هویتی تازه را می‌یابد.
حضور موسیقی، مدرسه و گروهی از جوانان، چشم‌اندازهای تازه‌ای پیش روی او می‌گشاید. این فضا در برابر محدودیت‌های گذشته، حس گشودگی دارد و به روایت فرصت می‌دهد لحظه‌های امید و کشف را بسازد. اما همین بخش گاه باورپذیری داستان را تضعیف می‌کند. استی در سرزمینی ناآشنا، بی‌آن‌که همیشه با موانع بیرونیِ هم‌اندازهٔ دشواری‌های گسست درونی روبه‌رو شود، نسبتاً زود با کسانی مواجه می‌شود که پذیرایش هستند.
این پذیرش از نظر عاطفی دلنشین است، ولی برلین را در بعضی لحظه‌ها به پناهگاهی آرمانی بدل می‌کند؛ جایی که گویی دیگران آماده‌اند بی‌درنگ راه را برای او هموار کنند. در نتیجه، بخشی از دشواریِ ساختن زندگی مستقل بیشتر در سطح مضمون باقی می‌ماند تا در تجربهٔ ملموس شخصیت. بدن، صدا و نشانه‌های استقلال سریال در بیان رهایی، به‌جای اتکا به سخنرانی‌های مستقیم، از بدن و حواس بهره می‌گیرد.
« تقابل دراماتیک روشن است، اما هر دو سوی آن می‌توانستند از ابهام و چندگانگی بیشتری برخوردار باشند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
پوشش، مو، صدا و موسیقی در مسیر استی معنایی فراتر از ظاهر پیدا می‌کنند؛ آن‌ها میدان‌هایی‌اند که در آن‌ها می‌تواند نسبت خود را با خواسته‌ها و محدودیت‌های پیشین بازتعریف کند. یکی از به‌یادماندنی‌ترین لحظه‌ها، صحنهٔ رژ قرمز است: حرکتی کوچک، اما سرشار از معنا، که استقلال را نه به‌صورت اعلامیه‌ای بزرگ، بلکه در قالب تجربه‌ای شخصی و قابل لمس نشان می‌دهد.
موسیقی نیز در این میان نقشی اساسی دارد. برای استی، آواز و امکان شنیده‌شدن با کشف بخشی از خویشتن پیوند می‌خورد که پیش‌تر مجال ظهور نداشته است. بااین‌همه، مسیر تحول او گاهی شتاب‌زده به نظر می‌رسد. به‌ویژه تغییراتی که پس از آشنایی با رابرت در حال‌وهوای استی پدید می‌آیند، می‌توانستند با مکث و زمینه‌چینی بیشتری پیش بروند.
هنگامی که تحول عاطفی سریع‌تر از رشد تدریجی شخصیت رخ می‌دهد، بخشی از ظرافتی که بازی هاس ساخته، زیر فشار پیشبرد طرح قرار می‌گیرد. ساختار، ریتم و گفت‌وگوها ساختار چهارقسمتی سریال بر رفت‌وآمد میان گذشته و اکنون بنا شده است. خاطره‌ها به‌تدریج ابعاد تجربهٔ استی را آشکار می‌کنند و به فرار او معنایی فراتر از یک تصمیم ناگهانی می‌بخشند.
« برای استی، آواز و امکان شنیده‌شدن با کشف بخشی از خویشتن پیوند می‌خورد که پیش‌تر مجال ظهور نداشته است. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
این شیوه، به‌خصوص در بخش‌هایی که جزئیات زندگی زناشویی و فشارهای پیرامون آن نمایان می‌شوند، مؤثر است؛ زیرا مخاطب را وادار می‌کند وضعیت کنونی را در پرتو گذشته دوباره بفهمد. در مقابل، ریتم اثر همیشه یکدست نیست. بعضی بخش‌ها کش می‌آیند و برخی خط‌های فرعی، بی‌آن‌که به اندازهٔ داستان استی عمق بگیرند، از تمرکز عاطفی آن می‌کاهند.
تعدادی از دیالوگ‌ها نیز برای بیان مضمون به جمله‌هایی صریح و آشنا تکیه می‌کنند؛ گویی شخصیت‌ها گاهی آنچه را تصویر و بازی پیش‌تر به‌خوبی منتقل کرده‌اند، دوباره توضیح می‌دهند. این ضعف‌ها مجموعه را از تأثیرگذاری نمی‌اندازند، اما از فشردگی و ظرافتی که موضوع طلب می‌کند، می‌کاهند. شخصیت‌های پیرامونی و پیچیدگی اخلاقی «Unorthodox» در برخورد با شخصیت‌های پیرامونی، گاه از دوگانه‌سازی کامل فاصله می‌گیرد.
آدم‌های باقی‌مانده در جامعهٔ پیشین استی همگی یکسان یا صرفاً شرور تصویر نمی‌شوند؛ ترس، وابستگی و ناتوانی در فهم خواسته‌های یکدیگر در روابطشان حضور دارد. این انتخاب به داستان امکان می‌دهد فشار یک ساختار را از شخصیت‌های منفرد جدا کند، هرچند فرصت پرداخت بیشتر به برخی از آنان وجود داشته است.
« این ضعف‌ها مجموعه را از تأثیرگذاری نمی‌اندازند، اما از فشردگی و ظرافتی که موضوع طلب می‌کند، می‌کاهند. »
جمع‌بندی
همین پیچیدگی نسبی، رابطهٔ استی با گذشته را از یک جدایی ساده فراتر می‌برد. ترک‌کردن یک جهان به معنای پاک‌شدن پیوندهای عاطفی نیست؛ و دلتنگی یا تردید نیز لزوماً به معنای پشیمانی نیست. سریال در بهترین لحظه‌هایش این تناقض را حفظ می‌کند: استی می‌تواند هم از محدودیت‌ها رنج برده باشد و هم از آنچه پشت سر گذاشته، خاطره و پیوند داشته باشد.
جمع‌بندی «Unorthodox» مینی‌سریالی است دربارهٔ دشواریِ به‌دست‌آوردن حق انتخاب و بهای جداشدن از جهانی که هم محدودکننده است و هم ریشه‌دار در هویت فرد. بازی درخشان شایرا هاس، جزئیات فرهنگی، استفادهٔ معنادار از موسیقی و لحظه‌های کوچک اما پرقدرتِ کشف استقلال، ستون‌های اصلی اثرند. در سوی دیگر، تصویر گاه آرمانی برلین، بعضی گفت‌وگوهای کم‌ظرافت، نوسان ریتم و شتاب برخی تغییرات، از انسجام آن می‌کاهند.
با وجود این کاستی‌ها، اثر در به‌تصویرکشیدن آزادی به‌مثابه مسیری ناتمام و پراضطراب موفق است. ارزش اصلی‌اش نه در ارائهٔ پاسخی ساده دربارهٔ ایمان یا گسست، بلکه در نزدیک‌شدن به تجربهٔ زنی است که می‌کوشد صدای خودش را از میان صداهایی که سال‌ها برایش تصمیم گرفته‌اند، بازشناسد.
« همین پیچیدگی نسبی، رابطهٔ استی با گذشته را از یک جدایی ساده فراتر می‌برد. »
ثبت دیدگاه