وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

خانواده به‌مثابه مجموعه‌ای از روایت‌ها «The Meyerowitz Stories (New and Selected)» فیلمی درباره خانواده‌ای است که اعضایش زیر یک سقف یا در یک شهر صرفاً به‌دلیل پیوند خونی کنار هم قرار نگرفته‌اند؛ آن‌ها در شبکه‌ای از خاطرات، مقایسه‌ها و رنجش‌های قدیمی گرفتارند. گردهمایی برای بزرگداشت کار هنری پدر، بهانه‌ای می‌شود تا گذشته دوباره به زمان حال راه پیدا کند؛ گذشته‌ای که هر عضو خانواده آن را به شیوه‌ای متفاوت به یاد می‌آورد و تفسیر می‌کند.

عنوان فیلم، با اشاره به «داستان‌ها»، از همان ابتدا بر چندپارگی تجربه تأکید دارد. این‌جا یک روایت واحد و منسجم از خانواده وجود ندارد؛ هرکس نسخه خودش را از آنچه رخ داده، از جایگاهش در خانه و از سهمی که از محبت پدر برده است، با خود حمل می‌کند. همین تفاوت نگاه‌ها، هم سرچشمه کمدی است و هم زمینه‌ساز تلخی فیلم.

پدر؛ مرکز ثقل غایب و حاضر هارولد، با بازی داستین هافمن، هنرمندی است که احساس می‌کند قدر کارهایش آن‌طور که باید شناخته نشده است. این نارضایتی فقط به جهان هنر محدود نمی‌ماند؛ به رابطه‌اش با فرزندان نیز سرایت می‌کند. او در گفتار و رفتار، گاه خود را داور ارزش آدم‌ها می‌پندارد و گاه چنان در دنیای ذهنی خویش فرومی‌رود که رنج دیگران را نمی‌بیند.

بااین‌همه، فیلم او را به هیولایی یک‌بعدی بدل نمی‌کند. هارولد می‌تواند خودمحور و آزاردهنده باشد، اما در همان حال، شخصیتی آسیب‌پذیر و گرفتار تصویر بزرگی است که از خودش ساخته است. نکته مهم آن است که قدرت او فقط از اقتدار پدرانه نمی‌آید؛ از نیاز فرزندان به تأیید او نیز نیرو می‌گیرد. هرکدام می‌کوشند به شکلی متفاوت دیده شوند، حتی اگر بارها از این تلاش آسیب ببینند.

« عنوان فیلم، با اشاره به «داستان‌ها»، از همان ابتدا بر چندپارگی تجربه تأکید دارد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

فیلم به‌خوبی نشان می‌دهد که گاهی رابطه با پدر، مدت‌ها پس از بزرگ‌شدن فرزندان، همچنان در تعیین ارزشمندی آنان دخالت می‌کند. میراث هارولد فقط آثار هنری‌اش نیست؛ معیارهایی است که ناخواسته در ذهن فرزندانش کاشته است. خواهر و برادرها زیر سایه مقایسه دنی، متیو و ژان هرکدام به شکلی متفاوت با میراث عاطفی پدر روبه‌رو می‌شوند.

دنی، با بازی آدام سندلر، مردی است که ناکامی‌ها و تردیدهایش را به سکوتی آرام و رفتاری فرسوده تبدیل کرده است. او در ظاهر چندان نمایشی نیست، اما زیر این ظاهر، زخمی از نادیده‌گرفته‌شدن و حسرت دیده می‌شود. سندلر با پرهیز از اغراق، به شخصیتش وقاری شکننده می‌بخشد؛ گویی دنی مدت‌هاست یاد گرفته خواسته‌هایش را کوچک کند تا از برخورد دوباره با ناامیدی در امان بماند.

متیو، با بازی بن استیلر، تصویری دیگر از سازگاری با پدر ارائه می‌دهد. او در زندگی حرفه‌ای به موفقیت رسیده، اما موفقیت لزوماً به معنای رهایی از گذشته نیست. رابطه‌اش با دنی آمیزه‌ای از محبت، رقابت و سوءتفاهم است؛ نزدیکی‌ای که هر لحظه ممکن است با خاطره‌ای قدیمی یا مقایسه‌ای ناگفته مختل شود.

ژان نیز حضوری کم‌صداتر دارد، اما سکوت او به‌جای آنکه نشانه بی‌اهمیتی باشد، احساس به‌حاشیه‌رانده‌شدن را برجسته می‌کند. فیلم در ترسیم این تفاوت‌ها دقیق است: یک خانواده، اما چندین شیوه متفاوت از محرومیت و تعلق. بازیگری در خدمت ظرافت یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای فیلم، بازی‌های آن است.

« میراث هارولد فقط آثار هنری‌اش نیست؛ معیارهایی است که ناخواسته در ذهن فرزندانش کاشته است. »

شخصیت‌ها و اجرا

سندلر این‌جا از قالب کمدی‌های پرهیاهویش فاصله می‌گیرد و با مکث‌ها، نگاه‌ها و نوعی اندوه مهارشده، شخصیتی ملموس می‌سازد. او نه در پی ترحم‌برانگیزکردن دنی است و نه او را به قربانی‌ای بی‌تقصیر تبدیل می‌کند؛ به‌جای آن، مردی را نشان می‌دهد که ضعف‌ها و مهربانی‌هایش در هم تنیده‌اند. استیلر نیز در نقش متیو، انرژی و اعتمادبه‌نفسی را به کار می‌گیرد که زیر آن اضطرابی پنهان جریان دارد.

تضاد میان این دو بازیگر به رابطه برادرانه‌شان جان می‌دهد: یکی بیشتر درون‌گرا و دل‌خسته، دیگری مسلط‌تر و ظاهراً سامان‌یافته‌تر. هافمن هم با بازی‌ای حساب‌شده، پدری را می‌سازد که جاذبه و خودخواهی‌اش به‌طور هم‌زمان قابل‌باورند. در کنار آنان، بازیگران مکمل به فضای خانوادگی فیلم عمق می‌دهند و مانع می‌شوند جمع خانواده صرفاً به میدان رویارویی دو برادر تقلیل یابد.

گفت‌وگوهای تند؛ نیروی محرک و مانع فیلم‌نامه نوآ بامباک بیش از آنکه بر گره‌افکنی و حادثه تکیه کند، از گفت‌وگو نیرو می‌گیرد. شخصیت‌ها حرف می‌زنند، حرف یکدیگر را قطع می‌کنند، به موضوعی فرعی می‌پیچند و گاه سخنی را با خنده‌ای تلخ یا طعنه‌ای کوچک بی‌اثر جلوه می‌دهند. همین ریتم زبانی، حال‌وهوای جمع‌های خانوادگی را به‌خوبی بازمی‌آفریند؛ جایی که گفت‌وگوی ساده به‌سرعت به بازخواست، دفاع از خود یا یادآوری رنجی قدیمی تبدیل می‌شود.

طنز فیلم نیز از همین برخوردها زاده می‌شود. شوخی‌ها معمولاً برای سبک‌کردن فضا به کار نمی‌روند؛ بیشتر حقیقت ناخوشایندی را آشکار می‌کنند که اعضای خانواده نمی‌توانند مستقیم بر زبان آورند. بااین‌حال، پرگویی گاه به نقطه‌ضعف اثر بدل می‌شود. دیالوگ‌های پیاپی و موقعیت‌هایی که بیش از حد در گفت‌وگو می‌مانند، ممکن است مخاطبی را که انتظار پیشروی روایی سریع‌تری دارد خسته کنند.

« استیلر نیز در نقش متیو، انرژی و اعتمادبه‌نفسی را به کار می‌گیرد که زیر آن اضطرابی پنهان جریان دارد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

آنچه برای یک بیننده سرشار از جزئیات و زیرمتن است، برای دیگری می‌تواند تکرار و کش‌آمدن به نظر برسد. ریتم آرام و ساختار فصل‌فصل ساختار بخش‌بندی‌شده فیلم با عنوانش تناسب دارد: روایت همچون مجموعه‌ای از فصل‌ها یا خاطرات جداگانه پیش می‌رود و هر بخش زاویه‌ای تازه به خانواده می‌افزاید. این شکل، امکان می‌دهد شخصیت‌ها در موقعیت‌ها و ترکیب‌های متفاوت دیده شوند؛ اما در عوض، پیوستگی داستانی همیشه نیروی غالب نیست.

فیلم بیشتر می‌خواهد لایه‌های یک رابطه را آشکار کند تا اینکه مخاطب را با زنجیره‌ای از رخدادهای پرشتاب پیش ببرد. ازاین‌رو، کندی ریتم صرفاً لغزشی تصادفی نیست؛ بخشی از انتخاب هنری اثر است. زندگی این خانواده نیز با حادثه‌ای واحد تغییر نمی‌کند، بلکه در جزئیات کوچک، مکث‌ها و گفت‌وگوهای نیمه‌تمام شکل می‌گیرد.

بااین‌حال، انتخابی عامدانه لزوماً برای همه مؤثر نیست. برخی بخش‌ها چنان طولانی می‌شوند که انتظار برای تحولی محسوس افزایش می‌یابد و فیلم برای حفظ توجه مخاطب بیش از اندازه به بازیگری و دیالوگ متکی می‌ماند. طنز و اندوه در یک فضای مشترک «The Meyerowitz Stories» از آن دست کمدی‌درام‌هایی است که خنده را از دل ناراحتی بیرون می‌کشد.

شخصیت‌ها می‌توانند خودخواه، لجوج یا خسته‌کننده باشند، اما فیلم آن‌ها را به مجموعه‌ای از عیب‌ها فرو نمی‌کاهد. رفتار مضحکشان اغلب پوششی برای ترس، ناامنی یا نیاز به محبت است. همین نگاه، به اثر گرمایی می‌بخشد که در کنار تلخی روابط خانوادگی می‌نشیند. فیلم البته وعده آشتی کامل یا حل‌شدن همه اختلاف‌ها را نمی‌دهد.

« آنچه برای یک بیننده سرشار از جزئیات و زیرمتن است، برای دیگری می‌تواند تکرار و کش‌آمدن به نظر برسد. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

این پرهیز از پایان‌بندی ساده‌انگارانه، با جهان‌بینی اثر سازگار است: بعضی رابطه‌ها نه پاک می‌شوند و نه به شکلی بی‌نقص ترمیم؛ تنها ممکن است لحظه‌ای از فهم متقابل یا نزدیکی در آن‌ها پدید آید. این نگاه، به داستان صداقتی می‌دهد که از ملودرام‌های آشتی‌محور فاصله دارد. جمع‌بندی «The Meyerowitz Stories (New and Selected)» پرتره‌ای دقیق و گاه فرساینده از خانواده‌ای است که اعضایش همدیگر را دوست دارند، اما نمی‌توانند از گذشته‌ای مشترک بی‌تأثیر بمانند.

بازی‌های درخشان، به‌ویژه اجرای کنترل‌شده آدام سندلر و حضور نافذ بن استیلر، در کنار دیالوگ‌های تیز و طنز تلخ، اثر را زنده نگه می‌دارند. در مقابل، ریتم آرام، گفت‌وگوهای پرتعداد و داستانی که گاهی بیش از اندازه مکث می‌کند، ممکن است برای برخی مخاطبان خسته‌کننده باشد. ارزش فیلم بیش از آنکه در پیچش‌های داستانی یا رخدادهای بزرگ باشد، در مشاهده جزئیات رابطه‌هاست: در رقابت‌های پنهان، محبت‌های ناموزون و نیاز دیرپای فرزندان به دیده‌شدن.

این اثری برای تماشاگرانی است که از شخصیت‌پردازی و گفت‌وگوهای خانوادگی لذت می‌برند و می‌توانند با روایتی کم‌شتاب همراه شوند؛ فیلمی که به‌جای حل‌کردن همه زخم‌ها، گرمای شکننده‌ای از هم‌بودن را باقی می‌گذارد.

« این نگاه، به داستان صداقتی می‌دهد که از ملودرام‌های آشتی‌محور فاصله دارد. »