وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

درختی که زمان را تماشا می‌کند «Silent Friend» فیلمی است دربارهٔ درختی که بیش از آن‌که پس‌زمینهٔ داستان باشد، به مرکز ثقل آن بدل می‌شود. در باغ گیاه‌شناسی شهر دانشگاهی ماربورگ، جینکویی دیرپا شاهد سه زندگی در سال‌های ۱۹۰۸، ۱۹۷۲ و ۲۰۲۰ است؛ سه دوره‌ای که فیلم میان آن‌ها رفت‌وآمد می‌کند، بی‌آن‌که الزاماً پیوندی روایی و سرراست میان شخصیت‌ها برقرار کند.

درخت، پیوند اصلی است: حضوری خاموش و پایدار در برابر انسان‌هایی که در جست‌وجوی راهی برای فهمیدن خود، دیگری و جهان زنده‌اند. ایلدیکو انیدی با این انتخاب، از همان ابتدا انتظار تماشاگر را جابه‌جا می‌کند. قرار نیست درخت صرفاً نمادی تزئینی برای طبیعت یا استعاره‌ای روشن و یک‌معنا باشد؛ فیلم آن را همچون موجودی مستقل در نظر می‌گیرد که تاریخ انسانی از کنار آن می‌گذرد، نه آن‌که همه‌چیز را به خود وابسته سازد.

این زاویهٔ دید، اثری آرام و اندیشه‌ورز می‌آفریند؛ فیلمی که به‌جای پیش‌راندن ماجرا، فرصت می‌دهد تماشاگر با دقت به صداها، نگاه‌ها و فاصله‌های میان آدم‌ها بنگرد. سه زمان، سه شیوهٔ بودن در خط داستانی سال ۱۹۰۸، گِرِته، زنی جوان و مشتاق دانش، می‌کوشد در فضای دانشگاهی‌ای قدم بگذارد که مردان قواعد ورود و حضور در آن را تعیین می‌کنند.

رویارویی او با نگاه جنسیت‌زدهٔ استادان، صرفاً مانعی فردی نیست؛ جلوه‌ای از نظمی اجتماعی است که دانش و اختیار را برای زنان محدود می‌کند. پناه بردن او به باغ و پیوند یافتن زندگی‌اش با عکاسی، جست‌وجویی برای یافتن شیوه‌ای دیگر از دیدن و ثبت‌کردن جهان است. در سال ۱۹۷۲، هانسِ دانشجو با کششی عاطفی و ناپخته روبه‌رو می‌شود که او را به مطالعهٔ گیاهی کوچک، شمعدانی، نزدیک می‌کند.

« ایلدیکو انیدی با این انتخاب، از همان ابتدا انتظار تماشاگر را جابه‌جا می‌کند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

در خط معاصر، تونی وونگ، دانشمندی هنگ‌کنگی، در فضای انزوای ناشی از همه‌گیری به سراغ جینکو می‌رود و می‌کوشد نشانه‌های زیستی آن را بررسی کند. این سه روایت هم‌سنگ و هم‌جنس نیستند: یکی با تبعیض نهادی درگیر است، دیگری از مسیر دلبستگی و بلوغ عاطفی پیش می‌رود و سومی به پرسش‌های علمی و تنهایی مدرن نزدیک می‌شود.

فیلم از همین ناهمسانی برای ساختن تصویری چندلایه بهره می‌گیرد، هرچند گاه پراکندگی این خطوط، پیگیری آن‌ها را دشوار می‌کند. طبیعت؛ موضوع مطالعه یا هم‌نشین زندگی؟ پرسش محوری فیلم تنها این نیست که آیا گیاهان می‌توانند به محرک‌های پیرامون خود پاسخ دهند؛ مسئلهٔ مهم‌تر، عادت انسانی به تعریف‌کردن طبیعت از بیرون است.

شخصیت‌ها می‌کوشند آنچه را در گیاهان می‌گذرد اندازه بگیرند، ثبت کنند یا در قالب فرضیه‌ای علمی توضیح دهند، اما خودِ این تلاش نیز دربارهٔ نیاز انسان به ارتباط سخن می‌گوید. آیا ما به طبیعت نزدیک می‌شویم تا آن را بشناسیم، یا چون از تنهایی و محدودیت ادراک خود خسته‌ایم، در آن به دنبال هم‌صحبتی می‌گردیم؟

انیدی پاسخ قطعی عرضه نمی‌کند و همین امتناع از حکم نهایی، هم امتیاز فیلم است و هم منشأ یکی از تنش‌هایش. «دوست خاموش» بهتر عمل می‌کند وقتی پرسش‌هایش را در تصویر و رفتار شخصیت‌ها جاری می‌سازد؛ گاه اما گفت‌وگوهای علمی و شاعرانه‌اش بیش از اندازه مستقیم می‌شوند و ایده‌هایی را بیان می‌کنند که خودِ قاب‌ها پیش‌تر رسانده‌اند.

« انیدی پاسخ قطعی عرضه نمی‌کند و همین امتناع از حکم نهایی، هم امتیاز فیلم است و هم منشأ یکی از تنش‌هایش. »

شخصیت‌ها و اجرا

در چنین لحظه‌هایی، تماشاگر ممکن است احساس کند فیلم به‌جای اعتماد کامل به نیروی تصویر، معنای آن را نیز برایش شرح می‌دهد. اجرای بازیگران و وزن سکوت تونی لیانگ در نقش تونی وونگ، از ابزار همیشگی خود ــ مکث، نگاه و تغییرهای ظریف چهره ــ برای ساختن شخصیتی درون‌گرا بهره می‌گیرد. تنهایی او نه با اعتراف‌های پرشور، بلکه در فاصله‌اش از دیگران و در تمرکز آرامش بر درخت آشکار می‌شود.

اجرای لیانگ به فیلم کمک می‌کند تا پژوهش علمی شخصیت، صرفاً کنشی ذهنی نماند و به نشانه‌ای از میل او به تماس و فهم بدل شود. لونا وِدلر نیز در نقش گِرِته، هم سرسختی زنی را نشان می‌دهد که می‌خواهد جایگاه خود را در جهان دانش به دست آورد و هم脆ندگی کسی را که ناچار است پیوسته از خود دفاع کند.

انزو بروم در نقش هانس، شور و دستپاچگی جوانی را می‌آفریند که هنوز نمی‌تواند احساساتش را به‌روشنی نام‌گذاری کند. بازی‌ها در مجموع به شخصیت‌هایی که گاه زیر بار ایده‌های فیلم کم‌رنگ می‌شوند، جان و گرمای انسانی می‌بخشند. بااین‌حال، همهٔ خطوط به یک اندازه مجال رشد عاطفی نمی‌یابند؛ بعضی شخصیت‌ها بیشتر حامل پرسش‌های فیلم‌اند تا آدم‌هایی که مخاطب بتواند با زندگی روزمره‌شان همراه شود.

تصویر، تدوین و گذر زمان یکی از هوشمندانه‌ترین تصمیم‌های فرمی فیلم، متمایز کردن دوره‌های زمانی از راه جنس تصویر است: بخش ۱۹۰۸ با سیاه‌وسفید، بخش ۱۹۷۲ با بافت دانه‌دار فیلم شانزده‌میلی‌متری و بخش معاصر با تصویر دیجیتال روایت می‌شود. این تفاوت‌ها زمان‌ها را از یکدیگر جدا می‌کنند، اما در عین حال یادآور می‌شوند که هر دوره شیوهٔ خاص خود را برای ثبت جهان دارد.

« تنهایی او نه با اعتراف‌های پرشور، بلکه در فاصله‌اش از دیگران و در تمرکز آرامش بر درخت آشکار می‌شود. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

تصویر در اینجا فقط ظرف روایت نیست؛ بخشی از اندیشهٔ فیلم دربارهٔ دیدن، حافظه و دانش است. تدوین نیز به‌جای تأکید بر مرزهای سفت‌وسخت میان سه داستان، گاه به‌آرامی از یک دوره به دوره‌ای دیگر می‌لغزد. نتیجه، ساختاری است که بیش از آن‌که بر زنجیره‌ای از علت و معلول استوار باشد، بر تداعی و هم‌نشینی تکیه دارد.

گاهی برگ، شاخه یا حرکت دوربین می‌تواند پلی میان زمان‌ها بسازد؛ گاهی نیز گذارها آن‌قدر آزادند که تماشاگر ممکن است برای مدتی از خط روایی هر بخش فاصله بگیرد. این ابهام بخشی از زبان اثر است، اما برای مخاطبی که به روایت متراکم و جهت‌دار خو گرفته، می‌تواند خسته‌کننده باشد. ریتمی آهسته، با پاداشی نامطمئن کندی «Silent Friend» صرفاً نتیجهٔ کمبود رویداد نیست؛ با انتخابی آگاهانه در شیوهٔ مشاهده پیوند دارد.

فیلم می‌خواهد مجال بدهد تا تماشاگر به چیزی بنگرد که معمولاً از کنار آن می‌گذرد: یک گیاه، سکوت یک اتاق، فاصلهٔ دو انسان یا استمرار درختی که عمرش از حافظهٔ فردی فراتر می‌رود. این صبر، وقتی تصویر و اندیشه در تعادل‌اند، به تجربه‌ای مراقبه‌وار و دلنشین تبدیل می‌شود. اما تأمل‌برانگیز بودن، به‌خودی‌خود به معنای ژرفا نیست.

در بخش‌هایی، ایستایی فیلم از مشاهدهٔ معنادار به تکرار نزدیک می‌شود و برخی لحظه‌ها بیش از آن‌که لایهٔ تازه‌ای به شخصیت‌ها بیفزایند، فضای شاعرانهٔ موجود را بازتولید می‌کنند. از سوی دیگر، سه روایت گاهی چنان مستقل باقی می‌مانند که پیوندشان با جینکو برای ایجاد وحدت کافی به نظر نمی‌رسد.

« تصویر در اینجا فقط ظرف روایت نیست؛ بخشی از اندیشهٔ فیلم دربارهٔ دیدن، حافظه و دانش است. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

تماشاگرانی که به دنبال تحول آشکار شخصیت‌ها یا گره‌گشایی‌های دراماتیک‌اند، احتمالاً از این ریتم و ساختار فاصله خواهند گرفت. جمع‌بندی «Silent Friend» اثری صبور و نامتعارف است که با قراردادن درختی دیرپا در مرکز روایت، مقیاس نگاه خود را از عمر انسان فراتر می‌برد. سه دورهٔ تاریخی، سه شکل از تنهایی و کنجکاوی را کنار هم می‌گذارند و فیلم را به تأملی دربارهٔ دانش، جنسیت، دلبستگی و رابطهٔ انسان با طبیعت بدل می‌کنند.

تصویرپردازی سنجیده، تدوین تداعی‌گر و بازی‌های ظریف، به‌ویژه حضور کم‌ادعای تونی لیانگ، از نقاط قوت آن‌اند. بااین‌حال، پراکندگی روایی، ریتم بسیار آهسته و گاه توضیح‌گوییِ بیش از نیاز، مانع می‌شوند که همهٔ ایده‌های فیلم به یک تجربهٔ کاملاً منسجم تبدیل شوند. این اثر بیش از آن‌که داستانی پرکشش تعریف کند، از مخاطب دعوت می‌کند تا با شیوهٔ دیدن خود روبه‌رو شود.

اگر تماشاگر با این دعوت همراه شود، درخت جینکو از پسِ سکوتش صدایی ماندگار می‌یابد؛ اگر نه، فیلم ممکن است به مجموعه‌ای از تصاویر زیبا و اندیشه‌هایی ناتمام بدل شود.

« تصویرپردازی سنجیده، تدوین تداعی‌گر و بازی‌های ظریف، به‌ویژه حضور کم‌ادعای تونی لیانگ، از نقاط قوت آن‌اند. »