نقد و بررسی
نقد Yudo | 2023
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
حمامی که بیش از یک حمام است «Yudo» فیلمی دربارهٔ یک حمام عمومی است، اما علاقه‌اش به آب گرم تنها بهانه‌ای برای روایت داستانی دربارهٔ تعلق، حافظه و اجتماع است. ماروکین، حمام قدیمی محله، پس از مرگ پدر به دو برادرِ دورافتاده می‌رسد: گورو که آن را میراثی عاطفی و یادگاری از پدر می‌بیند، و شیرو، معماری که سودای برچیدن بنا و ساخت مجتمع آپارتمانی را در سر دارد.
ورود دوبارهٔ شیرو به زندگی روزمرهٔ حمام، او را با مشتریانی روبه‌رو می‌کند که هر یک به‌نوعی به این مکان وابسته‌اند. فیلم، بی‌آنکه از همان ابتدا ادعای بزرگی کند، می‌کوشد نشان دهد یک فضای عمومی چگونه می‌تواند به پناهگاه، قرارگاه و بخشی از هویت یک محله بدل شود. تقابل دو برادر؛ میراث و منفعت کشمکش اصلی میان گورو و شیرو، در ظاهر نزاعی بر سر مالکیت و آیندهٔ یک ساختمان است؛ اما زیر این سطح، دو شیوهٔ مواجهه با گذشته و زندگی قرار دارد.
گورو در حمام نشانی از پدر و تداوم یک سنت می‌بیند، در حالی که شیرو، با نگاه حرفه‌ای و محاسبه‌گرانهٔ یک معمار، ظرفیت اقتصادی زمین را برجسته می‌کند. فیلم این تقابل را به دوگانه‌ای کاملاً ساده میان «خوبیِ سنت» و «بدیِ نوسازی» فرو نمی‌کاهد. شیرو نیز از خلأ و ناکامی می‌آید و تصمیمش تنها حاصل بی‌عاطفگی نیست؛ در مقابل، وفاداری گورو به حمام هم همیشه راه‌حلی عملی برای دشواری‌های نگهداری آن فراهم نمی‌کند.
بااین‌حال، پرداخت رابطهٔ برادران گاه بیش از آنکه از کشف تدریجی زخم‌های قدیمی نیرو بگیرد، به مسیر آشنای آشتی و بازشناسی ارزش‌های خانوادگی متکی است. فیلم از همان ابتدا نشانه‌های جهت‌گیری عاطفی خود را آشکار می‌کند و چندان علاقه‌ای ندارد مخاطب را دربارهٔ مقصد کلی این رابطه سردرگم سازد.
« فیلم این تقابل را به دوگانه‌ای کاملاً ساده میان «خوبیِ سنت» و «بدیِ نوسازی» فرو نمی‌کاهد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
در نتیجه، جذابیت ماجرا کمتر از تعلیق داستانی و بیشتر از تماشای نرم‌شدن تدریجی نگاه شیرو و تغییر جایگاه حمام در ذهن او می‌آید. حمام عمومی به‌مثابه جهان اجتماعی مهم‌ترین دستاورد فیلم، تبدیل حمام به فضایی زنده و اجتماعی است. ماروکین فقط محل شست‌وشو نیست؛ جایی است که آدم‌های متفاوت، با عادت‌ها و خلق‌وخوهای خاص خود، در کنار یکدیگر حضور پیدا می‌کنند.
آشنایی و گفت‌وگو در این مکان از دل مناسک روزمره بیرون می‌آید: ورود، شستن بدن، نشستن در آب گرم و رعایت آداب مشترک. فیلم در همین جزئیات می‌کوشد معنای «راه حمام» را صورت‌بندی کند؛ نه به‌عنوان فلسفه‌ای سنگین و رازآلود، بلکه به‌مثابه شیوه‌ای برای مکث کردن، کنار گذاشتن موقت فاصله‌ها و بودن در جمع.
این نگاه، گرمای اصلی اثر را می‌سازد. مشتریان ماروکین صرفاً ابزارهایی برای انتقال پیام فیلم نیستند؛ حضورشان به حمام بافت و ریتم می‌دهد و نشان می‌دهد ارزش یک مکان را نمی‌توان فقط با درآمد، مساحت یا امکان ساخت‌وساز سنجید. از این حیث، فیلم تصویری دل‌نشین از پیوند میان فرد و محله عرضه می‌کند.
در عین حال، همین علاقه به جمع، گاهی به انباشته‌شدن بیش از اندازهٔ شخصیت‌های فرعی می‌انجامد. هر چهره سهمی از روایت می‌طلبد و فیلم همیشه نمی‌تواند میان این صداها و خط اصلیِ دو برادر توازن کاملی برقرار کند. لحن آرام؛ آسودگی یا رخوت «Yudo» از آن دسته فیلم‌هایی است که شتاب را به‌عنوان فضیلت نمی‌پذیرد.
« حمام عمومی به‌مثابه جهان اجتماعی مهم‌ترین دستاورد فیلم، تبدیل حمام به فضایی زنده و اجتماعی است. »
شخصیت‌ها و اجرا
روایت با حوصله پیش می‌رود و بیشتر از حادثه‌های بزرگ، بر لحظه‌های کوچک، برخوردهای روزمره و تکرار دلپذیر زندگی در حمام تکیه دارد. این انتخاب با موضوع اثر تناسب دارد: فیلم می‌خواهد مخاطب نیز به‌تدریج در فضای ماروکین ساکن شود، نه اینکه صرفاً از یک گره داستانی به گره بعدی پرتاب شود. برای تماشاگرانی که به سینمای شخصیت‌محور و قصه‌های آرام علاقه دارند، این کندی می‌تواند بخشی از جذابیت باشد؛ گویی فیلم فرصت می‌دهد گرمای محیط از قاب بیرون بیاید.
اما ریتم آرام همیشه به معنای ریتم سنجیده نیست. در بخش‌هایی، کمبود فراز و فرود باعث می‌شود صحنه‌ها بیش از اندازه درجا بزنند و حرکت روایی از نفس بیفتد. فیلم گاه چنان به اقامت در فضای خود علاقه‌مند است که ضرورت پیش‌بردن داستان را فراموش می‌کند. به همین دلیل، تماشاگرانی که انتظار کشمکش پررنگ، تحول‌های پیوسته یا ضرباهنگ سریع دارند، ممکن است تجربه‌ای کش‌دار داشته باشند.
«Yudo» بیشتر دعوت به ماندن است تا نیرویی برای کشاندن مخاطب؛ موفقیت این دعوت به میزان همدلی بیننده با جهان کوچک فیلم بستگی دارد. کمدی و شیرینی‌های نابرابر طنز فیلم از تفاوت منش شخصیت‌ها و جدیت گاه نامتناسبی می‌آید که بعضی از آنان برای آداب حمام قائل‌اند. شوخی‌ها اغلب در بستری خوش‌قلب شکل می‌گیرند و با جهان اثر سازگارند؛ فیلم قصد ندارد کسی را تحقیر کند یا به شخصیت‌ها نیشی تلخ بزند.
همین ملایمت سبب می‌شود کمدی آن عموماً آزارنده نباشد و لحظه‌هایی از سرخوشی ساده پدید آورد. بااین‌حال، اثر همیشه در کنترل میزان شیرینی و اغراق موفق نیست. بعضی شوخی‌ها بیش از اندازه کش می‌آیند و برخی واکنش‌ها یا شیرین‌کاری‌ها به‌قدری برجسته می‌شوند که از ظرافت فضای روزمره فاصله می‌گیرند.
« اما ریتم آرام همیشه به معنای ریتم سنجیده نیست. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
در چنین لحظه‌هایی، فیلم به‌جای آنکه اجازه دهد طنز از موقعیت بجوشد، آن را با تأکید و تکرار به مخاطب تحمیل می‌کند. نتیجه، نوسانی محسوس میان لحظه‌های صمیمی و صحنه‌هایی است که بیش از حد نمایشی به نظر می‌رسند. این نابرابری، مانع از آن می‌شود که تمام شوخی‌ها به اندازهٔ فضای کلی فیلم دل‌نشین باشند.
بازی‌ها و جان‌بخشیدن به محله حضور بازیگران در شکل‌گیری حس جمعی فیلم نقشی اساسی دارد. Toma Ikuta در قالب شیرو، فاصله و تردید مردی را منتقل می‌کند که می‌کوشد با محاسبه و منطق حرفه‌ای با چیزی روبه‌رو شود که ریشه‌های عاطفی‌اش از تصور او عمیق‌تر است. Gaku Hamada نیز به گورو نوعی استواری و تعلق می‌بخشد؛ او به حمام فقط به‌عنوان ملک نگاه نمی‌کند، بلکه مسئولیتی را بر دوش دارد که بخشی از زندگی خودش شده است.
تقابل این دو بازی، ستون عاطفی قصه را نگه می‌دارد، حتی هنگامی که خط داستانی قابل‌پیش‌بینی می‌شود. در کنار آن‌ها، گروه بازیگران نقش‌های فرعی را با شور و بازیگوشی زنده می‌کنند. این شخصیت‌ها ممکن است به یک اندازه بسط پیدا نکنند، اما حضورشان حس می‌دهد ماروکین بخشی از شبکه‌ای بزرگ‌تر از روابط انسانی است.
گاهی همین پرشماری، تمرکز را از دو برادر می‌گیرد؛ بااین‌وجود، بازیگران معمولاً چنان با فضای حمام هماهنگ‌اند که پراکندگی روایت را تا حدی جبران می‌کنند. فیلم به‌جای قهرمان‌سازی از یک فرد، به جمعی متکی است که هر کدام سهم کوچکی در ساختن معنای آن مکان دارند. تصویر، فضا و پیوند با زندگی روزمره فیلم ارزش دیداری خود را بیش از هر چیز از طراحی فضای حمام و جزئیات زندگی درون آن می‌گیرد.
« نتیجه، نوسانی محسوس میان لحظه‌های صمیمی و صحنه‌هایی است که بیش از حد نمایشی به نظر می‌رسند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
ماروکین بنایی خنثی نیست؛ آثار زمان، عادت‌های روزانه و رفت‌وآمد مشتریان در آن انباشته شده‌اند. این حضور مادیِ مکان، به تقابل میان حفظ ساختمان و تبدیل آن به مجتمع مسکونی وزن می‌دهد. از منظر شیرو، زمین را می‌توان با کاربری تازه و سود اقتصادی تعریف کرد؛ اما فیلم در برابر این نگاه، حافظهٔ جمعیِ نهفته در فضا را قرار می‌دهد، بی‌آنکه لازم باشد برای بیان آن سخنرانی کند.
در عین حال، میزانسن و حرکت دوربین گاهی بیش از نیاز صحنه فعال می‌شود و آرامش تصویری را مختل می‌کند. هرگاه فیلم به مشاهدهٔ سادهٔ فضا و آدم‌ها اعتماد می‌کند، اثرگذاری بیشتری دارد؛ اما در برخی لحظه‌ها، تأکیدهای بصری و شوخی‌های نمایشی توجه را به خودِ ترفندها می‌کشاند. در مجموع، ظاهر فیلم با حال‌وهوای گرم آن هم‌ساز است، ولی سبک بصری‌اش به اندازهٔ ایدهٔ مرکزیِ اثر پیوسته و منسجم نیست.
جمع‌بندی «Yudo» فیلمی مهربان و خوش‌نیت دربارهٔ ارزش مکان‌های مشترک و آدم‌هایی است که به آن‌ها معنا می‌بخشند. نیروی اصلی‌اش نه در تازگی قصه، بلکه در فضاسازی گرم، گروه بازیگران دوست‌داشتنی و تصویر ساده‌اش از حمام به‌عنوان بخشی از زندگی اجتماعی محله نهفته است. در سوی دیگر، روایت کم‌فرازونشیب، مسیر قابل‌حدس، پرشماری شخصیت‌های فرعی و شوخی‌های گاه اغراق‌آمیز، از انسجام و گیرایی آن می‌کاهند.
این اثر برای تماشاگرانی مناسب‌تر است که از سینمای آرام، شخصیت‌محور و سرشار از مهر استقبال می‌کنند و حاضرند مدتی در جهان کوچک ماروکین بمانند. کسانی که به دنبال کشمکش تند، پیچیدگی روایی یا طنزی پیوسته و ظریف‌اند، احتمالاً فاصله‌ای میان انتظار خود و ریتم فیلم احساس خواهند کرد. «Yudo» نه تجربه‌ای بی‌نقص است و نه اثری که بخواهد با جسارت فرمی شگفت‌زده کند؛ امتیازش در یادآوری این نکته است که گاهی ارزش یک مکان را نه دیوارهایش، بلکه مردمی می‌سازند که بارها به آن بازمی‌گردند.
« ماروکین بنایی خنثی نیست؛ آثار زمان، عادت‌های روزانه و رفت‌وآمد مشتریان در آن انباشته شده‌اند. »
ثبت دیدگاه