وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

میان رمان و تصویر فیلم «جنایت و مکافات» ساختهٔ رابرت وینه، اقتباسی صامت از رمان داستایفسکی است؛ اثری که از همان آغاز با مسئله‌ای دشوار روبه‌روست: چگونه می‌توان اضطراب‌های پیچیده و گفت‌وگوهای درونی رمان را بی‌آنکه به انبوه میان‌نویس‌ها پناه برد، به زبان تصویر برگرداند؟ پاسخ فیلم، وفاداری صرف به روایت نیست، بلکه تبدیل جهان ذهنی راسکولنیکف به فضایی دیداری و ناآرام است.

داستان، دانشجوی فقیری را در مرکز می‌گذارد که پس از ارتکاب قتل، زیر فشار گناه و تعقیب قانونی گرفتار می‌شود؛ اما کشش اصلی از خود واقعه فراتر می‌رود و به تجربهٔ روانیِ زندگی با رازی هولناک می‌رسد. فیلم در سال ۱۹۲۳ در آلمان ساخته شد و «راسکولنیکوف» عنوان اصلی آن بود. روایت جنایت، روایت ذهن خلاصه‌کردن ماجرا به فقر و دشواری پرداخت اجاره، بخشی از زمینهٔ بیرونی داستان را روشن می‌کند، اما برای فهم راسکولنیکف کافی نیست.

« پاسخ فیلم، وفاداری صرف به روایت نیست، بلکه تبدیل جهان ذهنی راسکولنیکف به فضایی دیداری و ناآرام است. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

جنایت در فیلم فقط واکنشی به تنگنای مالی نیست؛ از دل تصوری اخلاقی و فکری نیز سر برمی‌آورد: این پرسش که آیا انسان می‌تواند خود را فراتر از قانون و معیارهای معمول بداند. راسکولنیکف پیش‌تر دربارهٔ نسبت جرم و قانون اندیشیده و نوشته است؛ بنابراین عمل او از همان ابتدا میان نیاز مادی، خودبزرگ‌بینی فکری و آزمودن مرزهای اخلاقی معلق می‌ماند.

همین چندگانگی، شخصیت را از قالب سادهٔ جوانی درمانده که برای پول دست به جنایت می‌زند بیرون می‌آورد. بااین‌حال، روایت گاه ناچار است این تعارض‌ها را به خطوطی روشن و قابل‌دنبال‌کردن بدل کند. در مقایسه با رمان، مجال کمتری برای مکث‌های فکری و تحلیل انگیزه‌ها وجود دارد؛ از همین رو، بعضی از دگرگونی‌های شخصیت ممکن است شتاب‌زده یا بیش از اندازه توضیح‌داده‌شده به نظر برسند.

« همین چندگانگی، شخصیت را از قالب سادهٔ جوانی درمانده که برای پول دست به جنایت می‌زند بیرون می‌آورد. »

شخصیت‌ها و اجرا

این کاستی را باید تا حدی پیامد انتخاب‌های اقتباسی دانست: فیلم می‌کوشد هم داستانی پرحادثه بسازد و هم تجربه‌ای روان‌شناختی باقی بماند، اما همیشه میان این دو هدف تعادل برقرار نمی‌کند. فضا به‌مثابه وجدان مهم‌ترین انتخاب هنری وینه، استفاده از طراحی صحنهٔ اکسپرسیونیستی برای شکل‌دادن به فضای داستان است.

دکورها به واقع‌گرایی روزمره بسنده نمی‌کنند؛ خطوط و فضاها حالتی کج، فشرده و گاه هزارتومانند دارند. این جهان تصویری را می‌توان امتداد وضعیت درونی قهرمان دانست: خیابان و اتاق فقط مکان وقوع حوادث نیستند، بلکه فشار ذهنی، بی‌قراری و احساس محاصره را مجسم می‌کنند. طراح صحنه، آندری آندری‌یف، در ساخت این محیط‌های دگرگون‌شده نقشی اساسی داشت.

« دکورها به واقع‌گرایی روزمره بسنده نمی‌کنند؛ خطوط و فضاها حالتی کج، فشرده و گاه هزارتومانند دارند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

این شیوه برای داستانی دربارهٔ ذهنی که از آرامش محروم شده، انتخابی بجا است. به‌جای آنکه فیلم پیوسته با نوشته‌های توضیحی بگوید راسکولنیکف چه احساسی دارد، محیط پیرامونش را از حالت خنثی بیرون می‌آورد. راه‌پله‌ها، اتاق‌ها و گذرگاه‌ها می‌توانند همچون موانعی روانی عمل کنند؛ فضا گویی هر لحظه امکان فرار را تنگ‌تر می‌سازد.

در چنین لحظه‌هایی، طراحی صحنه صرفاً آرایه‌ای تاریخی نیست، بلکه ابزار روایت و بیان عاطفه است. بازیگری و حضور بدن بازی‌ها نیز در ایجاد این جهان اهمیت دارند. گریگوری چمارا در نقش راسکولنیکف، شخصیتی را پیش می‌برد که پیوسته میان خویشتن‌داری و آشفتگی در نوسان است. در سینمای صامت، بدن و چهره باید بخشی از کاری را بر دوش بکشند که در فیلم ناطق به گفت‌وگو و لحن واگذار می‌شود.

« این شیوه برای داستانی دربارهٔ ذهنی که از آرامش محروم شده، انتخابی بجا است. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

نگاه، مکث، انقباض چهره و حرکت‌های ناگهانی می‌توانند نشانه‌های فشار درونی باشند؛ وینه از همین امکانات برای ساختن تصویر مردی بهره می‌گیرد که در برابر دیگران می‌کوشد بر خود مسلط بماند، اما در تنهایی از تزلزل می‌گریزد. بازی‌ها بنا بر سنت‌های نمایشی آن دوره گاه آشکارا بیانگر و بزرگ‌نمایی‌شده‌اند؛ این کیفیت ممکن است برای مخاطب امروز فاصله‌ای ایجاد کند، به‌ویژه اگر بازیگری طبیعی و کم‌تأکید را معیار قرار دهد.

بااین‌حال، در این فیلم ژست‌های پررنگ لزوماً نقصی جدا از سبک بصری نیستند. بدن‌های بازیگران در همان جهان ناآرام و اغراق‌شده حرکت می‌کنند و بخشی از ترکیب‌بندی کلی تصویر می‌شوند. شماری از بازیگران فیلم از تئاتر هنری مسکو آمده بودند؛ پیشینه‌ای که به اجراها وزنی صحنه‌ای و حساب‌شده می‌بخشد.

« بااین‌حال، در این فیلم ژست‌های پررنگ لزوماً نقصی جدا از سبک بصری نیستند. »

جمع‌بندی

تعلیق بیرونی و فرسایش درونی تحقیقات پلیس،

« تعلیق بیرونی و فرسایش درونی تحقیقات پلیس، »