نقد و بررسی
نقد ماماها lua (Midwives) | 2023
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
ورود به جهانِ زایش «Midwives» یا «Sages-femmes» به کارگردانی Léa Fehner، در ظاهر داستان دو ماما به نام‌های لوئیز و سوفیاست که پس از پنج سال آموزش، نخستین گام‌های حرفه‌ای خود را در بیمارستان برمی‌دارند. اما فیلم خیلی زود روشن می‌کند که موضوعش فقط آموختن یک شغل نیست: این‌جا مسئله، ورود به جهانی است که در آن بدن، درد، امید و مسئولیت به شکلی بی‌واسطه در برابر آدمی قرار می‌گیرند.
زایش در این روایت نه تصویری آرمانی و دوردست، بلکه رویدادی جسمانی، پراضطراب و گاه پیش‌بینی‌ناپذیر است. فیلم از همان آغاز، تماشاگر را به فضای کاری پرجنب‌وجوش و کم‌فرصت بیمارستان می‌برد. لوئیز و سوفیا باید آموخته‌های نظری‌شان را در شرایطی به کار گیرند که هر تصمیم می‌تواند پیامدی واقعی داشته باشد.
این گذار از کلاس درس به میدان عمل، نقطهٔ عزیمت درامی است که پیوسته میان اشتیاق حرفه‌ای و فرسودگی، میان احساس مسئولیت و محدودیت‌های عملی حرکت می‌کند. واقع‌گرایی به‌مثابه تجربه مهم‌ترین دستاورد فیلم آن است که حرفهٔ مامایی را از حاشیهٔ روایت‌های آشناتر پزشکی بیرون می‌آورد و به مرکز توجه می‌نشاند.
« زایش در این روایت نه تصویری آرمانی و دوردست، بلکه رویدادی جسمانی، پراضطراب و گاه پیش‌بینی‌ناپذیر است. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
این‌جا قهرمانان نه پزشکانی با قدرت تصمیم‌گیری نامحدودند و نه شاهدانی منفعل؛ آن‌ها در جایگاهی حساس و دشوار کار می‌کنند، جایی میان مراقبت روزمره و لحظه‌های بحرانی. فیلم با تمرکز بر همین جایگاه، نشان می‌دهد که مهارت حرفه‌ای تنها بخشی از کار است. صبر، دقت، همدلی و توانایی حفظ تمرکز در شرایط پرفشار نیز به همان اندازه اهمیت دارند.
واقع‌گرایی اثر از توضیح‌های طولانی و آموزشی نمی‌آید، بلکه از تکرار موقعیت‌های کاری و انباشت جزئیات شکل می‌گیرد: رفت‌وآمدها، گفت‌وگوهای کوتاه، وقفه‌های ناگهانی و تغییر سریع حال‌وهوای بخش. ریتم بیمارستان فرصت نمی‌دهد که شخصیت‌ها یا تماشاگران برای مدت طولانی در یک وضعیت آسوده بمانند.
هر لحظه ممکن است وظیفه‌ای تازه پیش بیاید و همین ناپایداری، حس حضور در محیطی زنده و درگیر را تقویت می‌کند. دو شخصیت در مسیر بلوغ رابطهٔ لوئیز و سوفیا ستون انسانی فیلم است. آن دو در کنار یکدیگر وارد حرفه‌ای می‌شوند که هم به همکاری نیاز دارد و هم استقلال فردی را می‌طلبد. پیوندشان صرفاً دوستی ساده نیست؛ رابطه‌ای است که در دل کار شکل می‌گیرد و با فشارها، تصمیم‌ها و تجربه‌های تازه محک می‌خورد.
« فیلم با تمرکز بر همین جایگاه، نشان می‌دهد که مهارت حرفه‌ای تنها بخشی از کار است. »
شخصیت‌ها و اجرا
فیلم به‌جای آن‌که شخصیت‌ها را به نمونه‌هایی کامل و بی‌خطا تبدیل کند، اجازه می‌دهد ناآمادگی، تردید و تفاوت‌هایشان آشکار شود. بازی‌های Héloïse Janjaud و Khadija Kouyaté در طبیعی جلوه‌دادن این پیوند نقش مهمی دارند. واکنش‌های آنان اغلب به جای تأکید نمایشی، در نگاه‌ها، مکث‌ها و تغییر لحن دیده می‌شود.
همین خویشتن‌داری باعث می‌شود رابطه باورپذیر بماند و احساسات شخصیت‌ها به شکلی تحمیلی به تماشاگر عرضه نشود. بازیگران در کنار هم حس دو همکار جوان را می‌سازند که هم از حضور یکدیگر نیرو می‌گیرند و هم ناچارند هر کدام به‌تنهایی با دشواری‌های کار روبه‌رو شوند. تولد، مراقبت و سوگ عنوان فیلم ما را به حرفهٔ مامایی هدایت می‌کند، اما نگاه اثر به تولد محدود نمی‌ماند.
زایش در این جهان با مراقبت، نگرانی و گاه فقدان همراه است؛ فیلم از این رو، از تصویر ساده‌انگارانهٔ تولد به‌عنوان لحظه‌ای یکسره شاد فاصله می‌گیرد. تجربه‌های مادران و خانواده‌ها، هرچند بیشتر از دریچهٔ کار ماماها دیده می‌شوند، به روایت وزن عاطفی می‌بخشند و یادآوری می‌کنند که هر موقعیت درمانی برای افراد حاضر در آن معنایی شخصی و یگانه دارد.
« بازی‌های Héloïse Janjaud و Khadija Kouyaté در طبیعی جلوه‌دادن این پیوند نقش مهمی دارند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
این رویکرد، به فیلم قدرت تأثیرگذاری می‌دهد، اما در عین حال تماشای آن را آسان نمی‌کند. موقعیت‌های اضطراری و رویارویی مکرر با رنج می‌توانند برای برخی مخاطبان فرساینده باشند. فیلم از فشار عاطفی موضوع خود عقب‌نشینی نمی‌کند و همیشه میان لحظه‌های پرتنش، مکثی آسوده یا فاصله‌ای آرامش‌بخش قرار نمی‌دهد.
چنین انتخابی با جهان کاری شخصیت‌ها هم‌خوان است، اما ممکن است دامنهٔ تجربهٔ تماشاگر را به خستگی و دل‌آشوبی بکشاند. بیمارستان به‌مثابه نظام بیمارستان در «Midwives» فقط محل وقوع داستان نیست؛ نیرویی است که بر زندگی و تصمیم‌های شخصیت‌ها اثر می‌گذارد. ریتم تند، مسئولیت‌های سنگین و محدودیت‌های محیط کار، شور اولیهٔ دو ماما را با واقعیتی سخت‌تر روبه‌رو می‌کند.
فیلم از این مسیر، مسئله‌ای فردی را به پرسشی اجتماعی پیوند می‌زند: چگونه می‌توان از کارکنانی که پیوسته از دیگران مراقبت می‌کنند، انتظار داشت بی‌وقفه کار کنند، بی‌آن‌که خودشان فرصتی برای بازیابی داشته باشند؟ با این حال، پرداخت نظام درمانی همیشه به یک اندازه ظریف نیست. در بعضی لحظه‌ها، نقد ساختاری فیلم مستقیم و پیام‌محور می‌شود؛ گویی روایت می‌خواهد مضمون خود را صریح‌تر از آنچه موقعیت‌ها به‌تنهایی نشان می‌دهند، بیان کند.
« این رویکرد، به فیلم قدرت تأثیرگذاری می‌دهد، اما در عین حال تماشای آن را آسان نمی‌کند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
این صراحت از وضوح موضع اثر می‌کاهدنی نیست، اما گاه پیچیدگی تجربهٔ روزمره را به نتیجه‌گیری‌ای روشن و از پیش‌تعیین‌شده نزدیک می‌کند. فیلم در بهترین لحظه‌هایش اجازه می‌دهد فشارها از دل کار و رفتار شخصیت‌ها فهمیده شوند؛ هر جا که به تأکید آشکارتر روی می‌آورد، اندکی از ظرافت مشاهده‌گرانه‌اش فاصله می‌گیرد.
ریتم و محدودهٔ روایت شتاب فیلم انتخابی فرمی و موضوعی است. تماشاگر همان کمبود فرصت و ضرورت واکنش را تجربه می‌کند که بخشی از کار روزانهٔ شخصیت‌هاست. این ریتم پرتحرک، حس فوریت را تقویت می‌کند و مانع از آن می‌شود که بیمارستان به پس‌زمینه‌ای بی‌جان تبدیل شود. در عوض، گاهی فرصت کمتری برای گسترش زندگی بیرون از بخش زایمان باقی می‌ماند.
روایت به محیط حرفه‌ای وفادار می‌ماند، اما همین تمرکز محدود می‌تواند تصویری کم‌دامنه از جهان شخصیت‌ها بسازد؛ گویی بخش‌های دیگر زندگی آنان تنها زمانی اهمیت دارند که مستقیماً بر کارشان سایه بیندازند. این محدودیت لزوماً نقصی تعیین‌کننده نیست، زیرا تمرکز فیلم به آن انسجام می‌دهد. بااین‌همه، گسترش بیشتر زندگی شخصی یا روابط بیرون از بیمارستان می‌توانست درک عمیق‌تری از بهای این حرفه فراهم آورد.
« ریتم و محدودهٔ روایت شتاب فیلم انتخابی فرمی و موضوعی است. »
جمع‌بندی
فیلم بیشتر بر حضور مداوم در محل کار تکیه می‌کند تا بر نشان‌دادن پیامدهای آن در همهٔ عرصه‌های زندگی. حاصل، درامی متمرکز و مؤثر است که گاهی به بهای گستردگی شخصیت‌پردازی تمام می‌شود. جمع‌بندی «Midwives» روایتی انسانی و پرتنش دربارهٔ حرفه‌ای است که اهمیتش با دشواری‌های روزانه‌اش کمتر از آنچه باید دیده می‌شود.
فیلم با اتکا به بازی‌های طبیعی، ریتم شتابان و توجه به جزئیات کار مامایی، تجربه‌ای ملموس از مسئولیت مراقبت می‌سازد؛ تجربه‌ای که در آن امید و ترس، تولد و احتمال فقدان، در فاصله‌ای بسیار کوتاه از یکدیگر قرار می‌گیرند. قوت اصلی اثر در همین نگاه بی‌پیرایه به کار و آدم‌هایی است که باید در شرایط دشوار، حضور و توجه خود را حفظ کنند.
محدودماندن روایت به بخش زایمان، فشار عاطفی پیوسته و گاه صریح‌شدن پیام اجتماعی، از کاستی‌های آن به شمار می‌آیند؛ بااین‌حال، این نکات نیروی انسانی فیلم را از میان نمی‌برند. «Midwives» بیش از آن‌که دربارهٔ قهرمان‌سازی باشد، دربارهٔ تاب‌آوردن است: دربارهٔ اینکه چگونه شور آغازین در تماس با واقعیت دگرگون می‌شود و چه اندازه از تعهد، همدلی و توان فردی برای ادامه‌دادن باقی می‌ماند.
« فیلم بیشتر بر حضور مداوم در محل کار تکیه می‌کند تا بر نشان‌دادن پیامدهای آن در همهٔ عرصه‌های زندگی. »
ثبت دیدگاه