وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

ماجراجویی جنگی در جامهٔ فیلم درجه‌دو فیلم «The Inglorious Bastards» ساختهٔ Enzo G. Castellari، محصولی ایتالیایی است که جنگ جهانی دوم را نه از منظر بازسازی موشکافانهٔ تاریخ، بلکه همچون صحنه‌ای برای ماجراجویی پرهیاهو و خشن به کار می‌گیرد. روایت با گروهی از سربازان آمریکایی آغاز می‌شود که پس از فرار از مسیر انتقال به زندان نظامی، در پی رسیدن به سوئیس‌اند؛ اما آنچه در ابتدا راهی برای نجات شخصی به نظر می‌رسد، به مأموریتی برای کمک به مقاومت فرانسه بدل می‌شود.

سرقت کلاهک موشک وی‌ـ۲، گروه را به قلب قلمرو دشمن می‌کشاند و فیلم را به ساختار آشنای مأموریت خطرناک گروهی سوق می‌دهد. اثر از همان ابتدا قرارداد خود را روشن می‌کند: این‌جا با درامی واقع‌گرا و سنجیده روبه‌رو نیستیم، بلکه با فیلمی سرگرم‌کننده، خشن و بی‌پروا طرفیم که به حرکت و حادثه بیش از منطق دقیق روایی بها می‌دهد.

لذت تماشای آن تا حد زیادی به پذیرش همین قرارداد وابسته است. اگر از فیلم انتظار تصویری متوازن از جنگ و پیچیدگی‌های اخلاقی آن داشته باشیم، ناهمواری‌هایش برجسته می‌شوند؛ اما اگر آن را در قلمرو ماجراجویی عامه‌پسند و سینمای بهره‌کشی ببینیم، انرژی خامش آسان‌تر به چشم می‌آید. گروهی از گریختگان، نه قهرمانانی آرمانی ترکیب شخصیت‌ها از الگوی گروهی ناهمگون پیروی می‌کند: سربازانی قانون‌گریز، خشن یا سرکش که در شرایطی استثنایی ناچارند کنار هم بمانند.

تفاوت منش و گذشتهٔ آنان ظرفیت شکل‌گیری اصطکاک و همکاری را فراهم می‌کند، اما فیلم بیش از آن‌که این ظرفیت را به درامی شخصیت‌محور بدل کند، از آن برای ساخت موقعیت‌های پرتنش و صحنه‌های درگیری بهره می‌برد. گروه، بیش از آن‌که جمعی از انسان‌های باطن‌کاوی‌شده باشد، مجموعه‌ای از تیپ‌های قابل‌شناسایی در ماجراجویی جنگی است.

« ماجراجویی جنگی در جامهٔ فیلم درجه‌دو فیلم «The Inglorious Bastards» ساختهٔ Enzo G. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

این انتخاب گاهی به نفع ریتم کار می‌کند: تماشاگر بی‌درنگ درمی‌یابد هر عضو گروه چه نوع حضوری دارد و فیلم می‌تواند سریع‌تر به سوی بحران بعدی برود. بااین‌حال، همین شتاب بهایی دارد. انگیزه‌ها و روابط به اندازه‌ای بسط نمی‌یابند که پیوند عاطفی عمیقی شکل گیرد؛ بنابراین خطرهایی که شخصیت‌ها با آن روبه‌رو می‌شوند، بیشتر در سطح حادثه اثر می‌گذارند تا در سطح تجربهٔ روانی.

سرکشی و بدگمانی آنان نیز کمتر به پرسشی دربارهٔ انضباط، وفاداری یا بهای خشونت تبدیل می‌شود و بیشتر چاشنی خلق‌وخوی گروه باقی می‌ماند. فیلمنامه؛ کشش در برابر باورپذیری موتور اصلی داستان ساده و نیرومند است: گروهی گریخته، مقصدی دور، مأموریتی حساس و دشمنی که می‌تواند در هر لحظه راه را ببندد.

این طرح، امکان تعقیب، پنهان‌کاری، برخوردهای ناگهانی و تغییر مسیر را فراهم می‌کند؛ عناصر آشنایی که فیلم با دست‌ودلبازی به کار می‌گیرد. حرکت مداوم روایت نمی‌گذارد اثر برای مدتی طولانی درجا بزند و مأموریت نیز هدفی روشن دارد که تماشاگر بتواند مسیر آن را دنبال کند. اما همان‌قدر که این طرح در مقام سرگرمی کارآمد است، اجرای فیلمنامه در مقام علت‌ومعلولی گاه سست می‌شود.

برخی تصمیم‌ها و برخوردها بیشتر برای رساندن شخصیت‌ها به صحنهٔ بعدی به نظر می‌رسند تا نتیجهٔ طبیعی وضعیت پیشین. موقعیت‌های نامعقول و آسان‌گیری نسبت به جزئیات، تعلیق را در لحظه می‌سازند، اما ممکن است پس از آن اعتبار خطر را کاهش دهند. فیلم نه چندان نگران آن است که هر گام از نظر تاریخی یا عملی قانع‌کننده باشد، نه همواره می‌کوشد قواعدی برای جهان داستانش بسازد و به آن‌ها وفادار بماند.

« اما همان‌قدر که این طرح در مقام سرگرمی کارآمد است، اجرای فیلمنامه در مقام علت‌ومعلولی گاه سست می‌شود. »

شخصیت‌ها و اجرا

حاصل، روایتی است که گاهی با شتاب خود سرگرم می‌کند و گاهی همان شتاب را به بی‌دقتی بدل می‌سازد. کارگردانی و ریتم صحنه‌های نبرد امضای Castellari را بیش از هر چیز در میل به حرکت می‌توان دید. دوربین و تدوین، صحنه‌های درگیری را با ضرباهنگی پرجنب‌وجوش پیش می‌برند و فیلم در لحظات نبرد، حسی از آشوب و فوریت می‌آفریند.

انفجارها، تیراندازی‌ها و جابه‌جایی پی‌درپی نیروها، فضای ماجراجویانهٔ اثر را تقویت می‌کنند. این پویایی یکی از مهم‌ترین مزیت‌های فیلم است: حتی هنگامی که شخصیت‌پردازی یا منطق داستانی کم می‌آورد، صحنه‌ها می‌توانند از راه انرژی بصری و شتاب خود تماشاگر را همراه نگه دارند. بااین‌حال، این سرزندگی همیشه به معنای انسجام نیست.

گاه آشفتگی صحنه‌ها از جنس طراحی عامدانهٔ جنگ نیست، بلکه نتیجهٔ بی‌نظمی در اجرا و روایت است. نبردها بیش از آن‌که بر جغرافیای روشن، انتخاب‌های تاکتیکی یا پیامدهای روانی تکیه کنند، بر هیجان مستقیم و ضربه‌های پی‌درپی استوارند. این رویکرد با لحن اغراق‌آمیز فیلم سازگار است، اما برای تماشاگرانی که از سینمای جنگ انتظار دقت فضایی و تنش تدریجی دارند، ممکن است شتاب‌زده و سطحی جلوه کند.

لحن بی‌قاعده و جهان اخلاقی فیلم یکی از ویژگی‌های متمایز اثر، نوسان میان لحن‌های گوناگون است. فیلم از مأموریتی مرگبار سخن می‌گوید، اما در کنار آن لحظاتی از ماجراجویی سبک‌سرانه و خشونت نمایشی قرار می‌دهد. این ناهمگونی گاه جذاب است، زیرا اثر را از وقار رسمی فیلم‌های جنگی دور می‌کند و به آن کیفیتی زمخت و نامتعارف می‌بخشد.

« حاصل، روایتی است که گاهی با شتاب خود سرگرم می‌کند و گاهی همان شتاب را به بی‌دقتی بدل می‌سازد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

سربازانش نیز قهرمانانی پاک و بی‌نقص نیستند؛ همین فاصله از قهرمان‌سازی متعارف می‌توانست زمینهٔ پرداختی پیچیده‌تر فراهم کند. بااین‌حال، فیلم به‌ندرت پیامدهای اخلاقی این انتخاب را پی می‌گیرد. خشونت اغلب به‌منزلهٔ جلوه‌ای از هیجان و شدت عرضه می‌شود، نه مسئله‌ای که تجربهٔ شخصیت‌ها را دگرگون کند یا تماشاگر را به تأمل وادارد.

برخی صحنه‌های بهره‌کشانه، از جمله نمایش برهنگیِ کم‌دلیل، نیز در پیوندی ضروری با روایت یا شناخت شخصیت‌ها قرار نمی‌گیرند. ازاین‌رو، لحن بی‌قاعدهٔ فیلم هم سرچشمهٔ تمایز آن است و هم نقطهٔ ضعفش: جسارت دارد، اما همیشه نمی‌داند این جسارت را در خدمت چه معنایی قرار دهد. بازی‌ها و حضور گروهی بازیگران در مجموع خود را با لحن پرتحرک و کم‌تکلف فیلم هماهنگ می‌کنند.

Bo Svenson در نقش ستوان Yeager مرکز ثقل گروه را به عهده می‌گیرد؛ حضوری که به روایت امکان می‌دهد در میان شخصیت‌های سرکش و موقعیت‌های متغیر، نقطه‌ای برای تمرکز داشته باشد. Fred Williamson نیز با حضوری نافذ و صریح، به فیلم نیرویی جسمانی می‌بخشد. در کنار آنان، Peter Hooten و دیگر اعضای گروه به تنوع ظاهری جمع کمک می‌کنند.

اما شخصیت‌ها برای بازیگران مجال فراوانی جهت ساختن لایه‌های درونی فراهم نمی‌آورند. نقش‌ها بیشتر بر ویژگی‌های فوری و قابل‌تشخیص تکیه دارند و تفاوت‌هایشان غالباً در واکنش به موقعیت‌های خطرناک نمایان می‌شود. به همین سبب، بازی‌ها بیش از آن‌که فیلم را به سوی درامی عمیق ببرند، در خدمت کارکرد گروهی و جریان حادثه‌اند.

« بااین‌حال، فیلم به‌ندرت پیامدهای اخلاقی این انتخاب را پی می‌گیرد. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

این کاستی نه صرفاً به اجرا، بلکه به فیلمنامه‌ای بازمی‌گردد که اولویت را به حرکت و موقعیت می‌دهد. جایگاه فیلم و نوع تماشاگر «The Inglorious Bastards» را باید در نسبت با سنت فیلم‌های جنگی ماجراجویانه و سینمای عامه‌پسند ایتالیایی فهمید؛ اثری که به جای بازنمایی آرام و مستندگونهٔ جنگ، از آن بستری برای تعقیب و گریز، مأموریت‌های جسورانه و خشونت پررنگ می‌سازد.

عنوان فیلم بعدها در پیوند با اثر هم‌نامِ مشهورتر Quentin Tarantino دوباره مورد توجه قرار گرفت، اما این دو فیلم روایت یکسانی ندارند و نباید یکی را بازسازی دیگری دانست. اثر Castellari بیش از آن‌که در پی پیچیدگی روایی باشد، بر شور ماجراجویانه و لذت بی‌واسطهٔ سینمای حادثه تکیه می‌کند.

به همین دلیل، ارزش آن تا حد زیادی به انتظاری بستگی دارد که تماشاگر با خود به فیلم می‌آورد. مخاطبی که خواهان درامی دقیق دربارهٔ جنگ، شخصیت‌هایی چندلایه و پیامدهای اخلاقی خشونت است، احتمالاً با شکاف‌های فیلمنامه و پرداخت محدود کاراکترها روبه‌رو خواهد شد. در مقابل، تماشاگر علاقه‌مند به ماجراجویی‌های جنگی خشن و پرشتاب می‌تواند از انرژی صحنه‌ها و بی‌پروایی لحن فیلم لذت ببرد، به شرط آن‌که از آن انتظار واقع‌گرایی سخت‌گیرانه نداشته باشد.

جمع‌بندی «The Inglorious Bastards» فیلمی نابرابر، اما دارای هویتی روشن است: ماجراجویی جنگی پرتحرکی که سرگرمی را بر ظرافت روایی و روان‌شناختی مقدم می‌داند. صحنه‌های نبرد پرانرژی، طرح مأموریت‌محور و فضای سرکش آن از نقاط قوتش هستند؛ در برابر، فیلمنامهٔ سست، شخصیت‌های کم‌عمق و خشونت و برهنگیِ گاه بهره‌کشانه، از انسجام و تأثیر عاطفی آن می‌کاهند.

« این کاستی نه صرفاً به اجرا، بلکه به فیلمنامه‌ای بازمی‌گردد که اولویت را به حرکت و موقعیت می‌دهد. »

جمع‌بندی

فیلم نه تصویری پیچیده از جنگ ارائه می‌دهد و نه در همهٔ لحظات به منطق خود وفادار می‌ماند، اما در چارچوب سینمای ماجراجویانهٔ اغراق‌آمیز، شور و سرزندگی خاصی دارد. تماشای آن بیش از هر چیز تجربهٔ همراهی با اثری زمخت و پرهیاهوست؛ اثری که کاستی‌هایش آشکارند، اما شخصیت سرگرم‌کننده‌اش نیز به‌آسانی از یاد نمی‌رود.