نقد و بررسی
نقد دزدان دریایی (Pirates) | 2005
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
میان افسانه دریایی و نمایش اغراق‌آمیز «Pirates» ساختهٔ Joone در سال ۲۰۰۵، اثری بزرگسالانه است که قالب ماجراجویی دزدان دریایی را با فانتزی، نبردهای دریایی و کمدی عامدانه اغراق‌آمیز درمی‌آمیزد. فیلم در کارائیبِ افسانه‌ای خود، تعقیب گنج و رویارویی دو فرمانده را بهانه‌ای برای ساختن جهانی رنگارنگ و پرآشوب قرار می‌دهد؛ جهانی که در آن دزدان دریایی، نیروهای فراطبیعی و شور و خطر در کنار هم قرار گرفته‌اند.
با این حال، باید روشن گفت که فیلم صرفاً ماجرایی دریایی با لحظاتی عاشقانه نیست؛ اثری بزرگسالانه و صریح است و همین ویژگی، بخش جدایی‌ناپذیر هویت و شیوهٔ روایت آن به شمار می‌آید. پیرنگ؛ سفر پرهیاهو با مقصدی آشنا داستان پیرامون کاپیتان ادوارد رینولدز می‌گردد؛ شکارچی دریایی‌ای که در پی مقابله با ویکتور استگنتی، دزد دریایی بی‌رحم و جاه‌طلب، راهی سفری پرخطر می‌شود.
در جریان این تعقیب، نقشه‌ها و یادگارهایی رازآلود، ماجرا را به سوی گنج و نیرویی باستانی سوق می‌دهند. شخصیت‌های گوناگون نیز در این مسیر به کشمکش‌ها و اتحادهای موقت وارد می‌شوند؛ اما فیلم از همان آغاز بیش از آنکه در پی ساختن معمایی پیچیده باشد، بر حرکت، برخورد و تغییر مداوم موقعیت‌ها تکیه دارد.
این انتخاب، برای اثری که خود را ماجراجویی پرزرق‌وبرق می‌داند، کارکردی روشن دارد: بیننده را از یک موقعیت نمایشی به موقعیتی دیگر می‌برد و پیوسته وعدهٔ رویدادی تازه می‌دهد. در مقابل، ساده‌بودن طرح باعث می‌شود برخی گره‌ها بیش از آنکه از دل تصمیم‌های سنجیدهٔ شخصیت‌ها پدید آیند، ابزاری برای رساندن داستان به صحنهٔ بعدی باشند.
« در جریان این تعقیب، نقشه‌ها و یادگارهایی رازآلود، ماجرا را به سوی گنج و نیرویی باستانی سوق می‌دهند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
بنابراین، جذابیت روایت بیشتر به تنوع موقعیت‌ها وابسته است تا به عمق پرسش‌های دراماتیک یا پیچیدگی علت‌ومعلول‌ها. لحن؛ جدیت اندک و بازی با کلیشه‌ها فیلم با کلیشه‌های شناخته‌شدهٔ داستان‌های دریایی آشناست: فرماندهٔ خودبزرگ‌بین، قهرمانِ مردد، همراهان رنگارنگ و دشمنی که حضوری تهدیدآمیز دارد.
اما برخورد آن با این الگوها عمدتاً جدی نیست. اغراق در گفتار و رفتار، چاشنی هزل و گاه تصنعی، و آمیزش خطر با موقعیت‌های شهوانی، لحن اثر را به سوی نمایش عامدانهٔ «ب»گونه می‌برد. فیلم می‌خواهد هم جهان ماجراجویانه‌اش را جدی جلوه دهد و هم از مبالغهٔ همان جهان بخندد؛ این دوگانگی گاهی به سرگرمی می‌انجامد و گاهی انسجام لحن را تضعیف می‌کند.
شوخی‌ها در بهترین لحظات از تضاد میان شکوه ظاهری ماجرا و رفتار خام یا نمایشی شخصیت‌ها نیرو می‌گیرند. اما همهٔ لطیفه‌ها به یک اندازه کارگر نیستند. بعضی بیش از آنکه از دل شخصیت یا موقعیت برخیزند، به‌صورت مکثی برای تأکید بر لحن کمیک به نظر می‌رسند. در نتیجه، تماشاگر ممکن است میان خندهٔ ناشی از آگاهی فیلم به افراط‌هایش و احساس مصنوعی‌بودن شوخی‌ها در نوسان بماند.
جهان دیداری؛ لباس، کشتی و خیال‌پردازی یکی از نقاط قوت فیلم، کوشش آن برای ساختن جهانی فراتر از پس‌زمینه‌ای تزئینی است. طراحی لباس‌ها و دکورها سرنخی روشن از هویت شخصیت‌ها و محیط می‌دهند و به هر صحنه رنگی نمایشی می‌بخشند. فضای بندرها، کشتی‌ها و جزیره‌های گرمسیری، همراه با نشانه‌های رمزآلود و عناصر فراطبیعی، به فیلم کیفیتی ماجراجویانه می‌دهد که صرفاً بر گفت‌وگو و موقعیت‌های محدود متکی نیست.
« اما برخورد آن با این الگوها عمدتاً جدی نیست. »
شخصیت‌ها و اجرا
حضور کشتی واقعی در بخشی از فیلم‌برداری و استفاده از جلوه‌های ویژهٔ فراوان نیز نشان می‌دهد که سازندگان برای گسترش مقیاس بصری اثر سرمایه‌گذاری کرده‌اند. البته جلوه‌های ویژه همیشه به یک اندازه طبیعی یا متقاعدکننده نیستند. برخی تصاویر، به‌ویژه هنگامی که پای موجودات و نیروهای جادویی در میان است، بیش از آنکه حس هراس یا شگفتی بیافرینند، بر اغراق نمایشی تکیه می‌کنند.
اما این ناهماهنگی را باید در نسبت با لحن فیلم سنجید: «Pirates» در پی بازسازی واقع‌گرایانهٔ تاریخ دریانوردی نیست؛ خیال‌پردازیِ پرزرق‌وبرقی را عرضه می‌کند که بخشی از جذابیتش در بی‌پروایی و زیاده‌روی آن است. کنش و ریتم؛ حرکت پیوسته، با مکث‌های ناهموار نبردها و تعقیب‌ها به فیلم انرژی می‌دهند و کمک می‌کنند داستان از سکون فاصله بگیرد.
رویارویی‌های دریایی، جست‌وجوی گنج و تهدیدهای فراطبیعی، هرکدام فرصتی برای تغییر فضا و افزایش هیجان فراهم می‌کنند. ترکیب این عناصر، فیلم را از قالب یک قصهٔ خطیِ تعقیب و گریز فراتر می‌برد، هرچند نه آن‌قدر که به ساختاری پیچیده بدل شود. در لحظات پرتحرک، اثر بیش از هر جای دیگر به وعدهٔ سرگرمی خود وفادار می‌ماند.
با این همه، ریتم یکدست نیست. فیلم برای پیشبرد داستان و پرداختن به روابط و موقعیت‌های متعدد زمان قابل‌توجهی صرف می‌کند؛ بخشی از این مکث‌ها به ساخت جهان کمک می‌کند، اما بخشی دیگر کش‌دار به نظر می‌رسد. وقتی کنش از مرکز توجه دور می‌شود، روایت گاهی نیروی خود را از دست می‌دهد و تماشاگر انتظار بازگشت ماجرا را می‌کشد.
« البته جلوه‌های ویژه همیشه به یک اندازه طبیعی یا متقاعدکننده نیستند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
این افت‌وخیز، حاصل بلندپروازی فیلم در جمع‌کردن چند گونهٔ متفاوت در یک اثر است: ماجراجویی، فانتزی، کمدی و نمایش بزرگسالانه. شخصیت‌ها و بازی‌ها؛ تیپ‌هایی در خدمت نمایش شخصیت‌پردازی در «Pirates» بیش از آنکه بر دگرگونی درونی تکیه داشته باشد، بر جایگاه و کارکرد نمایشی افراد استوار است.
رینولدز قهرمانی است که تردید و نابسندگی‌اش می‌تواند زمینهٔ شوخی فراهم کند؛ استگنتی نیز چهرهٔ تهدیدآمیز داستان است. جولز و دیگر شخصیت‌های زن در محدودهٔ کشمکش‌های فیلم نقش دارند، اما فرصت چندانی برای آنکه به شخصیت‌هایی چندلایه و مستقل بدل شوند پیدا نمی‌کنند. در نتیجه، بسیاری از آنان بیش از آنکه مسیر روان‌شناختی جداگانه‌ای داشته باشند، به حرکت پیرنگ یا فضای اثر خدمت می‌کنند.
بازی‌ها نیز با همین قرارداد نمایشی هماهنگ‌اند. اوان استون، در نقش رینولدز، از لحن اغراق‌شده برای ساختن لحظات کمیک بهره می‌گیرد و تامی گان در نقش استگنتی حضوری تهدیدآمیزتر دارد. دیگر بازیگران نیز در فضایی بازی می‌کنند که واقع‌گرایی روان‌شناختی اولویت اصلی آن نیست. این شیوه برای مخاطبی که با لحن نمایشی و ساختار فیلم‌های بزرگسالانه آشناست، بخشی از جذابیت اثر خواهد بود؛ اما کسی که از شخصیت‌پردازی ظریف یا بازی‌های کم‌اغراق انتظار دارد، احتمالاً فاصله‌ای محسوس میان اجراها و معیارهای درام متعارف احساس می‌کند.
جایگاه بخش بزرگسالانه در ساختار فیلم عنصر شهوانی در این فیلم حاشیه‌ای یا افزوده‌ای جدا از روایت نیست؛ بخشی بنیادی از تجربه‌ای است که اثر برای مخاطب خود طراحی کرده است. بنابراین، تحلیل سینمایی آن باید این واقعیت را در نظر بگیرد، بی‌آنکه فیلم را صرفاً به همین وجه فروبکاهد. سازندگان کوشیده‌اند در کنار این بخش، داستانی ماجراجویانه، طراحی صحنهٔ گسترده و لحظات کنش‌آمیز عرضه کنند.
« بازی‌ها نیز با همین قرارداد نمایشی هماهنگ‌اند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
این کوشش به فیلم هویتی متفاوت از اثری می‌دهد که تنها به موقعیت‌های محدود و بی‌پیرنگ بسنده می‌کند. با این حال، پیوند میان ماجراجویی و وجه بزرگسالانه همیشه ارگانیک نیست. گاه روایت چنان پیش می‌رود که گویی داستان و صحنه‌های شهوانی دو مسیر موازی‌اند که به‌نوبت جای یکدیگر را می‌گیرند، نه دو عنصری که پیوسته یکدیگر را تقویت کنند.
همین مسئله توضیح می‌دهد چرا فیلم، با وجود مقیاس بصری چشمگیر و طرحی نسبتاً روشن، در ساختن یک تجربهٔ روایی کاملاً یکپارچه به موفقیت کامل نمی‌رسد. جمع‌بندی «Pirates» تجربه‌ای نامتعارف و پرزرق‌وبرق است که می‌خواهد در قالبی بزرگسالانه، شکوه داستان‌های دزدان دریایی، خیال‌پردازی فراطبیعی، شوخی و ماجراجویی را کنار هم بنشاند.
طراحی لباس و دکور، فضای دریایی پرتحرک و میل آشکار به ساخت جهانی وسیع، به آن رنگ‌وبویی متمایز می‌دهند؛ اما داستان ساده، شخصیت‌های کم‌عمق، شوخی‌های نابرابر و افت‌وخیز ریتم، مانع از آن می‌شوند که این بلندپروازی به درامی منسجم و ماندگار بدل شود. ارزش فیلم بیش از همه در جسارتِ ترکیب‌کردن عناصر ناهمگون و در کیفیت نمایشی و سرگرم‌کنندهٔ جهانش نهفته است.
برای مخاطبی که با ماهیت بزرگسالانهٔ اثر و لحن اغراق‌آمیزش مسئله‌ای ندارد، فیلم می‌تواند ماجرایی عجیب و پرجنب‌وجوش باشد؛ برای تماشاگرِ جویای قصه‌ای عمیق و شخصیت‌هایی پیچیده، جذابیتش محدودتر خواهد بود.
« این کوشش به فیلم هویتی متفاوت از اثری می‌دهد که تنها به موقعیت‌های محدود و بی‌پیرنگ بسنده می‌کند. »
ثبت دیدگاه