نقد و بررسی
نقد Exodus | 2023
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
میان جاذبهٔ قصه و سنگینی واقعیت «Exodus» ساختهٔ Abbe Hassan درامی دربارهٔ کوچ اجباری، قاچاق انسان و پیوندی نامنتظر است؛ داستانی که از برخورد دو جهان آغاز می‌شود: Sam، قاچاق‌بری حرفه‌ای که در میانهٔ کارش با Amal، دختری دوازده‌ساله که خانواده‌اش در جنگ سوریه ناپدید شده‌اند، روبه‌رو می‌شود.
دختر در پی یافتن خواهرانش راهی سفری خطرناک می‌شود و Sam، با آن‌که از ابتدا میلی به همراهی ندارد، نمی‌تواند او را در سرزمینی بی‌پناه رها کند. همین نقطهٔ عزیمت، هم سرچشمهٔ کشش روایی فیلم است و هم منشأ دشواری اخلاقی آن: چگونه می‌توان از دل موضوعی چنین تلخ، قصه‌ای گرم و حتی گاه شوخ‌طبعانه ساخت، بی‌آن‌که رنج واقعی آدم‌های درگیر کم‌رنگ شود؟
سفری که فیلم را پیش می‌راند فیلم با الگوی سفر جاده‌ای، داستان را از یک موقعیت بحرانی به موقعیت بعدی می‌برد. مقصد برای Amal فقط مکانی روی نقشه نیست؛ وعدهٔ یافتن خانواده و بازگشت به نظمی ازدست‌رفته است. برای Sam نیز مسیر به فرصتی بدل می‌شود تا از نقش آشنای خود فاصله بگیرد، هرچند این تغییر قرار نیست از همان ابتدا ساده یا قطعی باشد.
« سفری که فیلم را پیش می‌راند فیلم با الگوی سفر جاده‌ای، داستان را از یک موقعیت بحرانی به موقعیت بعدی می‌برد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
پیوند میان آن دو، موتور عاطفی روایت است: دختر با اراده و کنجکاوی‌اش پیش می‌رود و مردی که گمان می‌کند صرفاً به اقتضای شرایط کمک می‌کند، ناگزیر با پیامدهای انتخاب‌هایش مواجه می‌شود. این ساختار به فیلم شتاب می‌دهد و تماشاگر را در تعلیق نگه می‌دارد، اما گاهی پیچیدگی تجربهٔ پناه‌جویی را به مجموعه‌ای از موانع داستانی فرو می‌کاهد.
وقتی هر بحران به ایستگاهی در سفر تبدیل شود، خطر آن هست که رنج از زمینهٔ اصلی زندگی شخصیت‌ها جدا و به وسیله‌ای برای پیشبرد ماجرا بدل شود. فیلم در بهترین لحظه‌هایش از این دام می‌گریزد؛ در لحظه‌های دیگر، سفر بیش از اندازه سرراست و بی‌دردسر به نظر می‌رسد. بازی‌ها و رابطهٔ مرکزی رابطهٔ Sam و Amal به‌واسطهٔ تضاد میان تجربه و بی‌پناهی شکل می‌گیرد.
Sam از جهان قاچاق و معامله می‌آید؛ Amal هنوز در پی تصویری از خانواده است که بتواند او را از آشفتگی پیرامون نجات دهد. این دوگانگی، امکان ساختن رابطه‌ای باورپذیر را فراهم می‌کند، زیرا نزدیکی‌شان ناگهانی و بی‌مقدمه نیست: ترس، بی‌اعتمادی و ضرورتِ همراهی، آرام‌آرام جای خود را به مراقبت می‌دهند.
« بازی‌ها و رابطهٔ مرکزی رابطهٔ Sam و Amal به‌واسطهٔ تضاد میان تجربه و بی‌پناهی شکل می‌گیرد. »
شخصیت‌ها و اجرا
Ashraf Barhom در نقش Sam، خشکی و فرسودگی مردی را منتقل می‌کند که عادت کرده فاصله‌اش را با دیگران حفظ کند. Jwan Alqatami نیز برای Amal سرزندگی و استواری می‌آفریند، بی‌آن‌که او را صرفاً نماد معصومیت یا قربانی‌بودن کند. حضور او به قصه انرژی می‌دهد و مانع می‌شود دختر در سایهٔ تصمیم‌های بزرگسالان محو شود.
بااین‌حال، فیلمنامه گاهی شتاب‌زده از تقابل به صمیمیت می‌رسد؛ رابطه‌ای که می‌توانست از مکث‌ها، سکوت‌ها و بی‌اعتمادی‌های طولانی‌تر بهره ببرد تا دگرگونی عاطفی‌اش طبیعی‌تر جلوه کند. تعلیق در برابر قایق و مرز فیلم در صحنه‌هایی که شخصیت‌ها با خطر مستقیم روبه‌رو می‌شوند، به نیروی واقعی خود نزدیک‌تر است.
سفر دریایی و مواجهه با پناهجویانی که در شرایط ناامن گرفتارند، تنش را از سطح یک ماجرای شخصی فراتر می‌برد و آن را به تجربه‌ای جمعی پیوند می‌زند. در این لحظه‌ها، خطر نه استعاره‌ای دور، بلکه واقعیتی ملموس است: بدن‌های آسیب‌پذیر، مسیر نامطمئن و تصمیم‌هایی که ممکن است سرنوشت انسان‌ها را تغییر دهند.
« Ashraf Barhom در نقش Sam، خشکی و فرسودگی مردی را منتقل می‌کند که عادت کرده فاصله‌اش را با دیگران حفظ کند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
این صحنه‌ها نشان می‌دهند که فیلم توانایی ساختن دلهره را دارد و می‌تواند تماشاگر را در موقعیت شخصیت‌ها قرار دهد. بااین‌همه، شدت این بخش‌ها پرسشی دربارهٔ توازن کلی اثر پیش می‌کشد: چرا فیلم در لحظه‌های خطر چنین جدی و مؤثر است، اما در بخش‌هایی از سفر، با شوخی و سبکیِ لحن از همان واقعیت فاصله می‌گیرد؟
شکاف میان این دو حالت، به‌جای آن‌که همیشه تنوعی سازنده پدید آورد، گاه باعث می‌شود وزن عاطفی صحنه‌های دشوار در ادامه فروبنشینَد. زیبایی تصویر و دوگانگی لحن فیلم‌برداری چشم‌نواز و موسیقی دلنشین، به اثر حسی گرم و زنده می‌بخشند. قاب‌ها در انتقال حرکت و گشودگی جغرافیای سفر مؤثرند و موسیقی نیز به رابطهٔ دو شخصیت رنگی انسانی می‌دهد.
این انتخاب‌ها فیلم را از خشکی و تلخی ممتد دور می‌کنند؛ رویکردی که می‌تواند به مخاطب مجال نزدیک‌شدن به شخصیت‌ها را بدهد، بی‌آن‌که سراسر تجربه به نمایش رنج فروکاسته شود. اما زیبایی در چنین موضوعی بی‌طرف نیست. وقتی قاب‌ها بیش از اندازه دلپذیر و موسیقی بیش از حد شاد می‌شوند، ممکن است فاصله‌ای میان شکل فیلم و واقعیتی که روایت می‌کند پدید آید.
« زیبایی تصویر و دوگانگی لحن فیلم‌برداری چشم‌نواز و موسیقی دلنشین، به اثر حسی گرم و زنده می‌بخشند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
مسئله آن نیست که فیلم حق ندارد لحظه‌های آرام، شوخ یا امیدوارکننده داشته باشد؛ مسئله، تناسب و جای‌گذاری آن‌هاست. گاهی حس می‌شود فیلم می‌خواهد رنج را قابل‌تحمل‌تر کند، اما در این راه بخشی از خشونت و بی‌رحمی موقعیت را نیز نرم می‌سازد. نتیجه، لحنی دوگانه است: از یک سو دلهره و فقدان، از سوی دیگر سفری گرم و بامزه که گاه بیش از اندازه بی‌دردسر جلوه می‌کند.
مسئلهٔ اخلاقیِ رستگاری مهم‌ترین تردید فیلم در پرداخت شخصیت Sam شکل می‌گیرد. او قاچاق‌بر است؛ بنابراین تغییر مسیرش، صرفاً تحول فردیِ مردی خسته نیست، بلکه باید با مسئولیت و پیامدهای اعمالش نسبت داشته باشد. فیلم برای او امکانی از همدلی و دگرگونی می‌سازد، اما بخشش و نزدیکی عاطفی‌ای که این مسیر پیش می‌کشد، برای همهٔ تماشاگران قانع‌کننده نخواهد بود.
به‌ویژه هنگامی که رنج قربانیان و سهم شخصیت در آن رنج، به‌اندازهٔ کافی در مرکز توجه باقی نمی‌ماند، گذار به آشتی می‌تواند آسان یا تحمیلی به نظر برسد. این مسئله از آن رو اهمیت دارد که فیلم در پی ساختن روایتی امیدوارکننده است. امید، به‌خودی‌خود، ایراد نیست؛ اما اگر از دل مواجههٔ کامل با مسئولیت بیرون نیاید، به میان‌بری عاطفی تبدیل می‌شود.
« مسئلهٔ اخلاقیِ رستگاری مهم‌ترین تردید فیلم در پرداخت شخصیت Sam شکل می‌گیرد. »
جمع‌بندی
«Exodus» در ترسیم امکان دگرگونی انسانی جذاب است، ولی در تعیین بهای آن محتاط می‌ماند. از همین‌جا، پایان‌بندیِ آشتی‌جویانه‌ای که داستان به سویش میل می‌کند، ممکن است برای بخشی از مخاطبان بیش از آن‌که حاصل تحول اقناع‌کننده باشد، راه‌حلی روایی به نظر برسد. جمع‌بندی «Exodus» فیلمی خوش‌ساخت و تماشایی است که در قصه‌گویی پرکشش، بازی‌های محوری، قاب‌های زیبا و صحنه‌های پرتنشِ سفر دریایی توانمند ظاهر می‌شود.
رابطهٔ Sam و Amal به آن قلبی انسانی می‌دهد و یادآوری می‌کند که حتی در دل بحران نیز امکان مراقبت و همراهی وجود دارد. اما همین گرما، وقتی با شوخی و موسیقی شاد بر موضوع قاچاق انسان و آوارگی سایه می‌اندازد، به نقطه‌ضعف اثر بدل می‌شود. فیلم میان تلخی واقعیت و شیرینی قصه‌اش به تعادلی پایدار نمی‌رسد و در پرداخت مسئولیت Sam نیز راهی آسان‌تر از آنچه موضوع می‌طلبد برمی‌گزیند.
حاصل، اثری تأثیرگذار در لحظه‌های تعلیق و صمیمیت، اما نابرابر در مواجهه با عمق رنجی است که خود برمی‌گزیند تا روایت کند.
« Exodus» در ترسیم امکان دگرگونی انسانی جذاب است، ولی در تعیین بهای آن محتاط می‌ماند. »
ثبت دیدگاه