نقد و بررسی
نقد Colonel Redl | 1985
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
بازسازی یک جهان رو به زوال «Colonel Redl» ساختهٔ István Szabó، در ظاهر داستان صعود و سقوط یک افسر بلندپایه در واپسین سال‌های امپراتوری اتریش-مجارستان است؛ اما نیروی اصلی فیلم از آن‌جا می‌آید که زندگی فردی را به نشانه‌ای از بحرانی بزرگ‌تر بدل می‌کند. مسیر آلفرد ردل، از کودکی برخاسته از خانواده‌ای تهیدست تا جایگاه مهم در دستگاه نظامی و اطلاعاتی، با سرنوشت نظامی پیوند خورده است که هنوز آداب و تشریفات شکوه‌مندش را حفظ کرده، اما بنیان‌هایش در حال فرسایش است.
فیلم تاریخ را پس‌زمینه‌ای تزئینی نمی‌گیرد؛ فضای سیاسی و اجتماعی مستقیماً بر امکان‌های زندگی شخصیت‌ها اثر می‌گذارد. ردل در جهانی زندگی می‌کند که وفاداری، منزلت و تعلق به طبقهٔ حاکم، ارزش‌هایی ظاهراً ثابت و مقدس‌اند. بااین‌حال، هرچه به مرکز قدرت نزدیک‌تر می‌شود، فاصلهٔ میان شعارهای رسمی و مناسبات واقعی آشکارتر می‌گردد.
اقتدار حکومت در گفتار از نظم و شرافت می‌گوید، اما در عمل بر حذف، پنهان‌کاری و مصلحت‌جویی تکیه دارد. به این ترتیب، روایت شخصی قهرمان به تصویری از امپراتوری بدل می‌شود که برای حفظ ظاهر خود، حقیقت را پس می‌زند. جاه‌طلبی، تعلق و هویت یکی از محورهای مهم فیلم، میل ردل به تعلق داشتن است.
او تنها خواهان پیشرفت شغلی نیست؛ می‌خواهد از مرز طبقاتی‌ای عبور کند که از کودکی برایش تعیین شده و در جمعی پذیرفته شود که قواعدش را دیگران نوشته‌اند. ورود به ارتش برای او راهی به سوی نظم و منزلت است؛ اما این راه، بهای سنگینی دارد: باید گذشته‌اش را پنهان کند، خود را با انتظارات نهاد نظامی تطبیق دهد و پیوسته ثابت کند که سزاوار جایگاهی است که به دست آورده.
« ردل در جهانی زندگی می‌کند که وفاداری، منزلت و تعلق به طبقهٔ حاکم، ارزش‌هایی ظاهراً ثابت و مقدس‌اند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
فیلم این میل را ساده‌لوحی محض یا جاه‌طلبی خودخواهانه نمی‌بیند. ردل هوشمند، سخت‌کوش و منضبط است؛ ویژگی‌هایی که به او کمک می‌کنند در ساختار نظامی بالا برود، اما همان‌ها به ابزار انطباق او نیز تبدیل می‌شوند. او به سامانه‌ای وفادار می‌ماند که پذیرش او را مشروط کرده است. در نتیجه، تناقضی تلخ شکل می‌گیرد: هرچه ردل بیشتر برای اثبات وفاداری خود تلاش می‌کند، بیشتر در معرض بهره‌برداری همان قدرتی قرار می‌گیرد که آن را پناهگاه خویش می‌پندارد.
هویت شخصی ردل نیز زیر فشار این نظام قرار دارد. فیلم نشان می‌دهد که رازهای فردی در چنین فضایی صرفاً امور خصوصی نیستند؛ می‌توانند به ابزار کنترل و اخاذی بدل شوند. این نکته، تجربهٔ عاطفی شخصیت را به سیاست پیوند می‌زند، بی‌آنکه آن را به حکایتی صرفاً دربارهٔ سرکوب فردی فروبکاهد. مسئله فقط آن نیست که ردل چه کسی است، بلکه این است که چه کسی حق دارد دربارهٔ هویت او داوری کند و از آن برای تثبیت قدرت بهره ببرد.
بازی محوری و روان‌شناسی شخصیت Klaus Maria Brandauer نقش ردل را با حضوری پرتنش و چندلایه پیش می‌برد. بازی او بر انفجارهای احساسی متکی نیست؛ بیشتر از راه مکث، کنترل بدن، تغییر ظریف نگاه و نوعی انضباط ظاهری، کشمکش درونی شخصیت را نمایان می‌کند. ردل اغلب می‌کوشد خود را مسلط و بی‌تزلزل نشان دهد، اما در زیر این ظاهر، اضطراب مردی دیده می‌شود که می‌داند امنیتش به رضایت دیگران وابسته است.
این فاصله میان صورت بیرونی و آشفتگی درونی، به نقش عمق می‌بخشد. نکتهٔ ظریف در بازی Brandauer آن است که ردل را نه قهرمانی بی‌گناه می‌سازد و نه چهره‌ای صرفاً فریب‌کار. او هم در دستگاه سرکوب مشارکت می‌کند و هم در معرض خشونت آن قرار می‌گیرد. تماشاگر ناچار است هم توانایی و پشتکارش را ببیند و هم سازش‌هایی را که برای حفظ موقعیت انجام می‌دهد.
« فیلم این میل را ساده‌لوحی محض یا جاه‌طلبی خودخواهانه نمی‌بیند. »
شخصیت‌ها و اجرا
همین دوگانگی مانع از آن می‌شود که شخصیت به قربانیِ بی‌اختیار یا عاملِ شرّی یک‌بعدی تقلیل یابد. بازیگران نقش‌های مکمل نیز به فضای اجتماعی فیلم شکل می‌دهند. هر یک از شخصیت‌های پیرامون ردل، حامل بخشی از جهان طبقاتی و سیاسی اثر است؛ برخی با امتیاز موروثی به قدرت نزدیک‌اند و برخی دیگر می‌کوشند در ساختاری نابرابر جایگاهی برای خود بسازند.
بااین‌حال، چون روایت بر زندگی ردل و تحولات پیرامون او تمرکز دارد، همهٔ شخصیت‌های فرعی به یک اندازه فرصت نمی‌یابند تا از سطح کارکرد روایی فراتر بروند. سیاست به‌مثابه دستگاه فریب «Colonel Redl» فیلم جاسوسی به معنای متعارف و پرتحرک آن نیست. تنش آن نه عمدتاً از تعقیب‌وگریز، بلکه از گفت‌وگوها، مناسبات اداری، سکوت‌های حساب‌شده و تردید نسبت به انگیزهٔ دیگران می‌آید.
در این جهان، اطلاعات خود نوعی قدرت است: دانستن می‌تواند راه پیشرفت باشد، اما دانسته‌ها علیه صاحبشان نیز به کار می‌روند. سازمانی که وظیفه‌اش کشف رازهای دیگران است، به‌تدریج فضایی می‌سازد که در آن هیچ‌کس از افشا شدن مصون نیست. فیلم همچنین به شکاف میان نهاد و حقیقت می‌پردازد. ارتش و دستگاه اطلاعاتی خود را پاسداران نظم معرفی می‌کنند، اما مناسبات درونی‌شان آکنده از رقابت، تعصب و محاسبهٔ سیاسی است.
ردل در مقام مأمور این نظام، به سازوکارهای آن اعتماد می‌کند و هم‌زمان در معرض همان روش‌هایی قرار می‌گیرد که برای نظارت و کنترل دیگران به کار برده است. بدین‌سان، اثر پرسشی اخلاقی مطرح می‌کند: آیا می‌توان در ساختاری مبتنی بر پنهان‌کاری به قدرت رسید، بی‌آنکه سرانجام خود نیز قربانی منطق آن شد؟
« همین دوگانگی مانع از آن می‌شود که شخصیت به قربانیِ بی‌اختیار یا عاملِ شرّی یک‌بعدی تقلیل یابد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
پیچیدگی سیاسی فیلم بخشی از قوت و بخشی از دشواری آن است. تغییر موضع‌ها و رقابت میان نیروهای درباری ممکن است در نگاه نخست گیج‌کننده باشد؛ به‌ویژه اگر تماشاگر انتظار داشته باشد همهٔ انگیزه‌ها به‌سرعت توضیح داده شوند. اما این ابهام با حال‌وهوای اثر تناسب دارد: در جهانی که سیاست به بازیِ نفوذ و تظاهر بدل شده، روشنی کامل نادر است.
کارگردانی، تصویر و اتمسفر István Szabó در ساختن فضایی سنگین و تشریفاتی مهارت نشان می‌دهد. لباس‌های نظامی، تالارهای رسمی، آیین‌های درباری و فضاهای بسته، تنها جزئیات بازسازی تاریخی نیستند؛ هرکدام به نمایش نظم ظاهری امپراتوری کمک می‌کنند. شکوه بصری اغلب احساسی دوپهلو دارد: چشم را جذب می‌کند، اما در همان حال از فرسودگی و خشکی ساختاری خبر می‌دهد که پشت آن پنهان است.
فیلم با این تضاد، زوال را نه از راه نمایش مستقیم و پرهیاهو، بلکه از دلِ خودِ زیبایی رسمی بیرون می‌کشد. تصویربرداری Lajos Koltai به این جهان جلوه‌ای آراسته و در عین حال خفه می‌بخشد. قاب‌ها و فضاهای رسمی، شخصیت‌ها را در نظم‌های ازپیش‌تعریف‌شده جای می‌دهند؛ گویی بدن‌ها نیز باید مطابق آیین قدرت حرکت کنند.
این صورت‌بندی بصری با وضعیت ردل هماهنگ است: او در ظاهر در حال صعود است، اما هر پلهٔ بالاتر او را بیشتر درون قفس مناسبات سیاسی قرار می‌دهد. موسیقی و طراحی صحنه نیز به بازآفرینی دوره‌ای کمک می‌کنند که تجملش هنوز برقرار است، ولی اعتماد به آینده در آن رو به کاهش گذاشته. ریتم و تمرکز روایی فیلم با زمان‌سنجی آرام و روایتی گسترده پیش می‌رود.
« پیچیدگی سیاسی فیلم بخشی از قوت و بخشی از دشواری آن است. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
این انتخاب فرصت می‌دهد که مسیر ردل، از شکل‌گیری شخصیت تا ورودش به دستگاه قدرت، تدریجی و قابل‌باور باشد. به‌جای آنکه تحول او در چند رخداد نمایشی خلاصه شود، اثر نشان می‌دهد چگونه عادت‌ها، وابستگی‌ها و تصمیم‌های کوچک می‌توانند در گذر زمان سرنوشت فرد را شکل دهند. این صبر روایی برای تماشاگر علاقه‌مند به درام تاریخی و روان‌شناختی جذاب است.
بااین‌حال، همین شیوه گاه به کندی می‌انجامد. در بخش‌هایی، تکرار مناسبات رسمی و گسترش زمینهٔ سیاسی ممکن است حس کش‌آمدن ایجاد کند. افزون بر آن، تعدد شخصیت‌ها و جریان‌های سیاسی گاهی تمرکز عاطفی داستان را پراکنده می‌سازد. فیلم می‌خواهد هم پرتره‌ای از یک فرد باشد و هم تصویری از یک ساختار تاریخی؛ این دو هدف غالباً یکدیگر را غنی می‌کنند، اما همیشه به‌طور کامل در هم نمی‌آمیزند.
گاه اطلاعات سیاسی بیش از آنکه به تجربهٔ احساسی ردل نزدیک شود، در سطح سازوکار قدرت باقی می‌ماند. جمع‌بندی «Colonel Redl» اثری تاریخی و سیاسی است که به‌جای بازگویی سادهٔ زندگی یک افسر، رابطهٔ میان وفاداری، جاه‌طلبی و قدرت را می‌کاود. فیلم نشان می‌دهد چگونه آرزوی پذیرفته‌شدن می‌تواند فرد را به نهادی وابسته کند که ارزشش را تنها تا زمانی به رسمیت می‌شناسد که برایش سودمند باشد.
بازی پرجزئیات Klaus Maria Brandauer، فضای بصری آراسته و اندوه‌بار، و پیوند میان سرنوشت شخصی و زوال امپراتوری، از مهم‌ترین نقاط قوت اثرند. کندی ریتم و تراکم اطلاعات سیاسی ممکن است تجربهٔ تماشا را برای برخی دشوار کند، اما همین ویژگی‌ها بخشی از جهان سرد و محتاط فیلم را می‌سازند. این اثر برای مخاطبی که به درام‌های تاریخیِ مبتنی بر شخصیت و مناسبات قدرت علاقه دارد، تماشایی ماندگار است؛ فیلمی دربارهٔ مردی که می‌کوشد به دستگاهی تعلق یابد، بی‌آنکه بتواند از منطق بی‌رحم آن در امان بماند.
« این انتخاب فرصت می‌دهد که مسیر ردل، از شکل‌گیری شخصیت تا ورودش به دستگاه قدرت، تدریجی و قابل‌باور باشد. »
ثبت دیدگاه